Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
153
ISSN:3030-3621
XALQARO STANDARTLAR ASOSIDA O'ZBEKISTONDA GENDER
TENGLIGINI RIVOJLANTIRISH STRATEGIYASI VA INSTITUTSIONAL
ISLOHOTLAR BO'YICHA TAKLIFLAR
Mansurova Shoxsanamxon Ziyodjon qizi
Toshkent davlat yuridik universiteti magistranti
Annotatsiya
Ushbu maqola O'zbekiston Respublikasida gender tengligi sohasidagi so'nggi
islohotlarni tahlil qilish va xalqaro standartlar asosida yangi strategik yo'nalishlarni
belgilash maqsadida amalga oshirildi. Tadqiqotda CEDAW konvensiyasi, Barqaror
rivojlanish maqsadlari va boshqa xalqaro hujjatlar talablarini inobatga olgan holda,
O'zbekistondagi gender tengligi siyosatining hozirgi holati baholandi. Natijalar shuni
ko'rsatadiki, mamlakat gender tengligi sohasida sezilarli yutuqlarga erishgan bo'lsa-da,
instituttsional mexanizmlarni yanada mustahkamlash va ta'lim tizimini rivojlantirish
zarur. Tadqiqot doirasida "Ayollar liderligi akademiyasi" tashkil etish bo'yicha amaliy
taklif ishlab chiqildi.
Kalit so'zlar:
gender tengligi, institutsional islohotlar, xalqaro standartlar,
ayollar liderligi akademiyasi, O'zbekiston, Skandinaviya.
Kirish
Zamonaviy dunyoda gender tengligi nafaqat inson huquqlarining muhim
tarkibiy qismi sifatida, balki barqaror ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishning zaruriy sharti
sifatida tan olinmoqda. Xalqaro hamjamiyat tomonidan qabul qilingan ko'plab
hujjatlar, jumladan, Ayollarga qarshi barcha shakldagi kamsitishni bartaraf etish
to'g'risidagi konventsiya (CEDAW) va Barqaror rivojlanish maqsadlari (SDG) gender
tengligini ta'minlashning ahamiyatini ta'kidlaydi.
O'zbekiston Respublikasi so'nggi yillarda keng ko'lamli islohotlar dasturini
amalga oshirish jarayonida gender tengligi masalalariga alohida e'tibor qaratmoqda.
2030-yilga qadar Gender strategiyasining qabul qilinishi, yangi Mehnat kodeksining
tasdiqlanishi va jinoyat qonunchiligiga kiritilgan o'zgarishlar bu sohadagi muhim
yutuqlar hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda amalga
oshirilayotgan keng ko‘lamli demokratik islohotlar doirasida gender tenglik tamoyilini
amaliyotga joriy etish masalasi alohida ahamiyat kasb etmoqda. Konstitutsiyamizning
58-moddasida “Xotin-qizlar va erkaklar teng huquqlidirlar”
1
deb mustahkamlangan
tamoyil gender tenglikni ta’minlashning asosiy konstitutsiyaviy kafolati hisoblanadi.
2019-yil 2-sentabrda qabul qilingan “Xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq va
1
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – T.: O‘zbekiston, 2023. 58-modda.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
154
ISSN:3030-3621
imkoniyatlar kafolatlari to‘g‘risida”
2
gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuni gender
tenglikni ta’minlashning yangi huquqiy asoslarini yaratdi. Ushbu qonun gender tenglik
siyosatining huquqiy mexanizmlarini belgilab berish bilan birga, davlat organlarida
ayollarning ishtiroki ko‘rsatkichlarini oshirish, gender byudjetlashni joriy etish kabi
amaliy vositalarni ham nazarda tutadi.
2021-yil 28-maydan kuchga kirgan “Gender tengligini ta’minlash strategiyasi
(2020-2030 yillar)”
3
mamlakat miqyosida gender siyosatini samarali amalga oshirish
uchun kompleks chora-tadbirlar tizimini belgilagan . Strategiyada davlat boshqaruvida
gender muvozanatni ta’minlash, ayollarning rahbarlik pozitsiyalarida ishtiroki
ko‘rsatkichlarini oshirish, gender statistikasini rivojlantirish kabi vazifalar ustuvor
yo‘nalishlar sifatida e’tirof etilgan. 2022-yil 28-yanvarda qabul qilingan “Yangi
O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi”
4
(2022-2026 yillar) to‘g‘risidagi PF-60-son
Farmoni ham gender tenglikni ta’minlash siyosatini davom ettirish, ayollarning
ijtimoiy-siyosiy faolligini oshirish masalalarini mamlakatning uzoq muddatli
rivojlanish dasturi doirasida ko‘rib chiqadi.
