Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
126
ISSN:3030-3621
ADABIYOTDA ARUZ POETIKASINI OʻRGANISH
Kuvatova Nafisa Zayerjanovna
SamDChTI akademik litseyining
Ona tili va adabiyoti o’qituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada aruz vazni, uning adabiyotga kirib kelishi, aruz
so’zining kelib chiqishi, aruzni bilishning ahamiyati tahlil qilinadi. Tahlil asosida
aruz she`riy tizimi ham kvantitativ she`riy tizim hisoblanishi, unda o’lchov asosiy
mezon ekanligi yoritiladi.
Jahon xalqlari she’riyati taraqqiyotini kuzatganda ularda qo`llanilganshe’riy
vaznlar quyidagi ikki she`riy tizim asosida yuzaga kelganliginiko`rish mumkin:
1.Kvantitativ she’riy tizimlar.
2.Kvalitativ she’riy tizimlar.
Kvantitativ lotin tilidan olingan bo‘lib “quantitas” – miqdor degan ma`noni
bildiradi. Bunday vaznlar manbalarda metrik (metr-o‘lchov)vaznlar nomi bilan ham
yuritiladi. Kvantitativ she`riy tizimlar misradagi uzun va qisqa bo'g'inlarning tartibli
almashinishiga va bu orqali talaffuzda erishiladigan satrlar va ohang mutanosibligiga
asoslanadigan she`riy tizimlardir. Bu kabi she`riy tizimlar odatda unlilarning uzunligi
vaqisqaligi semantik farqlanadigan tillarda qo'llaniladi. Masalan, qadimgi yunon,
rim,sanskrit lirikasida kvantitativ she`riy tizimlar qo`llanilgan. Ayrim ma`lumotlarga
ko`ra bu tizim fin va klassik xitoy lirikasiga ham xosdir. Shuningdek, arablar
tomonidan iste`molga kiritilgan aruz she`riy tizimi ham kvantitativ she`riy tizim
hisoblanadi. Kvantitativ she`riytizimlarningo`ziga xos xususiyatlaridan biri unda
musiqiylikning yuqori bo`lishidir.
Aruz vaznlar tizimi haqida dastlabki tushunchaga ega bo‘lishdan avval uni
o`rganishning ahamiyati va zarurati haqida to`xtalsak.
1. Aruz qoidalarini bilish, murakkab vaznlarda yozilgan baytlarni taqte’ qila
olish (ritmik bo‘laklarga ajrata olish) azaldan salohiyat, iqtidor,ta’bir joiz bo‘lsa,
yuksak madaniyat belgisi sanalgan.
2. Aruzni, uning o‘ziga xos ohanglarini bilish, shu vaznda yozilgan asarlarning
faqat mazmunidangina emas, ohang jozibasidan ham zavqlana olish, shu mazmunning
shakl bilan mutanosibligini his qilishga yordam beradi. Bunday zavqni, odatda, so‘z
bilan ifodalab bo‘lmaydi.
3. Aruz qonuniyatlarini puxta o‘rganish ijodkor badiiy mahoratini to‘laroq
tasavvur qilish imkonini beradi. O‘zbek adabiyoti tarixida vazn imkoniyatlaridan
mohirona foydalanadigan, yangi vaznlar ijod eta oladigan, an’anaviy vazn talablariga
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
127
ISSN:3030-3621
to‘la rioya etadigan hamda an’anaviy vazn qoliplaridan ba’zan chetga chiqadigan
shoirlar mavjud. Bu esa shoir badiiy mahorati mezonlaridan biridir.
4. Aruz mustahkam o‘lchovlarga ega bo‘lganligi uchun uning yordamida
she’riy matnlardagi odatiy va tasodifiy xatolarni aniqlash imkoniyati mavjud.
