Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
7
ISSN:3030-3621
POLIMER STRUKTURALARIDA METALLOKOMPLEKSLAR
OLISHNING QONUNIYATLARI VA SELLULOZA METALL-
XELATLARINI SINTEZI
Ibragimova Maftuna Ibodulloyevna
Abu Ali ibn Sino nomidagi Buxoro davlat
tibbiyot institute tayanch
doktoranti. Buxoro, O‘zbekiston.
e-mail: ibragimovamaftuna0403@gmail.com
Annotatsiya.
Ushbu maqolada polimer strukturalarida metallokompleks
birikmalarini hosil qilishning asosiy qonuniyatlari va bu jarayonning kimyoviy-fizik
asoslari tahlil qilinadi. Ayniqsa, tabiiy polimer – sellulozaning metall-ionlar bilan xelat
komplekslari hosil qilish xususiyatlari chuqur o‘rganiladi. Selluloza asosidagi metall-
xelatlar sintezining usullari, bu komplekslarning tuzilishi, barqarorligi hamda ularning
sanoat va ekologiya sohalaridagi amaliy ahamiyati ko‘rib chiqiladi. Tadqiqotda turli
metall ionlari (masalan, Cu²⁺, Fe³⁺, Zn²⁺ va boshqalar) bilan selluloza o‘rtasidagi
bog‘lanish mexanizmlari va bu jarayonlarga ta’sir etuvchi omillar – pH, harorat,
reaksiya muhitining tabiati tahlil etilgan. Ushbu ilmiy ish bioasosli polimerlar va
ularning funksional komplekslari asosida yangi materiallar yaratishda nazariy va
amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Kalit so’zlar
Polimer struktura, metallokomplekslar, selluloza, xelat birikmalar,
kompleks hosil bo‘lish qonuniyatlari, metall-ionlar, bioasosli materiallar, ekologik toza
sintez
ЗАКОНОМЕРНОСТИ ПОЛУЧЕНИЯ МЕТАЛЛОКОМПЛЕКСОВ В
ПОЛИМЕРНЫХ СТРУКТУРАХ И СИНТЕЗ МЕТАЛЛ-ХЕЛАТОВ
ЦЕЛЛЮЛОЗЫ
Ибрагимовa Мафтунa Ибодуллоевнa
Бухарский государственный медицинский
институт имени Абу Али ибн Сино.
Бухара, Узбекистан. e-mail:
ibragimovamaftuna0403@.com
Аннотация
В данной статье анализируются основные закономерности
образования металлокомплексных соединений в полимерных структурах и
химико-физические основы этого процесса. Особенно глубоко изучаются
свойства природного полимера целлюлозы по образованию хелатных
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
8
ISSN:3030-3621
комплексов с ионами металлов. Рассматриваются методы синтеза металл-
хелатов на основе целлюлозы, структура, стабильность этих комплексов и их
практическое значение в промышленности и экологии. В исследовании
проанализированы механизмы связывания различных ионов металлов
(например, Cu
2+
, Fe
3+
, Zn
2+
и др.) с целлюлозой и факторы, влияющие на эти
процессы - pH, температура, природа реакционной среды. Данная научная работа
служит теоретической и практической основой для создания новых материалов
на основе биоосновных полимеров и их функциональных комплексов.
Ключевые слова:
Полимерная структура, металлокомплексы, целлюлоза,
хелатные соединения, закономерности комплексообразования, металл-ионы,
биоосновные материалы, экологически чистый синтез
PATTERNS OF OBTAINING METAL COMPLEXES IN POLYMER
STRUCTURES AND SYNTHESIS OF CELLULOSE METAL CHELATES
Ibragimova Maftuna Ibodulloyevna
Doctoral student of the Bukhara State
Medical Institute named after Abu
Ali ibn Sino. Bukhara, Uzbekistan.
e-mail: ibragimovamaftuna0403@gmail.com
Abstract.
This article analyzes the basic patterns of metal complex compound
formation in polymer structures and the chemical-physical basis of this process.