Biroq, xalqaro tajriba shuni ko'rsatadiki, gender tengligini ta'minlash faqat
qonunchilik o'zgarishlari bilan cheklanmaydi, balki keng qamrovli institutsional
islohotlar va jamiyat ongini o'zgartirishga qaratilgan sistemli yondashuvni talab qiladi.
Aynan shu nuqtai nazardan O'zbekistonda gender tengligi strategiyasini yanada
takomillashtirish masalasi dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Metodologiya
Ushbu tadqiqot aralash metodologiya asosida amalga oshirildi. Nazariy qismda
gender tengligi nazariyasi, xalqaro huquq va davlat siyosati sohasidagi ilmiy
adabiyotlar tahlil qilindi. Empirik ma'lumotlar uchun Jahon Banki, BMT ayollari
tashkiloti (UN Women), Xalqaro Mehnat Tashkiloti va boshqa nufuzli xalqaro
institutlar hisobotlaridan foydalanildi.
Tadqiqotda qiyosiy-huquqiy tahlil metodi qo'llanildi, bu orqali O'zbekiston
gender siyosati xalqaro standartlar bilan solishtirildi. Bundan tashqari, statistik
ma'lumotlar tahlili va ekspert baholash usullaridan foydalanildi. Ma'lumotlar 2022-
2024 yillar oralig'idagi rasmiy hisobotlar va akademik manbalardan olindi.
Natijalar va muhokama
O'zbekiston gender tengligi sohasidagi so'nggi islohotlari xalqaro hamjamiyat
tomonidan ijobiy baholandi. Jahon Bankining "Ayollar, biznes va qonun" indeksida
O'zbekiston 2024-yilda eng ko'p yaxshilanish ko'rsatgan beshta mamlakatdan biri deb
2
O‘zbekiston Respublikasining “Xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlar kafolatlari to‘g‘risida”gi
Qonuni, 2019-yil 2-sentabr // Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 03.09.2019 y., 03/19/562/3681-son
3
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “2030-yilgacha bo‘lgan davrda gender tenglikka erishish
strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi 300-son qarori, 05.03.2020 y. // Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi,
06.03.2020 y., 09/20/300/0302-son.
4
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 28.01.2022 yildagi PF-60-son “2022- 2026-yillarga mo‘ljallangan yangi
O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida” gi PF-60-sonli farmoni.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
155
ISSN:3030-3621
tan olindi
5
. Bu yutuq davlat tomonidan amalga oshirilgan keng ko'lamli qonunchilik
islohotlarining natijasidir.
2022-yilda qabul qilingan yangi Mehnat kodeksi ayollar uchun teng ish haqi
ta'minlash va ayollar mehnati uchun mavjud cheklovlarni bekor qilish bo'yicha muhim
qadamlar o'z ichiga oldi. Jinoyat kodeksiga 2023-yilda kiritilgan o'zgarishlar oilaviy
zo'ravonlik uchun jinoiy javobgarlikni belgiladi, bu gender asosidagi zo'ravonlikka
qarshi kurashishda muhim yutuq hisoblanadi.
Parlamentdagi ayollar vakilligining o'sishi ham sezilarli. Qonunchilik
palatasidagi 150 deputatdan 47 tasi ayollar bo'lib, bu 33,6 foizni tashkil etadi. UN
Women ma'lumotlariga ko'ra, 2024-yil fevral holatiga ko'ra parlamentdagi ayollar
ulushi 34,6 foizni tashkil etdi. Biroq, bu ko'rsatkich xalqaro standartlarga ko'ra hali
ham yetarli emas.
UN Women ning O'zbekistonda rasmiy vakolatxonasining ochilishi 2024-yil
may oyida amalga oshirildi, bu gender tengligi sohasidagi xalqaro hamkorlikni yangi
bosqichga olib chiqdi. Ushbu jarayon O'zbekistonning gender tengligi masalalarida
xalqaro standartlarga muvofiq islohotlar o'tkazish jarayonida qo'shimcha resurs va
ekspert yordamiga ega bo'lishini ta'minlaydi.
Yevropa Ittifoqi tomonidan qo'llab-quvvatlanadigan gender yo'nalishli
byudjetlash dasturi 2024-yil oktyabr oyida boshlandi. Bu dastur 30 nafar davlat
xizmatchisining salohiyatini oshirishga qaratilgan bo'lib, davlat byudjeti rejalashtirish
jarayonida gender jihatlarini hisobga olish tizimining joriy etilishiga xizmat qiladi.
CEDAW konventsiyasi bo'yicha O'zbekiston o'z majburiyatlarini bajarish
jarayonida ham muhim qadamlar qo'ydi. Mamlakatning oltinchi milliy hisoboti 2022-
yil fevral oyida taqdim etildi
6
, ammo xalqaro ekspertlar tomonidan bir qator
kamchiliklar qayd etildi.
