Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
141
ISSN:3030-3621
GʻOʻZANING VILTGA CHIDAMLI NAVLARINING GENETIK TAHLILI
Muminov Ilyosbek Oʻrinboy oʻgʻli
Namangan Davlat Universiteti
Raximjonova Rayxona Axmadjon qizi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada
Verticillium dahliae
qo‘ziqorini chaqiradigan
vilt kasalligiga qarshi chidamli gʻoʻza navlarining genetik asoslari o‘rganiladi.
Kasallikka chidamlilikka javobgar genlar, ularning ekspressiya xususiyatlari va
molekulyar markerlar orqali aniqlash yo‘llari ko‘rib chiqildi.
Kalit so‘zlar
: gʻoʻza, vilt, Verticillium dahliae, chidamlilik, genetik tahlil,
marker-assotsiatsiyalangan seleksiya.
KIRISH
Gʻoʻza (Gossypium spp.) — O‘zbekistonda iqtisodiy ahamiyati yuqori bo‘lgan
asosiy texnik ekinlardan biridir. Biroq, uni yetishtirishda asosiy muammolardan biri —
vilt kasalligi, ya’ni
Verticillium dahliae
tomonidan chaqiriladigan tomir chirishi
hisoblanadi. Ushbu kasallik gʻoʻza ildizlari orqali o‘simlikka kirib, tomir tizimi
faoliyatini izdan chiqaradi, o‘sishni susaytiradi va hosildorlikni keskin kamaytiradi.
An’anaviy seleksiya orqali viltga chidamli navlarni yaratish uzoq muddatli va
murakkab jarayon bo‘lsa, zamonaviy genetik va molekulyar tahlil usullari bu jarayonni
sezilarli darajada tezlashtiradi. Ayniqsa, QTL xaritalash, gen ekspressiyasini tahlil
qilish, va marker-assotsiatsiyalangan seleksiya metodlari yordamida viltga chidamli
genotiplarni erta bosqichda aniqlash va seleksiya qilish mumkin.
Vilt kasalligiga qarshi kurashishda kimyoviy vositalarning cheklangan
samaradorligi, ekologik xavfliligi va iqtisodiy zararini hisobga olgan holda, genetik
chidamlilikka ega navlarni yaratish eng maqbul yo‘l sifatida tan olinmoqda. Xususan,
GhVe1, GhPR1, GhNDR1 kabi genlarning vilt patogeniga qarshi tabiiy immun
javobda ishtirok etishi haqida ilmiy izlanishlar soni ortib bormoqda.
Zamonaviy molekulyar biologiya yutuqlari tufayli bu genlarning aniqlanishi,
ularning ifodalanish darajasini baholash, hamda ularni markerlar bilan bog‘lash orqali
seleksionerlar uchun marker-assotsiatsiyalangan seleksiya (MAS) imkoniyatlarini
kengaytirish mumkin bo‘lmoqda. O‘zbekistonda yetishtirilayotgan navlar orasida
viltga chidamlilik darajasi farqlanadi, ammo ularning genetik asoslari to‘liq
o‘rganilmagan.
Shu sababli, ushbu tadqiqotning maqsadi – mahalliy gʻoʻza navlarining viltga
chidamlilik darajasini baholash, bu xususiyat bilan bog‘liq genlarning ekspressiya
darajasini aniqlash hamda chidamlilik markerlarini ajratishdan iborat bo‘ldi.
METODOLOGIYA
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
142
ISSN:3030-3621
Tadqiqot quyidagi bosqichlarda amalga oshirildi:
1.
Navlar tanlovi
:
O‘zbekistonda ishlab chiqarishda mavjud bo‘lgan 10 ta gʻoʻza navi (chidamli
va chidamsiz) tanlab olindi.
2.
Kasallik bilan infeksiyalash
:
V. dahliae
sporali eritmasi bilan laboratoriya sharoitida har bir nav
infeksiyalandi. 30 kun davomida simptomlar baholandi.
3.
DNK va RNK ajratish
:
Barg va ildiz to‘qimalaridan DNK hamda RNK ajratildi. Gen ekspressiyasi
qRT-PCR usuli bilan tahlil qilindi.
4.
Molekulyar markerlar
:
SSR va SNP markerlari yordamida viltga chidamli genetik hududlar aniqlandi.
5.
QTL xaritalash
:
Kasallik simptomlari bilan genotiplar o‘rtasidagi bog‘liqlik analiz qilindi.
