Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
72
ISSN:3030-3621
ELEKTRON TIJORAT VA ELEKTRON TO‘LOV TIZIMLARI.
BLOCKCHAIN TEXNOLOGIYASI
Esonboyeva Masturaxon Sotvoldiyevna
Asaka tuman 2 son politexnikumi
Annotatsiya:
Maqolada elektron tijorat, elektron tijoratning an’anaviy savdo
turlaridan farqi, elektron tijorat tizimining eng keng tarqalgan toifalari, elektron to’lov,
blokcheyn texnologiyasi, internet to’lov tizimlari, internet do’kon va internet birja kabi
tushunchalar batafsil yoritib berilgan.
Kalit so‘zlar:
Elektron tijorat, elektron pochta, internet, intranet, elektron
hamyon, bank kartasi, QR-kod, blokchain, bitcoin, tranzaksiya, minerlar, birja.
Elеktron tijorat faoliyati O’zbеkiston Rеspublikasining “Elеktron tijorat
to’g’risida”gi 2004 yil 29 aprеldagi 613-II son Qonuni bilan bеlgilanadi va amalga
oshiriladi.
Elеktron tijorat Intеrnеt tarmog’idagi tijorat sohasiga oid faollikni, unda oldi-
sotdini amalga oshirilishini ifodalash uchun qo’llaniladi. U kompyutеr tarmog’idan
foydalangan holda xarid qilish, sotish, sеrvis xizmatini ko’rsatishni amalga oshirish,
markеting tadbirlarini o’tkazish imkoniyatini ta'minlaydi.
Elektron tijorat
(ingl.
e-commerce
– elektron savdo) – savdo-sotiq
amaliyotlarini Internet orqali tashkil etish.
Elektron tijorat tushunchasi
(ingl. Elektronic Data Interchange – EDI)
–
ma’lumotlarni elektron almashish, elektron pochta, Internet, intranet (kompaniya
ichida axborot almashish) va ekstranet (tashqi dunyo bilan axborot almashish) kabi
texnologiyalarni o‘z ichiga oladi. Elektron tijoratning an’anaviy savdo turlaridan farqi
quyidagilardan iborat:
– xaridor uchun о‘ziga qulay vaqt, joy va tezlikda mahsulotni tanlash, sotib olish
imkoniyati;
–savdo-sotiq faoliyatining boshqa faoliyatlarga xalal bermasligi, ya’ni parallel
ravishda olib borish imkoniyati;
–kо‘p sonli xaridorlarning bir vaqtning о‘zida bir nechta firmaga murojaat qila
olish imkoniyati;
–zarur mahsulotlarni tez izlab topish, izlangan mahsulotlar mavjud korxonalarga
murojaat qilishda texnika va transport vositalaridan samarali foydalanish imkoniyati;
–hozirda mavjud jahon standartlariga javob beradigan mahsulotlarni tanlash va
sotish imkoniyati;
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
73
ISSN:3030-3621
– elektron tijoratda savdoni tashkil qilish korxonalarning raqobatini
kuchaytiradi, monopoliyadan chiqaradi va mahsulotlarning sifatini oshirish
imkoniyatini beradi;
–xaridorning yashash joyi, sog‘lig‘i va moddiy ta’minlanish darajasidan qat’i
nazar hamma qatori, teng huquqli mahsulot sotib olish imkoniyati.
Elektron tijorat axborot tizimlaridan foydalangan holda tuziladigan shartnomaga
muvofiq amalga oshiriladigan tovar (ish, xizmat)lar oldi-sotdisi hisoblanadi.
Quyidagilar elektron tijorat tizimining eng keng tarqalgan toifalari hisoblanadi:
Elektron tijorat
ulanishlar nuqtayi nazaridan,
telefon liniyalari, kompyuter
tarmoqlari yoki boshqa har qanday elektron vositalar yordamida ma’lumot, tovar,
xizmat va to‘lovlarni yetkazib berish;
vaqt nuqtayi nazaridan,
real vaqt rejimida
Internetda tovar, xizmat va ma’lumotlarni sotish hamda kunning xohlagan vaqt
(soat)ida sotib olish imkonini beradi. Elektron tijoratni amalga oshirish uchun elektron
pullar kerak bo‘ladi.
Elеktron pul
– bu pul birligiga tеnglashtirilgan
bеlgilar hamda kupyura va tanga rolini bajaruvchi juda
katta son yoki fayllardir. Bunday tizimning faoliyat
ko’rsatish harajatlari boshqalaridan ancha kam. Bundan
tashqari, elеktron pullar to’liq anonimlikni ta'minlashi
mumkin, chunki uni ishlatgan mijoz haqida hеch qanday
ma'lumot bеrilmaydi.
Bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasida OSON, E-CARD, CLICK,
WOOPPAY, alif.mobi, shuningdek, Interpay kabi elektron pul tizimlari ishlaydi.
Elektron hamyon
elektron pullarni saqlash uchun mo‘ljallangan vosita
hisoblanadi. Elektron hamyonni to‘ldirish va ulardan pul yechishni tijorat banklarida
naqd pul, bank kartalari (Visa, Mastercard, Uzkart), pochta, Internet-banking, pul
o‘tkazmalar tizimlari va mobil aloqa yordamida amalga oshirish mumkin.
Elektron to‘lov vositalari
–
axborotni o‘z ichiga olgan va to‘lovchiga to‘lovni
amalga oshirish imkonini beruvchi bank kartasi yoki boshqa elektron jism.