Jahon Banki baholashiga ko'ra, agar ayollar erkaklar bilan teng darajada mehnat
faoliyatida ishtirok etsalar, O'zbekistonning milliy daromadi 29 foizga oshishi mumkin
edi
7
. Bu ma'lumot mamlakatda gender tengsizligining iqtisodiy jihatdan qanchalik
katta yo'qotishlarga olib kelayotganini ko'rsatadi.
Gender statistikasi va monitoring tizimlarining zaifligigi ham muhim muammo
hisoblanadi. UN Women ma'lumotlariga ko'ra, O'zbekistonda gender tengligini
ta'minlovchi huquqiy mexanizmlarning 66,7 foizi xalqaro standartlarga mos keladi, bu
esa qo'shimcha ishlarni talab qiladi.
Jamiyatda mavjud gender stereotiplari ayollarning rahbarlik lavozimlariga
ko'tarilishida to'siq bo'lib qolmoqda. Rahbarlik pozitsiyalarida ayollar ulushi hali ham
5
World Bank. (2024). Women, Business and the Law 2024: Uzbekistan Country Assessment. Washington: World Bank
Group.
6
Government of Uzbekistan. (2022). Sixth Periodic Report to CEDAW Committee. CEDAW/C/UZB/6.
7
World Bank. (2024). Uzbekistan Country Gender Assessment 2024. Washington: World Bank Group.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
156
ISSN:3030-3621
past darajada bo'lib, bu holat gender tengligiga erishishda muhim qiyinchilik
yaratmoqda.
Skandinaviya davlatlari gender tengligi sohasida eng yuqori ko'rsatkichlarga
ega. Shvetsiya, Norvegiya va Daniyada parlament tarkibida ayollar ulushi 44-48 foiz
oralig'ida bo'lib, bu ularning gender tengligi siyosatining samaradorligini tasdiqlaydi.
Ushbu mamlakatlar tajribasida ayollar liderligini rivojlantirish uchun maxsus ta'lim
dasturlari muhim o'rin tutadi.
Kanada va Avstraliyada gender yo'nalishli byudjetlash tizimi muvaffaqiyatli
amalga oshirilmoqda. Ushbu tajriba O'zbekistonda davlat byudjeti rejalashtirish
jarayonida gender jihatlarini hisobga olish tizimini takomillashtirish uchun foydali
bo'lishi mumkin.
Institutsional islohotlar bo'yicha takliflar
O'zbekistonda gender tengligi strategiyasini yanada rivojlantirish uchun
quyidagi institutsional islohotlar amalga oshirilishi taklif etiladi:
Gender tengligi bo'yicha maxsus davlat organi yoki departamentining faoliyatini
kuchaytirish zarur. Ushbu tuzilma gender tengligini mainstream qilish, monitoring va
baholash, xalqaro hamkorlikni rivojlantirish kabi vazifalarni bajarishi kerak. Xalqaro
amaliyotda bunday maxsus tuzilmalarning mavjudligi gender siyosatining
muvaffaqiyatli amalga oshirilishini ta'minlaydi.
Gender statistikasi va monitoring tizimlarini rivojlantirish gender siyosatining
samaradorligini oshirish uchun muhim ahamiyatga ega. Barqaror rivojlanish
maqsadlarining 5-chi maqsadi (SDG-5) bo'yicha O'zbekistonning bajarilishi gender
tengligi sohasidagi xalqaro majburiyatlarni baholash uchun muhim ko'rsatkich
hisoblanadi.
Fuqarolik jamiyati tashkilotlarining rolini kuchaytirish ham muhim yo'nalish
hisoblanadi. Gender tengligini ta'minlashda civil jamiyat institutlarining faol ishtiroki
siyosatning samaradorligini oshiradi. Ayollar huquqlarini himoya qiluvchi tashkilotlar,
gender tadqiqotlar markazlari va gender ta'limi institutlarining rivojlantirilishi gender
siyosatining ijtimoiy bazasini kengaytiradi.
Yuqorida tahlil qilingan muammolar va xalqaro tajriba asosida "Ayollar liderligi
akademiyasi" tashkil etish loyihasini taklif qilamiz. Ushbu loyiha ayollarning rahbarlik
salohiyatini rivojlantirish va gender tengligini ta'minlash maqsadida maxsus ta'lim
muassasasi yaratishni ko'zda tutadi.
Akademiya tuzilishi va boshqaruv tizimi zamonaviy ta'lim standartlari asosida
tashkil etiladi. O'zbekiston Xotin-qizlar qo'mitasi va Oliy ta'lim, fan va innovatsiyalar
vazirligi hamkorligida faoliyat yuritadigan akademiya Toshkentda bosh ofis va barcha
viloyatlarda filiallar tarmog'iga ega bo'ladi.
