Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
96
ISSN:3030-3621
TALABALARNI XORIJIY TIL O'RGANISHIDA O'Z ONA TILISINI
BILISHNING AHAMIYATI.
Chortoq Abu Ali ibn Sino nomidagi
jamoat salomatligi texnikumi
" Umumta'lim fanlar" uyushmasi
Tibbiyotda xorijiy til fani o'qituvchisi
Turg'unoy Isroilova Qo'shoqboyevna
Annotatsiya:
Talabalarni xorijiy til o‘rganish jarayonida ona tilini bilishning
ahamiyati juda katta va ko‘p qirralidir. Ona tili insonning fikrlash, tushunish va ifoda
etish vositasi bo‘lib, yangi tilni o‘rganishda asosiy poydevor hisoblanadi. Ona tilining
chuqur va to‘liq egallanishi talabaning til o‘rganish jarayonini yengillashtiradi, yangi
tilni tezroq va samaraliroq o‘zlashtirishga yordam beradi. Ona tilining o‘ziga xosligi,
uning grammatik qoidalari, so‘z boyligi va madaniy konteksti yangi tilni o‘rganishda
asosiy ko‘makchi bo‘lib xizmat qiladi.
Kalit soʻzlar:
xorijiy tillar, qoida, tahlil, ona tili, sinonimlar, madaniyat,
talaffuz, grammatika, intonatsiya.
Ona tilining o‘rganilishi va mustahkamligi talabaning tilga bo‘lgan
munosabatini shakllantiradi. Ona tili orqali inson tilning tuzilishi, grammatik qoidalari,
so‘z boyligi va madaniy kontekstini tushunadi. Bu bilimlar yangi tilni o‘rganishda
asosiy ko‘prik bo‘lib xizmat qiladi. Til o‘rganish jarayonida talabalar ona tilidagi
grammatik qoidalar va so‘zlarning o‘xshashliklari va farqlarini tahlil qilib, yangi
tilning qoidalarini o‘zlashtiradi. Masalan, agar talabalar ona tilida so‘z yasash
qoidalarini yaxshi bilsa, ular yangi tilda ham so‘z yasash usullarini tezroq o‘rganishadi.
Bu esa ularning lug‘at boyligini kengaytirishga yordam beradi. Ona tili yaxshi
o‘rganilgan talaba yangi tilni o‘rganishda lug‘at boyligini samarali ravishda oshiradi.
So‘zlarni taqqoslash, sinonimlar va antonimlarni tushunish, frazeologik birliklarni
solishtirish orqali yangi tilning so‘z boyligini kengaytiradi. Ona tilini yaxshi bilish
talabalarga yangi tilning talaffuzi va intonatsiyasini yaxshiroq o‘zlashtirishga yordam
beradi, chunki ular tilning fonetik tizimini solishtirish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Tilning tovush tizimini ona tiliga nisbatan tahlil qilish orqali talabalar talaffuzdagi
xatolarni kamaytiradi va to‘g‘ri talaffuz qilishga o‘rganadi. Til o‘rganish jarayonida
ona tilining madaniy konteksti ham muhim ahamiyatga ega. Har bir til o‘ziga xos
madaniy qadriyatlar, an’analar va urf-odatlarni aks ettiradi. Ona tilini chuqur bilgan
talaba yangi tilning madaniy xususiyatlarini ham tezroq tushunadi va qabul qiladi. Bu
esa tilni faqat grammatik va leksik jihatdan emas, balki madaniy jihatdan ham
chuqurroq o‘rganishga yordam beradi. Madaniyatni tushunish tilni yanada samarali
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
97
ISSN:3030-3621
qo‘llash imkonini beradi, chunki til madaniyatning ajralmas qismidir. Misol uchun, til
ichidagi frazeologik birliklar, maqollar, iboralar ko‘pincha madaniy kontekstga bog‘liq
bo‘ladi va ularni to‘g‘ri tushunish uchun ona tilining madaniy asoslarini bilish zarur.
