Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
116
ISSN:3030-3621
NAZAR ESHONQUL HIKOYALARIDA QO‘LLANILGAN
FRAZEMALARNING MA’NOVIY XUSUSIYATLARI
Ruxshona Qahramonova
Xalqaro innovatsion universitet talabasi
Shoira Islomova
Xalqaro innovatsion universitet o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o‘zbek yozuvchisi Nazar Eshonqul hikoyalarida
qo‘llanilgan frazemalarning ma’noviy xususiyatlari tahlil qilinadi. Frazemalar
asarning badiiy uslubini boyitish, milliy madaniyat va xalq dunyoqarashini ifodalash,
personajlarning ichki dunyosini ochishda muhim vosita sifatida ko‘rib chiqiladi.
Shuningdek, frazemalarning axloqiy va tarbiyaviy nasihat funksiyasi, tilning
barqarorligi va yodda qoluvchanligini ta’minlashdagi roli ham o‘rganiladi. Maqola
Nazar Eshonqul ijodidagi frazemalarning adabiyotimizda tutgan o‘rni va ma’naviy-
estetik ahamiyatini yoritishga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
Nazar Eshonqul, frazema, hikoya, ma’noviy xususiyat, milliy
madaniyat, badiiy uslub, o‘zbek adabiyoti, axloqiy nasihat, til barqarorligi, xalq
dunyoqarashi.
Abstract:
This article analyzes the semantic features of phraseological units
used in the stories of the Uzbek writer Nazar Eshonqul. Phraseological units are
considered an important tool for enriching the artistic style, reflecting the national
culture and worldview, and revealing the inner world of characters. The article also
explores the function of phraseological units as moral and educational advice, their role
in maintaining language stability and text memorability. The study highlights the place
of phraseological units in Nazar Eshonqul’s works and their spiritual and aesthetic
significance in Uzbek literature.
Keywords:
Nazar Eshonqul, phraseological units, story, semantic features,
national culture, artistic style, Uzbek literature, moral advice, language stability,
worldview.
Adabiyotda frazema tushunchasi so‘zlarning o‘zaro mustahkam bog‘langan,
lekin ularning umumiy ma’nosi alohida so‘zlar ma’nosidan farqli bo‘lgan barqaror
ifodalarni anglatadi. Frazemalar xalq tilining boyligi, undagi milliy falsafa va hayotiy
tajribaning ko‘zgusidir. Milliy badiiy asarlarda, jumladan, o‘zbek yozuvchisi Nazar
Eshonqulning hikoyalarida frazemalar o‘ziga xos ma’naviy, estetik va ifodaviy
xususiyatlarga ega bo‘lib, asarning ruhini, xarakterlarini va asosiy g‘oyalarini
yoritishda muhim vosita hisoblanadi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
117
ISSN:3030-3621
Milliy madaniyat va xalq dunyoqarashining ifodasi
. Nazar Eshonqul
asarlarida frazemalar ko‘pincha xalq og‘zaki ijodining mahsuli sifatida milliy
madaniyatning aynan o‘ziga xos qirralarini aks ettiradi. Masalan, “qalbni so‘llatmoq”,
“yuragi ko‘r bo‘lmoq”, “og‘irini yelkasiga olmoq” kabi iboralar qahramonlarning ichki
holatini ifodalashda xalqning hayotiy tajribasi va dunyoqarashini yoritadi. Bu
frazemalar orqali muallif o‘zbek xalqining ma’naviy qadriyatlari, axloqiy prinsiplari
va hayotiy tamoyillarini o‘quvchiga yaqinlashtiradi.
Hikoyaning badiiy uslubini boyitish va mazmunni chuqurlashtirish
.
Frazemalar qisqa va aniq ifoda vositasi sifatida o‘quvchida kuchli tasviriy tasavvur
uyg‘otadi. Nazar Eshonqul hikoyalarida frazemalarning badiiy uslubdagi o‘rni
beqiyosdir. Ular voqealarning ichki mohiyatini yoritishda, kayfiyatni oshirishda,
voqealar zanjirini yanada jonli va tabiiy qilib berishda yordam beradi. Masalan,
qahramonning duch kelgan muammolari yoki ichki kechinmalarini frazema orqali
ifodalash uni o‘quvchiga yanada yaqinlashtiradi, voqealar bilan hamdardlik tuyg‘usini
uyg‘otadi.
Personajlarning xarakterini ochishda frazemalarning roli
. Frazemalar orqali
qahramonlarning ichki dunyosi, ruhiy holati va xarakteri yanada aniqroq va ta’sirchan
tarzda ko‘rsatiladi. Nazar Eshonqul hikoyalarida qahramonlar gaplashishida, ularning
fikr va his-tuyg‘ularini ifodalashda frazemalardan keng foydalaniladi. Masalan,
“ko‘zidan yosh to‘kmoq”, “yuragi siqilmoq”, “og‘zini ocholmaslik” kabi frazemalar
personajlarning hissiyotlarini aniq va sodda tarzda yetkazadi. Bu esa o‘quvchi uchun
qahramonlarni tushunish va ular bilan bog‘lanish imkonini oshiradi.