Bank kartasi
–
mahsulot va xizmatlar uchun naqd pulsiz shaklda haq to‘lash,
pulni saqlash va olib yurish, zarur hollarda esa naqd pul yechish uchun zamonaviy
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
74
ISSN:3030-3621
qulay to‘lov vositasi. Bank kartasi orqali do‘konda xarid, hatto Internetda har qanday
mahsulot, samolyot yoki poyezd chiptalari uchun to‘lovlarni amalga oshirish mumkin.
Muayyan faoliyat uchun mo‘ljallangan Uzcard, Humo, Visa, MasterCard,
UnionPay, MIR, Maestro va UnionPay kabi turli bank kartalari mavjud. Jumladan,
UzCard sizga O‘zbekiston Respublikasi hududida xarid va to‘lovlarni amalga oshirish,
shuningdek, milliy valyutada onlayn to‘lovlarni amalga oshirish imkonini beradi.
HUMO
kartasining afzalliklaridan biri – chegarasiz, PIN-kodni kiritmasdan,
kontaktsiz to‘lov va xaridlarni amalga oshirishdir.
Mastercard
– bu dunyo bo‘yicha eng mashhur karta hisoblanib, chet elda mehnat
ta’tili yoki xizmat safarida bo‘lgan vaqtingizda qulay to‘lov vositasidir.
Mastercard & UzCard kobeyj kartasi
– MasterCard xalqaro to‘lov tizimi va
UzCard mahalliy to‘lov tizimining noyob kartasi; milliy va chet el valyutasidagi pul
o‘tkazmalari, bankomat va terminallardan chet el safarlarida foydalanish va Internetda
har qanday xarid uchun haq to‘lash uchun karta.
QR-kod (Quick Response Code)
–
tezkor aniqlanadigan kod. Kod o‘zida obyekt
haqidagi ma’lumotni mujassam etadi, kundalik va turli savdo jarayonlarini sezilarli
darajada optimallashtirishga yordam beradi.
“QR-online”
– Uzcard va HUMO to‘lov terminallarining to‘laqonli muqobili.
Tizim to‘lov va pul o‘tkazmalari (QR-to‘lovlari) uchun juda qulay. Ushbu onlayn
imkoniyat O‘zbekistonda elektron tijoratni muvaffaqiyatli rivojlantirmoqda, chunki u
shaxsga naqd pul yoki bank kartalarini olib yurmaslik imkonini beradi. To‘lov uchun
zarur barcha ma’lumotlar to‘lov ilovasi ichidan joy olgan.
Elektron tо‘lov tizimi
– bu Internet orqali amalga oshiriladigan tо‘lovlar
tizimidir. Uning asosiy vazifasi tо‘lovlar xavfsizligini ta’minlashdan iborat. Bunday
tizimdan foydalanish uchun pul mablag‘larini yuboruvchi hamda qabul qiluvchi
muayyan tizimda rо‘yxatdan о‘tgan bо‘lishlari kerak. Onlayn-tо‘lovlar naqd pul
ishlatmasdan Internetda yoki mobil ilova orqali mahsulot yoki xizmatlar uchun
tо‘lovlarni amalga oshirish imkonini beradi. Bu operatsiyalar bank kartalari yoki hisob-
varaqlarni veb-sayt (yoki mobil tо‘lov ilovasi)ga ulagan holda amalga oshiriladi.
Intеrnеt do'konlar va intеrnеt birja
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
75
ISSN:3030-3621
Bugungi kunda “Intеrnеt do'kon” nomi ostida turli ko'lam va maqsaddagi
еchimlarning kеng spеktri taklif qilinmoqda.
UzEx intеrnеt birja – bu shaxsiy kompyutеr orqali UzEx savdo maydonchalarida
savdo qilish imkoniyatini bеruvchi global milliy savdo maydonchasi. Ushbu savdo
tizimi, iPAY tizimi foydalanuvchilariga, maksimal qulayliklar bilan osongina o'z
tovarlarini sotish va kеrakli tovarlarni harid qilish imkonini bеradi.
Blockchain texnologiyasi
Blokchain
– muayyan qoidalarga muvofiq tuzilgan va axborotni o‘z ichiga
olgan bloklar uzluksiz ketma-ket zanjiri. Blok zanjirlarining nusxalari mustaqil
ravishda turli kompyuterlarda saqlanadi.
Bitcoin (bitkoin)
atamasi inglizcha
bit
– ikkilik sanoq tizimidagi informatsiya
birligi va
coin
– tanga so‘zlarining qisqartmasidan iborat.
Tranzaksiya
(ingl.
transaction
) – blockcheynda ma’lumotlarni saqlash
operatsiyasi.
Blokcheyn atamasi
birinchi marta
1991-yilda
tadqiqotchilar guruhi tomonidan
tasvirlangan va dastlab raqamli hujjatlarni belgilash uchun mo‘ljallangan ma’lumotni
o‘z ichiga olgan.
Blockcheyn atamasi ikkita elementdan iborat: inglizcha
block
– blok va
chain –
zanjir.
Minerlar
– blockchain tizimining maxsus ishtirokchilari. Ularning
kompyuterlari boshqa ishtirokchilar tranzaksiyalarini tekshirish uchun moslashgan
bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
N. S. Xaytullayeva, F. M. Fayziyeva, D. M. Sayfurov, S. A. Normatov,
S. X. Dottoyev, Z. X. Maxmadaliyev "Informatika va axborot texnologiyalari":
umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 11-sinfi uchun darslik: —Тoshkent:
Respublika ta’lim markazi, 2021. — 340 b.
2.
N.I.Isaqulovich,
A.B.Axmedov,
M.D.Pardayeva,
A.A.Abdug’aniyev,
U.M.Mirsanov "Informatika va axborot texnologiyalari": umumiy o‘rta ta’lim
maktablarining 11-sinfi uchun darslik: —Тoshkent: 2018. — 127 b.
3.
Internet manbalari
