Mualliflar

  • Мамиров Нурбек Войитқул ўғли

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.tinnint.112075

Kalit so‘zlar:

Калит сўзлари: тупроқ ўсимлик нав Яреллов Восток-55

Annotasiya

Аннотация:  Мазкур  мақолада  дон  ва  дуккакли  экинлар  ижобий 
шакллантирилган  ўсимликлар  агроценозида  маҳсулот  сифати     яхшиланади  ва 
унинг миқдори ортади. Буни вика ва жадар ўсимликлари билан олиб борилган 
тадқиқот натижасидан ҳам кўриш мумкин. Вика ва жавдар  соф холда экилганида 
унинг таркибидаги хом протеин микдори 16,9 %, 6,3 %  (тегишли равишда)  тенг 
бўлиб агроценозда ушбу кўрсаткич 8,8 % ни ташкил этган. Агроценозда жавдар 
таркибидаги оқсил микдори 2,5%  га ортди.  Демак, агроценозда вика  ўсимлиги 
к ў п р о қ  азотни  синтез  қилди. Шўрланган тупроқ шароитда дуккакли дон 
экинлар  унувчанглигини  ошириш  учун  уларни  донли  экинлар  билан  бирга 
қўшиб  экиш  тавсия  этилган.Бунда  кузги  жавдар  соф  холди  экилганда  
гектаридан 175.1ц / га , дуккакли дон экинларидан бўлмиш вика билан бирга 
экилганда 198.9 ц/га яшил масса олинган.   


background image

Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi

https://scientific-jl.com

47-son_4-to’plam_Iyun -2025

36

ISSN:3030-3621

УДК:633,14

ХАМКОР ЎСИМЛИКЛАР-АГРОЦЕНОЗ

Мамиров Нурбек Войитқул ўғли

Агротехника ва ўсимликларни

химоя қилиш бўлим бошлиғи

Аннотация:

Мазкур мақолада дон ва дуккакли экинлар ижобий

шакллантирилган ўсимликлар агроценозида маҳсулот сифати яхшиланади ва
унинг миқдори ортади. Буни вика ва жадар ўсимликлари билан олиб борилган
тадқиқот натижасидан ҳам кўриш мумкин. Вика ва жавдар соф холда экилганида
унинг таркибидаги хом протеин микдори 16,9 %, 6,3

%

(тегишли равишда) тенг

бўлиб агроценозда ушбу кўрсаткич 8,8

% ни

ташкил этган. Агроценозда жавдар

таркибидаги оқсил микдори 2,5% га ортди. Демак, агроценозда вика ўсимлиги
к ў п р о қ азотни синтез қилди. Шўрланган тупроқ шароитда дуккакли дон
экинлар унувчанглигини ошириш учун уларни донли экинлар билан бирга
қўшиб экиш тавсия этилган.Бунда кузги жавдар соф холди экилганда
гектаридан 175.1ц / га , дуккакли дон экинларидан бўлмиш вика билан бирга
экилганда 198.9 ц/га яшил масса олинган.

Калит сўзлари:

тупроқ, ўсимлик нав, Яреллов, Восток-55

Кириш

Агроценоз

биоценознинг

таркибий

қисмларидан

бўлиб

инсон

томонидан

қишлоқ

хўжалик

экин

турлари

ва

уларнинг

навларини

мақсадли

танлаш

билан

шакллантирилади. Ўсимликлар

агроценозини

шакллантиришдан

асосий

мақсад,

ҳосил

микдори

ва

унинг

сифатини

яхшилаш

билан

бирга

тупрок

унумдорлигини оширишдан

иборат.

Бундай

хусусият

дуккакли

дон

экинларига

хосдир. Маълумки,

дуккакли

дон

экинлари

тупроқ

унумдорлигини

оширади

ва

озука

сифатини

яхшилайди.

Шу

билан

бирга

кузги

дуккакли дон

экинларининг вегетация

даври

куз

ва

қиш

ойларига

тўғри

келиб,

тупроқнинг юза қисмини тў

лик

қоплаши

эвазига

уни

ёмгир

ва

шамол

эрозиясидан сақлайди.