Masalan, Alisher Navoiyning “Hayrat ul-abror”dostonidan olingan mashhur bayt:
Odami ersang demagil odami,
Onikim yo‘q/ xalq g‘ami/din g‘ami. – VV – / – V V – / – V –
Ikkinchi misraning uchinchi hijosi qisqa bo‘lganligi uchun “oniki” so‘ziga “m”
tovushini qo‘shishning iloji yo‘q. Aks holda “mufta’ilun” rukni “fo’ilotun”ga aylanadi.
Bu esa “Hayrat ul-abror” dostoni vazniga xilofdir.
5. Aruzni bilish she’riy janrlarni farqlash va to‘g‘ri tahlil qilishimkonini beradi.
Zero, ruboiy, tuyuq, mustazod, noma(yoxudmuhabbatnoma), sayohatnoma kabi janrlar
uchun vazn asosiy xususiyatga ega.
Aruz she`riy tizimi dastlab arab adabiyotida, yana ham aniqrog`i, arab xalq
og`zaki she`riyatida paydo bo`lgan. Arab xalifaligi davridaislomningboshqa o`lkalarga
ham yoyilishi munosabati bilan fors-tojikadabiyoti, u orqali turkiy adabiyotga kirib
kelgan. “Aruz” istilohining kelib chiqishi borasida turlicha qarashlar mavjud.
1. Alisher Navoiy “Mezon ul avzon” asarida bu atama vaznasoschisiXalil Ibn
Ahmadning vatani bo‘lmish Arabiston yarimorolida jaylashganbir vodiyning nomi
bilan bog`liqligi, u vodiydagi kishilarningasosiymashg‘uloti vaqtinchalik uy – chodir
tikib sotishdan iborat ekanliginiaytadi. Shuningdek, arablar uyni “bayt” so‘zi bilan
ifodalashlari sababliXalil Ibn Ahmad she’rning eng kichik qismini shu so‘z
bilannomlagan.Aruz tizimidagi atamalarning ko‘pchiligi shu vodiy xalqiningurf-
odatlari,ashyolari nomidan olingan.
2. Shuningdek, “aruz” so‘zi, uyning (chodirning) asosini tashkil etuvchi ustunlar
(ruknlar)dan birining nomini ham ifodalar ekan. Vohid Tabriziyning fikriga ko‘ra,
vaznning nomi aynan shu so‘zdan olingan.
3. Fors-tojik aruzshunosligining asoschilaridan biri bo‘lganShamsiddin
Muhammad Qays Roziy o`zining “Al-Mu’jam” asarida“aruz”atamaning kelib chiqishi
haqida mulohaza yuritar ekan, aruz she`riy nutq o`lchovi ekanligi, vaznli she`r
vaznsizdan, to‘g‘risi noto‘g‘ridan farqlansin uchun she’rni unga arz qilishlari vajidan
unga “aruz” nomi berilganini aytadi.
Shuni alohida ta`kidlash kerakki, aruzni amaliy va nazariy o`rganishning
eng birlamchi manbasi – bu aruzda yaratilgan she’riyatning o`zi. Shu sabab aruzni
o`rganishga bel bog`lagan tolib ishni aruz tizimida yaratilgan she`riyatni ko`proq
o`qish, ularning ichki ohangini nozik ilg`ab olishdan boshlashi lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOT
1.
Алишер Навоий. МАТ. 20 томлик. 7-11-томлар (“Хамса”). –Тошкент: Фан,
1992-94. 117
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
128
ISSN:3030-3621
2.
Алишер Навоий. Мезон ул-авзон. МАТ. 16-том. – Т.: Фан, 1998.
3.
Аҳмад Тарозий. Фунун ул-балоға // Ўзбек тили ва адабиёти, 2002й., 1-6
сонлар; 2003 й., 1-6 сонлар.
4.
Аъзамов А. Аруз. – Т.: Ўзбекистон Миллий кутубхонаси, 2006.
5.
Бобур. Мухтасар (Нашрга тайёрловчи С.Ҳасанов). - Т.: Фан, 1971.
6.
Болтабоев Ҳ. “Рисолаи аруз” ва ар