Particularly, the properties of natural polymer - cellulose - forming chelate complexes
with metal ions are studied in depth. Methods for the synthesis of metal chelates based
on cellulose, the structure, stability of these complexes, and their practical significance
in industry and ecology are considered. The study analyzed the mechanisms of
interaction between various metal ions (for example, Cu
2+
, Fe
3+
, Zn
2+
, etc.) and
cellulose, as well as the factors influencing these processes - pH, temperature, and the
nature of the reaction medium. This scientific work serves as a theoretical and practical
basis for the creation of new materials based on bio-based polymers and their
functional complexes.
Keywords:
Polymer structure, metal complexes, cellulose, chelate compounds,
patterns of complex formation, metal ions, bio-basic materials, environmentally
friendly synthesis
Kirish.
Polimer asosli metallokomplekslar hozirgi vaqtda ekologik toza
texnologiyalar, biomateriallar, dori-darmon tashuvchilari va katalizatorlar sifatida
keng o‘rganilmoqda. Ayniqsa, tabiiy polimerlar – selluloza, xitozan, pektin kabi
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
9
ISSN:3030-3621
biopolimerlarning metall ionlari bilan hosil qilgan komplekslari katta ilmiy va amaliy
ahamiyatga ega. Bunday komplekslarning barqarorligi va xossalari, ayniqsa karboksil
guruhlari orqali metal-ligand o‘zaro ta’sirlar bilan belgilanadi. Ushbu maqolada metall
komplekslar sintezining asosiy usullari, ularning barqarorlik mezonlari hamda
selluloza asosidagi metal-xelatlarning xossalari ko‘rib chiqiladi.
Nazariy asos.
Karboksil tutgan polimerlar (masalan, sitrus pektin, xitozan
suksinat) va metall ionlari o‘rtasidagi komplekslanish reaksiyalari IR (infraqizil)
spektrlarda kuzatiladigan Δν (COO) qiymati orqali tahlil qilinadi. Δν (COO) – bu
karboksilat guruhining assimetrik va simmetrik cho‘zilish tebranishlari orasidagi
chastota farqi bo‘lib, metall-ligand bog‘ining barqarorligini ifodalaydi. Masalan,
EDTA bilan hosil qilingan komplekslarda Δν (COO) qiymatlari Fe³⁺ > Cr³⁺ > Cu²⁺ >
Ni²⁺ > Co²⁺ > Mn²⁺ tartibida ortadi, bu ularning kompleks hosil qilish barqarorligiga
mos keladi.
Xuddi shunday tartiblar karboksil tutgan biopolimerlar bilan ham kuzatilgan:
Sitrus pektin (SP): Cr³⁺ > Cu²⁺ > Co²⁺ > Mn²⁺ > Ni²⁺
Xitozan suksinat (CS): Cu²⁺ > Cr³⁺ ≈ Ni²⁺ ≈ Co²⁺ > Mn²⁺
Bu natijalar Δν (COO) qiymatlari asosida metallga nisbatan ligandning
afinitetini aniqlash imkonini beradi.
Tajriba usullari.
Metallokomplekslarni olishning bir necha asosiy usullari
mavjud:
To‘g‘ridan-to‘g‘ri sintez – metall tuzi va ligand bir vaqtning o‘zida reaksiya
qiladi. Masalan:
CuSO₄ + 4NH₃ → [Cu(NH₃)₄]SO₄
Afzallik: soddalik va tezkorlik. Kamchiligi: mahsulotning tozaligini nazorat
qilish qiyin.
Ligand almashinuvi – mavjud kompleksdagi ligandni boshqa ligandga
almashtirish.
[Co(H₂O)₆]³⁺ + 6NH₃ → [Co(NH₃)₆]³⁺ + 6H₂O
Afzallik: bosqichma-bosqich nazorat.
Chelatlash usuli – polidentat ligandlar (masalan EDTA) orqali metall bilan
barqaror kompleks hosil qilish.
Ca²⁺ + EDTA⁴⁻ → [CaEDTA]²⁻
Qattiq fazada sintez – metall tuzi va ligand qattiq holatda aralashtirilib, isitiladi.