Дуккакли дон

экинларини

агроценозда

кенг

фойдаланиш уларнинг биологик

хусусиятлари

билан

боғлих. Маълумки,

кузги

дуккакли

дон

экинлари

ёйилиб

ўсади. Суғориладиган

тупроқ

шароитида

намлик кўп

бўлган

эрта

бахорда

тупроқ

юзасига

яқин

жойлашган ўсимляк поялари чирийди.

Бу ўз

навбатида

хосил

миқдори

ва унинг сифатига таъсир кўрсатади. Айниқса,

дуккакли

дон

экинлар

уручилигини ташкил

этишда

қийинчиликларни юзага келтиради. Мазкур

масаланинг

ижобий

ечими

дуккакли

дон

экинлар агроценозини

илмий

асосда

шакллантириш

билан

боғлиғ.


background image

Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi

https://scientific-jl.com

47-son_4-to’plam_Iyun -2025

37

ISSN:3030-3621

Ўсимликлар

агроценозини тўғри шакллантириш

илмий

асосларни

талаб

этади.

Бунда

биринчи

навбатда гетероген агроценоз учун ўсимлик

тур

ва

навларини

тўғри

танлашда уларнинг

биологик

хусусиятларини эътиборга олиш мақсадга

мувофикдир.

Мухими,

ўсимликлар агроценози комплементар таъсир доирасида

амалга ошиши керак. Ўз навбатида

шуни

қайд

этиш

керакки,

шўрланган

тупроқ

шароитида кузги дуккакли

дон

экинлар

агрценозининг илмий асослари

аниқланмаган. Айниқса, ўсимликлар агроценозини шакллантиришда қишлоқ
хўжалик

экин

турлари ва навларини танлаш

ва

уларни оптимал меъёрда экиш

масалалалари яхши

ўрганилмаган.

Дунё

миқёсида, жумладан, Республикамизда ўсимлик оқсилига

бўлган

талаб хаамон

юқори

бўлиб колмокда.

Бунга қа

дар

минтақанинг тупроқ иқлим

шароитига

мос кузги

дуккакли

дон

экинларининг маҳсулдор ва сифатли хосил

бериш имкониятига

эга

булган

навларнинг яратилмаганлиги, уругчилик

ишлари

йў

лга

қўйилмаганлиги ҳамда агротехнологик тадбирларнинг тўлиқ

ишлаб

чиқилмаганлиги сабаб бўлмокда.

Ушбу

йўналишда олиб борилган тадқиқотлар

шуни

кўрсатдики, кузги жавдар

соф холда экилганида гектаридан 175.1

ц/га,

дуккакли

дон

экинларидан

булмиш

вика

билан бирга экилганида 198.9

ц/га

яшил

масса олинган. Жавдар соф холда

экилганида гектаридан 507,3 кг, вика билан бирга экилганида

650

кг/га

оқсил

олинган. Айнан шундай натижа кузги

бугдой

билан хам

қайд

этилган.

Кузги

буғдой соф холда

экилганида

гектаридан 165,1 ц/га, вика билан

бирга

экилганида

203,2 ц/га

яшил

масса

олинган.

Мазкур

вариантда

оқсил

микдори 500,3

кг

дан

666.1 кг гача ортганлиги қайд этилган [1].

1-расм. Чапада Тритикале “Ярело”-Хашаки нўхот “Восток-55”

агроценози, Ўнгда Тритикале “Ярело”- Боқла “Vica vilosa” агроценози.


Ўсимликлар агроценозини шаклантиришда табиий

иқлим

шароитни эътиборга

олиш

мақсадга мувофиқдир. Нисбатан

қуруқ иқл

им шароитида агроценоз таркибига

вика ва тритикале ўсимликларидан фойдаланиш тавсия этилган. Бундай холатда
яшил масса микдори 221 кг/га дан 278 кг/га ортганлиги аниқланган. Ушбу


background image

Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi

https://scientific-jl.com

47-son_4-to’plam_Iyun -2025

38

ISSN:3030-3621

ўсимликлар агроценозида 1 кг яшил масса таркибида оқсил микдори 24,4 г дан 35,8
г, каротиноид микдори 28,8 мг дан 42,8 мг гача ортганлги аниқланган [1].