Axloqiy va tarbiyaviy nasihat sifatida frazemalar
. Nazar Eshonqul
hikoyalarida frazemalar ko‘pincha xalq donoligidan olingan hayotiy nasihatlarni,
axloqiy va ma’naviy qadriyatlarni ifodalashda xizmat qiladi. Masalan, “o‘ziga o‘zi
do‘st bo‘l”, “qo‘lga kiritganingni qadrlash”, “kamgina bo‘lsa ham, ozodlik yaxshi”
kabi frazemalar qahramonlar hayotidagi muhim saboqlarni o‘quvchiga yetkazadi. Bu
frazemalar yordamida muallif o‘z asarida insonning ichki dunyosini tarbiyalash, uni
axloqiy jihatdan yetuk inson qilib tarbiyalash maqsadida chuqur ma’naviy izohlar
beradi.
Til barqarorligi va yodda qoluvchanligi
. Frazemalar tilning barqarorlik,
an’anaviylik xususiyatlarini saqlab qolishga yordam beradi. Nazar Eshonqul
hikoyalarida frazemalarning ko‘p ishlatilishi matnning yodda qoluvchanligini oshiradi.
Ular hikoyaning uslubini shakllantirib, o‘quvchini voqealarga yanada qiziqtiradi va
ularning ta’sirini kuchaytiradi. Shu bois, frazemalar muallif uslubining ajralmas qismi
sifatida hikoyaning ruhiy-tarixiy ohangini yaratishda muhim ahamiyatga ega.
O‘zbek xalq tilining boyligi va o‘ziga xosligi
. Nazar Eshonqul hikoyalarida
frazemalar o‘zbek tilining o‘ziga xos ifoda vositalaridan biri sifatida ko‘rinadi.
Frazemalar orqali tilning nafaqat badiiy, balki ma’naviy-estetik imkoniyatlari ham
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
118
ISSN:3030-3621
namoyon bo‘ladi. Ular tilni yanada boyitadi, so‘zlashuvga tabiiylik va xalqona
xushyoqishlik beradi. Bu frazemalar orqali yozuvchi milliy tilning tarixiy ildizlari va
xalq og‘zaki ijodining boy merosini asarga singdiradi.
Nazar Eshonqul hikoyalarida qo‘llanilgan frazemalar o‘zbek xalqining milliy
madaniyati, axloqiy-ijtimoiy qadriyatlari va hayotiy tajribasini ifoda etishda muhim
vosita hisoblanadi. Ular hikoyaning badiiy uslubini boyitadi, qahramonlarning
xarakterini ochib beradi, o‘quvchida hayotiy saboq va nasihat uyg‘otadi. Shuningdek,
frazemalar matnning til barqarorligini ta’minlab, uning yodda qolishini ta’minlaydi.
Shu tariqa, frazemalar Nazar Eshonqul hikoyalarining ma’naviy-estetik poydevorini
tashkil etadi va asarning o‘zbek adabiyotidagi o‘rnini yanada mustahkamlaydi.
Xulosa
. Nazar Eshonqul hikoyalarida qo‘llanilgan frazemalar asarning badiiy va
ma’naviy qatlamlarini yoritishda g‘oyat muhim vosita sifatida namoyon bo‘ladi.
Mazkur frazemalar yozuvchining obraz yaratish mahoratini ko‘rsatish bilan birga,
xalqona ifoda vositalari orqali milliy madaniyat, xalq donishmandligi, axloqiy
tamoyillar va hayotiy tajribaning badiiy in’ikosi sifatida xizmat qiladi. Frazemalar
personajlarning ruhiy holatini, xarakterini ochishda, voqealar silsilasini tabiiy va
ta’sirchan tarzda yetkazishda asosiy uslubiy vosita bo‘lib xizmat qiladi. Shuningdek,
ular matnning yodda qoluvchanligini ta’minlab, asarning til va uslubiga xos
barqarorlikni yaratadi. Maqolada ko‘rib chiqilgan frazemalar orqali Nazar Eshonqul
o‘z asarlarida o‘zbek xalqining milliy ruhiyatini, estetik qarashlarini va til boyligini
chuqur badiiy tahlil asosida namoyon etadi. Demak, frazemalar yozuvchining badiiy
uslubining ajralmas qismi bo‘lib, ularning adabiy va tarbiyaviy ahamiyati yuqori
darajada ekanligi tasdiqlanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
A.Norbekova “Nazar Eshonqul hikoyalari uslubi. “Maymun yetaklagan odam”
hikoyasi misolida” ilmiy maqola.
2.
A.Ulug‘ov “Adabiyotshunoslik nazariyasi”. Darslik. Toshkent – 2017.
3.
Dilmurod Quronov “Adabiyotshunoslikka kirish”. Akademiknashr, Toshkent –
2018.
4.
Nazar Eshonqul “Maymun yetaklagan odam”. Toshkent – “Yangi asr avlodi” –
2004.
5.
Nazar Eshonqulning “Maymun yetaklagan odam” hikoyasi tahlili” ilmiy maqola.