Shuningdek, ona tilini yaxshi bilish talabaning til o‘rganishdagi motivatsiyasini
oshiradi. Ona tilini hurmat qilish va uni chuqur o‘rganish orqali talabalar til
o‘rganishga bo‘lgan qiziqishlarini kuchaytiradi. Bu esa ularning yangi tilni o‘rganishga
bo‘lgan intilishlarini yanada mustahkamlaydi. Motivatsiya til o‘rganishda muhim omil
bo‘lib, ona tilining o‘ziga xosligini anglash va uni qadrlash yangi tilni o‘rganish
jarayonini yanada yoqimli va samarali qiladi.[1]
Til o‘rganishda ona tilining rolini psixologik nuqtai nazardan ham ko‘rib chiqish
mumkin. Ona tili insonning fikrlash tizimini shakllantiradi, shuning uchun uni yaxshi
bilish yangi tilni o‘rganishda murakkab fikrlarni ifoda etish va tushunishda yordam
beradi. Ona tilining ta’siri ostida inson yangi tilni o‘rganishda o‘z fikrlarini aniq va
to‘g‘ri ifoda eta oladi. Til o‘rganishda ona tilining psixologik roli shundaki, ona tilida
shakllangan fikrlash usullari va mantiqiy bog‘lanishlar yangi tilni o‘zlashtirishda
asosiy vosita bo‘lib xizmat qiladi. Bu esa til o‘rganish jarayonini soddalashtiradi va
samaradorligini oshiradi. Bundan tashqari, ona tilini yaxshi bilish talabalarga til
o‘rganishdagi xatolarni kamaytirishga yordam beradi. Ona tilining grammatik va
leksik qoidalarini tushunish orqali talabalar yangi tilning qoidalarini noto‘g‘ri
qo‘llashdan saqlanishadi. Bu esa til o‘rganish jarayonini samaraliroq va sifatliroq
qiladi. Xatolarni kamaytirish til o‘rganishning muhim qismidir, chunki xatolarsiz
o‘rganish tilni yanada chuqurroq va to‘g‘ri o‘zlashtirishga olib keladi. [2]
Ona tilining o‘rganilishi til o‘rganishdagi integratsiyani ham ta’minlaydi. Til
o‘rganishda o‘rganuvchilar ona tilidagi bilimlarini yangi tilga ko‘chirish orqali o‘z
bilimlarini kengaytiradi va chuqurlashtiradi. Bu jarayon til o‘rganishni yanada samarali
qiladi va talabalar tilni amaliyotda qo‘llash ko‘nikmalarini oshiradi. Tilni o‘rganishda
ona tilidan foydalanish orqali talabalar yangi tilni kontekstda tushunish va qo‘llash
imkoniyatiga ega bo‘ladi, bu esa til o‘rganish jarayonini yanada boyitadi.
Talabalarning ona tilini yaxshi bilishi ularning til o‘rganishdagi kommunikativ
qobiliyatlarini rivojlantiradi. Ona tili orqali shakllangan muloqot madaniyati yangi tilni
o‘rganishda ham saqlanadi va rivojlanadi. Bu esa talabalarni yangi tilda samarali
muloqot qilishga tayyorlaydi. Kommunikativ qobiliyatlar til o‘rganish jarayonida
muhim ahamiyatga ega, chunki til faqat grammatik qoidalar va so‘zlardan iborat emas,
balki bu – muloqot vositasi hamdir.[3]
Til o‘rganish jarayonida ona tilining o‘rganilishi nafaqat til bilimlarini
oshirishga, balki talabaning o‘zligini anglashiga ham yordam beradi. Ona tilini chuqur
o‘rganish orqali talabalar o‘z madaniy merosini anglab, yangi tilni ham shu nuqtai
nazardan qabul qilishadi. Bu esa til o‘rganishda madaniy hamda lingvistik uyg‘unlikni
ta’minlaydi. Yana bir muhim jihat shundaki, ona tilini yaxshi bilgan talaba yangi tilni
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
98
ISSN:3030-3621
o‘rganishda o‘zining o‘qish va eshitish ko‘nikmalarini ham samaraliroq rivojlantiradi.
Ona tilidagi o‘qish va eshitish ko‘nikmalari yangi tilni o‘rganishda asosiy ko‘nikmalar
hisoblanadi. Bu ko‘nikmalarni rivojlantirish orqali talabalar yangi tilni yanada samarali
o‘zlashtiradi. Shuningdek, ona tilini bilish til o‘rganishda talabalar uchun psixologik
qulaylik yaratadi. Til o‘rganish jarayonida ona tilini asos qilib olish, yangi tilni
o‘rganishda xavotir va stressni kamaytiradi. Bu esa til o‘rganishni yanada yoqimli va
samarali qiladi. Ona tilining o‘rganilishi til o‘rganishdagi kreativlikni ham oshiradi.
Ona tilini yaxshi bilgan talaba yangi tilda o‘z fikrlarini erkin va ijodiy ifoda eta oladi.
Bu esa til o‘rganish jarayonini yanada qiziqarli va samarali qiladi.[4]
Til o‘rganishda madaniy kontekstning ahamiyati haqida gapirganda, avvalo
tilning o‘zi madaniyatning ajralmas qismi ekanligini tushunish kerak. Til faqatgina
so‘zlar va grammatik qoidalardan iborat emas, balki u insonlarning fikrlash tarzi,
qadriyatlari, urf-odatlari va hayot tarzini aks ettiruvchi madaniy merosdir. Shuning
uchun tilni to‘liq va chuqur o‘rganish uchun uning madaniy kontekstini bilish zarur.