Ўз навбатида шуни қайд этиш керакки, ўсимликлар нисбати тўғри

танланмаган агроценозда салбий натижалар хaм аниқланган. Натижада,
ўсимликларнинг микдорий кўрсаткичларида

кучли

вариацияланиш

қайд

этилган. Буни вика ўсимлиги билан ўтказилган тажрибадан ҳам кўриш мумкин.
Вика ўсимлиги соф холда экилганида оқсил микдори 205 г/кг ни ташкил этган бўлса
агроценозда 189,7 г/кг ни ташкил этди. Бундай холатнинг қайд этилиши экиш
меъёрининг оптимал бўлмаганлиги билан изохланган [2]

Кузги дуккакли дон экинларини кенг ишлаб чикаришга жорий этилишига

тўсқинлик қилувчи омиллардан бири уларнинг уругчилигини ташкил этиш ва
механизация ёрдамида етиштириш билан боғлиқ. Юқорида қайд этиганимиздек
кузги дуккакли дон экинлари ёйилиб ўсганлиги сабабали уларнинг уруғларини
механизация ёрдамида йиғиштиришда айрим

қийинчиликлар

юзага

келмокда. Шу сабабдан уларни таянч ўсимликлар билан бирга экиш уругчилик
донни механизация ёрдамида йиғиштриб олиш ва сифатли уруғлик дон тайёрлаш
имкониятини беради. Соф холда экилган вика навларнинг унувчанлиги 77-83 % ни
ташкил этган булса агроценозда ушбу кўсаткич -93-96 % ни ташкил этди [3].

Ижобий шакллантирилган ўсимликлар агроценозида маҳсулот сифати

яхшиланади ва унинг миқдори ортади. Буни вика ва жадар ўсимликлари билан
олиб борилган тадқиқот натижасидан ҳам кўриш мумкин. Вика ва жавдар соф холда
экилганида унинг таркибидаги хом протеин микдори 16,9 %, 6,3

%

(тегишли

равишда) тенг бўлиб агроценозда ушбу кўрсаткич 8,8

% ни

ташкил этган.

Агроценозда жавдар таркибидаги оқсил микдори 2,5% га ортди. Демак,
агроценозда вика ўсимлиги к ў п р о қ азотни синтез қилди. Кўпроқ синтез
қилинган азотдан жавдар ўсимлиги фойдаланганлиги сабабли унинг
таркибидаги оқсил микдори ортди. Шу билан бирга агроценозда таркиби оқсилга
бой 320 ц/га (220 ц/га п) яшил масса олинди[4].

Маълумки, экин майдонларининг шўрланганлиги хамон қишлоқ

хўжалигининг долзар масалаларидан бири бўлиб қолмокда. Ушбу масаланинг
ижобий ечимларидан бири шўрланган тупроқлар унумдорлигини ошириш билан
бирга уларнпнг мелиоратив холатини яхшилашга ҳам боғлиқ. Бу ўринда
фитомелиорант ўсимликлар ва улардан агроценозда фойдаланиш мухим аҳамият
касб этади. Маълумки, қишлоқ хўжалик экинлари орасида тритикале шўрга ва
курғоқчиликка чидамли ўсимликлдардан хисобланади.

Айнан

шундай

тадқиқотлар

дон

ва дуккакли

дон экинлари

билан

ҳам

олиб

борилди.

Натижа

шуни

кўсатдики,

тритикаледан

200-220

ц/га,

тритикале-

вика

билан

бирга

экилганида

280-300

ц/га

яшил

масса

олиш

мумкинлиги

аниқланди.

Шу

билан

бирга

вика

ўсимлиги

фитомелирант ўсимликларидан эканлиги аниқданди. Taҳлил натижалари шуни


background image

Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi

https://scientific-jl.com

47-son_4-to’plam_Iyun -2025

39

ISSN:3030-3621

кўсатдики, вика ўсимлиги таркибида

хлор

иони 0,801% ни тритикаледа

ушбу

кўрсаткич

0,070

%

ни

ташкил

этди.

Ушбу

маълумотлардан вика тритикалега

нисбатан

10

баробар

хлор

ионини ўзлаштирганлигини кўриш мумкин.

