Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
49
ISSN:3030-3621
INGLIZ VA O'ZBEK TILLARIDAGI PAREMIOLOGIK BIRLIKLARNING
TA’LIM VA ILM BILAN BOG'LIQ MA'NOLARI
Mahmudova Zulxumor
Andijon davlat texnika instituti
akademik litseyi ingliz tili o‘qituvchisi.
Annotatsiya:
Paremiologik birliklar, odatda maqol yoki ibora deb ataladigan,
har bir jamiyatda til va madaniyatning ajralmas qismidir. Ushbu qisqa va ma'noli
bayonotlar an'anaviy donolikni o'z ichiga oladi va ma'lum bir jamoaning fikr tarzini va
qadriyatlarini ochib beradi. Paremiologiya tadqiqoti ushbu lingvistik ifodalarining
semantik, sintaktik va pragmatic jihatlarini tushunishga qaratilgan.Ushbu kesishma
tadqiqotida biz ingliz va o'zbek tillaridagi paremiologik birliklarning ta’lim va ilm
bilan bog'liq ma'nolarini tahlil qilamiz, madaniy o'xshashliklar va farqlarni
aniqlashgaintilamiz.
Kalit so'zlar
: paremiya, paremiologik birlik, maqol, ibora, idiom, aforizm.
KIRISH
Har bir millatning madaniyati, dunyoqarashi va ma’naviyati o‘z tilida aks etadi.
Til inson tafakkurining ifodasi sifatida faqatgina muloqot vositasi bo‘lib qolmay, balki
ma’lum bir xalqning hayot tarzi, tafakkuri va qadriyatlarini ham o‘z ichiga oladi.
Buning yaqqol namunasi aforizmlarda ko‘rish mumkin. Aforizmlar — xalq tafakkuri
va tajribasining qisqa, ta’sirchan, chuqur ma’noli ifodasi hisoblanadi.
Xususan, ta’lim va ilm kabi universal insoniy qadriyatlarni o‘z ichiga olgan
kontseptlar, har bir til va madaniyatda turlicha namoyon bo‘ladi. Aforizmlar orqali bu
kontseptlarning mazmun va mohiyati, xalqlar o‘rtasidagi dunyoqarash farqlari va
o‘xshashliklari ko‘zga tashlanadi. Mazkur maqolada ingliz va o‘zbek tillaridagi ta’lim
va ilm kontseptlari aks etgan aforizmlarning lingvomadaniy, semantik va uslubiy
jihatdan qiyosiy tahlili amalga oshiriladi.
Aforizm va kontsept tushunchasi
Aforizm (yunoncha “aphorismos” – aniq ta’rif) — xalq yoki alohida
mutafakkirlar tomonidan yaratilgan, hayot haqidagi chuqur falsafiy fikrlarni qisqa,
ta’sirchan va ta’sirli shaklda ifoda etuvchi ibora hisoblanadi. Ular ijtimoiy ongni
shakllantirishda muhim o‘rin tutadi.
Kontsept esa muayyan xalqning tafakkurida shakllangan, madaniyat orqali
ifodalangan ma’naviy birlikdir. Kontsept lingvomadaniyatshunoslikda til orqali
ma’lumot yetkazuvchi markaziy nuqta hisoblanadi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
50
ISSN:3030-3621
Masalan, “knowledge” (ingliz tilida) va “ilm” (o‘zbek tilida) kontseptlari bir xil
nomlansa-da, har bir tilda uning ifodalanishi, aforizmlardagi aks etishi va unga
nisbatan munosabat turlicha bo‘lishi mumkin.
Aforizmlar tilda kontseptlarning yorqin namoyon bo‘lish shakli hisoblanadi.
Ularda xalqning bilimga, o‘qishga, ta’limga va ilmga bo‘lgan munosabati, bu
qadriyatlarning ahamiyati aks etadi. Shuning uchun ham aforizmlar lingvomadaniy
tadqiqotlar uchun boy manba bo‘lib xizmat qiladi.
Ta’lim kontsepti aforizmlarda (ingliz va o‘zbek tillari misolida)
Ta’lim — insonning ma’naviy, intellektual, axloqiy va ijtimoiy jihatdan
shakllanishiga xizmat qiluvchi asosiy jarayondir. Uning jamiyatdagi roli nihoyatda
yuqori bo‘lib, har bir xalq ta’limga o‘zgacha yondashadi. Aforizmlar orqali bu
yondashuvlar yaqqol namoyon bo‘ladi.