Madaniy kontekst til o‘rganuvchiga so‘zlarning va iboralarning asl ma’nosini
anglashda yordam beradi. Ko‘plab so‘zlar yoki iboralar faqat ma’lum bir madaniyat
doirasida to‘g‘ri tushuniladi. Masalan, hazillar, maqollar, atamalar yoki ijtimoiy
odatlar boshqa madaniyatda boshqacha talqin qilinishi mumkin. Agar til o‘rganuvchi
madaniy kontekstni bilmasa, u so‘zlarni noto‘g‘ri tushunishi yoki muloqotda xato
qilish ehtimoli yuqori bo‘ladi. Bu esa til o‘rganish jarayonini qiyinlashtiradi va
muloqot samaradorligini pasaytiradi. Madaniy kontekstni o‘rganish til o‘rganuvchiga
tilni tabiiy muhitda o‘rganish imkonini beradi. Til faqat darsliklardagi qoidalar va
lug‘at bilan chegaralanmaydi, balki uni real hayotdagi vaziyatlarda qo‘llash muhimdir.
Madaniyatni bilish orqali til o‘rganuvchi turli vaziyatlarda qanday so‘zlashish, qanday
xulq-atvor ko‘rsatish kerakligini tushunadi. Bu esa tilni o‘rganishni yanada qiziqarli va
samarali qiladi. Shuningdek, madaniy kontekst til o‘rganuvchining muloqotdagi
moslashuvchanligini oshiradi. Turli madaniyatlarda muloqot qoidalari, odatlar, hatto
jismoniy harakatlar ham farq qiladi. Madaniyatni bilish orqali til o‘rganuvchi bunday
farqlarga moslashadi, madaniy sezgirlikni rivojlantiradi va boshqalar bilan yanada
samimiy va tushunarli muloqot o‘rnatadi. Bu esa nafaqat til bilish, balki
madaniyatlararo aloqalarni yaxshilashda ham muhim ahamiyatga ega. Madaniyatni
o‘rganish jarayoni til o‘rganuvchining dunyoqarashini kengaytiradi. Har bir til o‘ziga
xos dunyoqarashni ifodalaydi, va bu dunyoqarashni anglash orqali inson boshqalar
bilan yanada chuqurroq va boyroq muloqot qila oladi. Til va madaniyat bir-birini
to‘ldiruvchi, bir-biriga bog‘liq tushunchalar bo‘lib, ularni ajratib o‘rganish tilni
mukammal egallashga to‘sqinlik qiladi.
Xulosa:
Xulosa qilib aytganda, talabalarni xorijiy til o‘rganishda ona tilini
bilishning ahamiyati juda katta va ko‘p qirrali. Ona tilining chuqur o‘rganilishi yangi
tilni tez va samarali o‘zlashtirishga, tilning grammatik va leksik qoidalarini yaxshiroq
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
99
ISSN:3030-3621
tushunishga, madaniy kontekstni anglashga, til o‘rganishdagi xatolarni kamaytirishga
va kommunikativ ko‘nikmalarni rivojlantirishga yordam beradi. Shuning uchun til
o‘rganishda ona tilini mustahkamlash va uni chuqur o‘rganish talabalar uchun muhim
asos hisoblanadi. Bu esa ularning til o‘rganishdagi muvaffaqiyatlarini oshiradi va
ularni global miqyosda samarali muloqot qilishga tayyorlaydi. Ona tilini yaxshi bilish
orqali talabalar nafaqat yangi tilni o‘rganadilar, balki o‘z madaniyatlarini ham yanada
chuqurroq anglab, til o‘rganishni yanada boyitadilar. Bu esa ularning shaxsiy va kasbiy
rivojlanishiga katta hissa qo‘shadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Sirojiddinov, M. (2017). Ona tilini yaxshi bilgan xorijiy tillarni tez o‘rganadi.
O‘zbekiston Milliy Axborot Agentligi (UzA).
2.
Xolmatov, O. (2019). Til va adabiyot ta’limi. Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi
Xalq ta’limi vazirligi nashriyoti.
3.
Rustamov, S. (2020). Chet tilini o‘rganishda ona tilining ta’siri. Toshkent: Ilm-fan
nashriyoti.
4.
Karimova, N. (2021). Ona tilini o‘qitishning umumdidaktik va o‘ziga xos
prinsiplari. Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti.
5.
Mirzaev, D. (2021). Til o‘rganishda ona tilining psixologik roli. Toshkent:
Pedagogika nashriyoti.
6.
Yo‘ldoshev, B. (2023). Ona tilini rivojlantirish va til o‘rganish jarayoni. Toshkent:
O‘zbekiston Milliy Universiteti nashriyoti.
7.
Tursunov, M. (2023). O‘zbek tilini ona tili sifatida o‘rganish va til o‘rganish
metodikalari. Shahrisabz: Shahrisabz Davlat Pedagogika Instituti nashriyoti.