Ta'lim dasturlari turli yo'nalishlarni qamrab oladi: rahbarlik asoslari, strategik
rejalashtirish va boshqaruv, muzokaralar san'ati, jamoatchilik bilan aloqa ko'nikmalar,
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
157
ISSN:3030-3621
moliyaviy savodxonlik va biznes asoslari. Har bir dastur amaliy mashg'ulotlar bilan
birlashtirilgan nazariy bilimlar asosida tuziladi.
Mentorlik tizimi akademiyaning eng kuchli jihatlaridan biri bo'ladi. Tajribali
ayol rahbarlar yosh kadrlar bilan ishlash orqali o'z bilim va tajribalarini ulashadi. Bu
tizim ayollarning professional rivojlanishiga sezilarli hissa qo'shadi va gender tengligi
g'oyalarini jamiyatga singdiradi.
Akademiyaning moliyalashtirish tizimi diversifikatsiya qilingan bo'lib, davlat
byudjeti (40%), xalqaro grantlar (35%), xususiy sektor homiyligi (20%) va o'z
daromadlarini (5%) o'z ichiga oladi. Moliyaviy shaffoflik va hisobdorlik
akademiyaning asosiy tamoyillaridan biri hisoblanadi.
Tadqiqot faoliyati ham akademiyaning muhim yo'nalishi bo'ladi. Gender tengligi
va ayollar liderligi bo'yicha olib boriladigan tadqiqotlar natijasida tayyorlangan
hisobotlar davlat organlariga taqdim etiladi va siyosat ishlab chiqishda foydalaniladi.
Xulosa
O'zbekiston gender tengligi sohasida so'nggi yillarda sezilarli yutuqlarga erishdi.
2030-yilga qadar Gender strategiyasining qabul qilinishi, yangi Mehnat kodeksi va
jinoyat qonunchiligiga kiritilgan o'zgarishlar muhim qadamlar hisoblanadi. UN
Women vakolatxonasining ochilishi va xalqaro hamkorlikning kuchayishi gender
tengligi siyosatini yanada rivojlantirish uchun qo'shimcha imkoniyatlar yaratdi.
Biroq, hali ham hal etilishi kerak bo'lgan muammolar mavjud. Gender
stereotiplarini bartaraf etish, ayollarning rahbarlik pozitsiyalaridagi vakilligini
oshirish, gender statistikasi va monitoring tizimlarini rivojlantirish kabi masalalar
davom ettirilishi zarur.
"Ayollar liderligi akademiyasi" loyihasi ushbu muammolarni hal qilish uchun
amaliy yechim taklif etadi. Akademiya orqali ayollarning professional salohiyatini
oshirish, mentorlik tizimini yaratish va jamiyat ongini o'zgartirish mumkin bo'ladi.
Xalqaro standartlar asosida O'zbekistonda gender tengligini rivojlantirish uchun
CEDAW konventsiyasining to'liq bajarilishi, gender yo'nalishli byudjetlash tizimini
kengaytirish va ta'lim sohasida gender ta'limini rivojlantirish zarur. Ushbu chora-
tadbirlarning amalga oshirilishi O'zbekistonni gender tengligi bo'yicha xalqaro
yetakchi mamlakatlar qatoriga qo'shishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – T.: O‘zbekiston, 2023. 58-modda.
2.
O‘zbekiston Respublikasining “Xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq
hamda imkoniyatlar kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonuni, 2019-yil 2-sentabr //
Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 03.09.2019 y., 03/19/562/3681-son
3.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “2030-yilgacha bo‘lgan
davrda gender tenglikka erishish strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi 300-son
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
158
ISSN:3030-3621
qarori, 05.03.2020 y. // Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 06.03.2020
y., 09/20/300/0302-son.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 28.01.2022 yildagi PF-60-son “2022-
2026-yillarga mo‘ljallangan yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi
to‘g‘risida” gi PF-60-sonli farmoni.
5.
UN Women. (2024).
Gender Equality and Women's Empowerment
. Available
6.
World Bank. (2024).
Women, Business and the Law 2024: Uzbekistan Country
Assessment
. Washington: World Bank Group.
7.
UN Women Data Hub. (2024).
Uzbekistan Country Fact Sheet
. Available at:
https://data.unwomen.org/country/uzbekistan
8.
UN Women Europe and Central Asia. (2024).
UN Women opened the office in
Uzbekistan
. Press Release, May 2024.
9.
UN Women Europe and Central Asia. (2024).
European Union supports gender-
responsive budgeting in Uzbekistan
. Press Release, October 2024.
10.
Government of Uzbekistan. (2022).
Sixth Periodic Report to CEDAW
Committee
. CEDAW/C/UZB/6.
11.
World Bank. (2024).
Uzbekistan Country Gender Assessment 2024
.
Washington: World Bank Group.
12.
UNDP Uzbekistan. (2024).
Gender Equality Programme Overview
. Available
https://www.undp.org/uzbekistan/gender-equality