Ingliz tilidagi ta’limga oid aforizmlar:
1. “Education is the most powerful weapon which you can use to change the
world.” – Nelson Mandela
2. “The roots of education are bitter, but the fruit is sweet.” – Aristotle
3. “An investment in knowledge pays the best interest.” – Benjamin Franklin
Bu aforizmlarda ta’lim kuch, o‘zgarish, kelajakni shakllantirish vositasi sifatida
qaraladi. Xususan, ta’lim orqali inson o‘z hayotini va jamiyatni isloh qilishi mumkin
degan g‘oya ustuvor.
O‘zbek tilidagi ta’limga oid aforizmlar:
1. “Bilimli bola – nurli kelajak.”
2. “O‘qigan kishi – nur, o‘qimagan kishi – tur.”
3. “Ta’lim – tarbiyaning asosi.”
O‘zbek aforizmlarida ta’lim orqali insonning tarbiyasi, axloqiy fazilatlari
shakllanishiga e’tibor qaratiladi. Milliy va ma’naviy qadriyatlar asosida ta’limning
ijobiy ta’siri ko‘rsatiladi.
Ikkala tildagi aforizmlarni tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, ingliz tilida ta’lim
ko‘proq natija, samara va kelajakni o‘zgartirish vositasi sifatida talqin etiladi. O‘zbek
tilida esa ta’lim – insonni yetuk, tarbiyali va ma’naviyatli etib yetishtirishda muhim
omil sifatida ko‘riladi.
Bu farq til va madaniyatlardagi kontseptual yondashuvlar turlichaligini
ko‘rsatadi.
Ilm kontseptining qiyosiy tadqiqi
Ilm insoniyat taraqqiyotida markaziy o‘rin tutadigan tushunchalardan biri bo‘lib,
uning mazmuni va shakllanishi turli til va madaniyatlarda farq qiladi. Aforizmlarda ilm
kontsepti ko‘pincha hayotning ma’naviy asosi, taraqqiyotning garovi sifatida namoyon
bo‘ladi. Masalan, ingliz tilidagi “Knowledge is power” (Ilm – kuch) aforizmida bilim
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
51
ISSN:3030-3621
orqali ta’sir ko‘rsatish va ustunlikka erishish g‘oyasi mujassamlashgan. Bu aforizmga
o‘xshash o‘zbek tilida “Ilm – insonga ziynat” degan iborani keltirish mumkin.
O‘zbek aforizmlarida ilm ko‘proq tarbiya, kamtarlik va ma’naviy yuksalish
bilan bog‘lanadi. Masalan, “Ilm ol, faxrlanma”, “Ilmni katta desang, o‘zing kichik
bo‘l” kabi iboralarda bilim bilan birga axloqiy tarbiyaga ham e’tibor beriladi.
Ingliz tilida esa ilmning amaliy ahamiyati va ratsional yondashuvi ko‘proq aks
etgan: “An investment in knowledge pays the best interest” (Bilimga kiritilgan sarmoya
– eng yaxshi foyda beradi). Bu yerda ilm iqtisodiy va ijtimoiy taraqqiyot manbai
sifatida baholanadi.
Bu kabi farqlar tillar orqali yuzaga kelgan dunyoqarash, madaniy qadriyatlar va
mafkuraviy yondashuvlarning namoyon bo‘lishi sifatida baholanishi mumkin.
Ta’lim va ilm kontseptlarining aforizmlar orqali qiyosiy tahlili shundan dalolat
beradiki, har bir millat, har bir til ushbu universal tushunchalarga o‘z dunyoqarashi va
qadriyatlari asosida yondashadi. Ingliz aforizmlarida ta’lim va ilm ko‘proq amaliy,
ratsional va individual yondashuv orqali namoyon bo‘lsa, o‘zbek aforizmlarida bu
tushunchalar ma’naviy, axloqiy va ijtimoiy mazmun bilan boyitilgan.
Bu tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, til faqatgina aloqa vositasi emas, balki millatning
mentalitetini, qadriyatlarini va dunyoqarashini ifodalovchi muhim omildir. Aforizmlar
orqali konseptual tahlil qilish metodi turli madaniyatlar o‘rtasidagi farq va
o‘xshashliklarni chuqurroq tushunishga yordam beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Lakoff, G. & Johnson, M. (1980). Metaphors We Live By. University of Chicago
Press.
2.
Charteris-Black, J. (2004). Corpus Approaches to Critical Metaphor Analysis.
Palgrave Macmillan.
3.
Sharifjonov, S. (2021). “O‘zbek tilida aforizmlar lingvokulturasi”. Toshkent.
4.
Proverbs and Sayings Dictionary (English-Uzbek). (2010). Toshkent.
5.
Qurbonov, A. (2017). “O‘zbek xalq maqollari: ma’no va tahlil”. Toshkent: Fan.
6.
Kövecses, Z. (2005). Metaphor in Culture: Universality and Variation. Cambridge
University Press.