Бу

вика

ўсимлигининг шўрга

чидамлилигидан

далолат бермоқда[5].

Тошкент вилояти шароитида вика ва

сули

бирга экилганида 352,5

ц/га,

Сурхандарё вилояти

шароитида

эса ушбу кўрсаткич 317,3 ц/га ташкил

этди.

Бу ўз

навбатида вика

ва

сулидан

кейин

экилган даладан қўшимча

4,0

ц/га

пахта

олинган.

Умуман

олганда адабиётлар таҳилида келтирилган маълумотлардан,

ўсимликлар агроценозидан мақсадли фойдаланиш дуккакли

дон

экинлари

хосилдорлиги,

унинг

сифати

ҳамда

тупроқ

унумдорлигини оширишга имконият

берди. Шўрланган

тупроқ

шароити учун

илмий

асосланган дуккакли

дон

экинлар агроценозини шакллантириш тупроқ унумдорлигини ошириш, чорва
озуқа базасини мустах камлаш ва сифатини яхшилаш ҳамда уларнинг

уругчилигини

йулга қўйиш имконини беради.

Бунинг учун

Республикамизда

дуккакли дон экинларининг иқимлашгирилган хашаки нўхотнинг (Востак-55),

виканинг

(Мирзачўл-1)

хамда

донли

экинлардан тритикале, жавдар,

сули

каби

экин

турлари

ва

уларнинг

навлари яратилган. Ушбу ўсимликлар иштирокида

илмий асосланган

агроценозни

шакллантириш шўрланган тупроплардан узликсиз

ва самарали фойдаланиш имкониятини

беради.

Адабиётлар

1.

Лаханов А.П., Парахин Н.В. Вика мохнатая (Vicia villosa Roth)

в

Европейской

части России.

Орел.:

Изд-во Орел ГАУ,

2002.

344

с

2.

И.Т. Трофимов, М.В. Толстов.,

А.В.

Быстров., В.В. Порядин. Вика мохнатая-

ценная кормовая культура

для

кислых

и

щелопных почв. Вестник Алтайского

государственного университета.Ns

8(70).

2010. c.9-12.

3.

В.Н.

Золотарев. Агробиологисекие основы возделывания

вики

посевной(Vісіа

sativa

L)

на семена в гетерогенных агроценозах

в

условиях

центрального

Нечерноземья России. Сельскохозяйственная биология, 2016,тoм51,N 2,c.194-
203.

4.

Виноградов В.Н. Совместные посевы бобовых культур // Tp. второй

науч.

конф.

по

зернобобовым культурам на Востоке лесостепной полосы. 21-24

дек.

1965

г.-

Казань: Изд-во Каз".

ун-та,

1967. —С. 489-495.

5.

Т.Кулиев., А.Эшқувватов.,С.Тухтамишов. Голлоакумляция солеустойчивость
сортов copгo. Международная заочная научного конфенсия. Тошкент 2017.
89-94

Bibliografik manbalar

Адабиётлар

Лаханов А.П., Парахин Н.В. Вика мохнатая (Vicia villosa Roth) в Европейской

части России. Орел.: Изд-во Орел ГАУ, 2002. — 344 с

И.Т. Трофимов, М.В. Толстов., А.В. Быстров., В.В. Порядин. Вика мохнатая-

ценная кормовая культура для кислых и щелопных почв. Вестник Алтайского

государственного университета.Ns 8(70). 2010. c.9-12.

В.Н. Золотарев. Агробиологисекие основы возделывания вики посевной(Vісіа

sativa L) на семена в гетерогенных агроценозах в условиях центрального

Нечерноземья России. Сельскохозяйственная биология, 2016,тoм51,N 2,c.194-

Виноградов В.Н. Совместные посевы бобовых культур // Tp. второй науч. конф.

по зернобобовым культурам на Востоке лесостепной полосы. 21-24 дек. 1965 г.-

Казань: Изд-во Каз". ун-та, 1967. —С. 489-495.

Т.Кулиев., А.Эшқувватов.,С.Тухтамишов. Голлоакумляция солеустойчивость

сортов copгo. Международная заочная научного конфенсия. Тошкент 2017.

-94