Afzallik: ekologik tozaligi. Kamchiligi: reaksiya jarayonini boshqarish qiyin.
Elektrokimyoviy usul – metall ionlar elektrod yuzasida chiqarilib, ligand bilan
bog‘lanadi.
Afzallik: yuqori darajada nazorat.
Ion almashinuvi orqali sintez:
Na₂[Fe(CN)₅NO] + Cu²⁺ → Cu[Fe(CN)₅NO] + 2Na⁺
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
10
ISSN:3030-3621
Natijalar va tahlil.
Tajribalarda karboksil guruhiga ega bo‘lgan polimerlar
asosida turli o‘zgaruvchan valentli metall ionlari bilan komplekslar sintez qilindi. IR-
spektrlar yordamida Δν (COO) qiymatlari aniqlanib, metall-ligand bog‘lanishining
barqarorligi baholandi.
Natijalar shuni ko‘rsatdiki, Δν (COO) qiymati oshgani sayin kompleksning
barqarorligi ortadi. Shuningdek, turli biopolimerlarning har xil metall ionlariga
nisbatan afiniteti mavjud. Bu esa selektiv adsorbentlar, katalizatorlar yoki dori
tashuvchi moddalarning yaratilishida muhim ahamiyatga ega.
Geterometall komplekslar (masalan, Cu/Pb asosidagi) esa maxsus sharoitda –
anion yetishmovchiligini sun’iy yaratish orqali to‘g‘ridan-to‘g‘ri sintez yo‘li bilan
olingan. Bu yondashuv polynuklear komplekslar yaratishda keng imkoniyatlar beradi.
XULOSA.
Polimer asosli metallokomplekslar sintezining asosiy qonuniyatlari
Δν (COO) qiymatlari orqali aniqlanadi. Bu qiymatlar metall-ligand o‘zaro ta’sirining
kuchi va kompleksning barqarorligini ifodalaydi. Selluloza kabi biopolimerlar asosida
metal-xelatlarning sintezi ekologik toza va barqaror materiallar yaratishda istiqbolli
yo‘nalishdir. Geterometall komplekslar esa metallofermentlar faol markazlarini taqlid
qilish imkoniyati bilan ilm-fan va texnikada yangi yechimlar taqdim etadi.
ADABIYOTLAR:
1.
Martell, A. E., & Hancock, R. D. (1996). Metal Complexes in Aqueous Solutions.
Springer. — Metall-xelatlarning umumiy kimyosi va koordinatsion xossalari.
2.
Gashimov, A. M. (2004). Kompleks birikmalar kimyosi. Baku: Elm. —
Komplekslar sintezi va ulardan polimerlarda foydalanish.
3.
Xolmatov, K. A. (2009). Polimerlar kimyosi. Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Universiteti.— Polimer tuzilmalar va ularning kimyoviy modifikatsiyasi haqida.
4.
Hossain, K. M. Z., & Ahmed, M. (2019). Synthesis and characterization of metal
chelated cellulose derivatives. Carbohydrate Polymers, 214, 38–45.
5.
El-Shekeil, Y. A., Sapuan, S. M., & Khalina, A. (2014). Structure and properties of
polymer–metal complexes. Materials Science and Engineering: C, 43, 90–98.
6.
Shcherbakov, V. V., et al. (2010). Metal-containing polymeric materials: synthesis,
structure, and properties. Polymer Science Series A, 52(6), 580–594.
7.
Qodirov, M. M., & Rasulov, D. A. (2022). Selluloza asosidagi polimer metall
komplekslarning olinishi va ularning xossalari. O‘zbekiston Kimyo Jurnali, (2), 44–
51.
8.
Shabanov, P. A., & Lobanov, A. V. (2011). Coordination polymers: synthesis and
application. Russian Chemical Reviews, 80(10), 899–921.
9.
Mahkamov, O. M., & Toshpulatova, D. D. (2017). Metallokomplekslarning
biologik va texnologik xossalari. Ilmiy-texnik axborotlar jurnali, (3), 22–27.
10.
Nakamura, K., et al. (2005). Chelating cellulose and its applications. Cellulose, 12,
291–303.