NATIJALAR
1.
Chidamli navlar aniqlandi
:
“Namangan-77” va “Porloq-4” navlari kasallikka nisbatan yuqori chidamlilik
ko‘rsatdi (≥ 80% sog‘ o‘simlik).
2.
Genlar ekspressiyasi
:
o
GhVe1 geni (Verticillium resistance gene) chidamli navlarda 4–5
baravar yuqori ekspressiya ko‘rsatdi.
o
GhNDR1 va GhPR1 genlari ham patogen hujumiga javoban faollashgan.
3.
Molekulyar markerlar
:
o
D11 va A10 xromosomalarida joylashgan SSR markerlar chidamlilik
bilan ishonchli bog‘liq bo‘ldi (P<0.01).
o
SNP markerlar asosida asosiy QTL hududlar identifikatsiya qilindi.
4.
Statistik tahlil
:
ANOVA tahlili viltga chidamlilik va GhVe1 ekspressiyasi o‘rtasida kuchli
korrelyatsiyani ko‘rsatdi (r = 0.82).
O‘tkazilgan genetik tahlillar quyidagi muhim natijalarni berdi:
GhVe1 geni
yuqori chidamli navlarda 5,3 baravar,
GhPR1
geni esa 3,8 baravar
yuqori ifodalandi, bu esa bu genlarning viltga qarshi javobda faol ishtirokini
tasdiqlaydi;
Chidamli navlarda
Verticillium dahliae
infeksiyasidan so‘ng 7-kunida bu
genlarning maksimal ekspressiyasi kuzatildi;
SSR markerlardan
BNL1231
va
JESPR102
navlararo chidamlilik bilan ishonchli
bog‘liqlik (P<0.01) ko‘rsatdi va markerlar asosida
QTL
xaritalash natijasida
D11 xromosomada chidamlilik bilan bog‘liq asosiy hududlar ajratildi;
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
143
ISSN:3030-3621
Morfologik baholashda “Namangan-77” va “Porloq-4” navlari yuqori chidamli
bo‘lib, ular o‘rtacha 85–90% sog‘ qolgan o‘simliklar bilan ajralib turdi;
Statistika tahlili (ANOVA) gen ekspressiyasi va morfologik chidamlilik
ko‘rsatkichlari o‘rtasida
r = 0.82
korrelyatsiyani aniqladi.
MUHOKAMA
Tadqiqot natijalari
Verticillium dahliae
ga qarshi chidamlik xususiyati genetik
jihatdan boshqarilishini tasdiqlaydi. GhVe1 geni bu jarayonda asosiy rol o‘ynaydi.
Ushbu genni yuqori darajada ifodalovchi navlar, odatda, kasallikka bardosh beradi.
Aniqlangan molekulyar markerlar va QTL hududlari seleksiya dasturlarida
marker-assotsiatsiyalangan seleksiya (MAS) orqali tez va aniq saralash imkonini
beradi. Ayniqsa, mahalliy navlarni Gossypium barbadense yoki Gossypium arboreum
asosidagi
chidamli
genotiplar
bilan
gibridlashtirish
orqali
chidamlilikni
mustahkamlash mumkin.
XULOSA
Quyidagi xulosalarga kelindi:
Viltga chidamlik genetik belgidir va GhVe1, GhPR1 kabi genlarning
ifodalanishi bilan bevosita bog‘liq;
SSR va SNP markerlar orqali chidamlilikni erta aniqlash mumkin;
“Namangan-77” va “Porloq-4” navlari viltga yuqori chidam ko‘rsatgan;
QTL xaritalash viltga chidamlilikni seleksiya asosida boshqarish imkonini
beradi;
Molekulyar tahlillar asosida viltga chidamli yuqori hosilli yangi navlar yaratish
istiqbollidir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Zhang, B., et al. (2012). Genetic analysis of Verticillium wilt resistance in
upland cotton.
Euphytica
, 186(3), 585–593.
2.
Yang, C., et al. (2014). GhVe1 interacts with Ve1 to confer resistance to
Verticillium dahliae in cotton.
Plant Molecular Biology
, 86(1-2), 101–111.
3.
Gao, W., et al. (2013). Molecular mapping of QTLs for Verticillium wilt
resistance in cotton.
Theoretical and Applied Genetics
, 126(7), 1805–1815.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Qishloq xo‘jaligi ilmiy-tadqiqot instituti. (2020).
Gʻoʻzaning kasalliklarga chidamli navlari.
5.
