Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
117
ISSN:3030-3621
TOHIR MALIKNING “ALVIDO… BOLALIK” QISSASIDA O‘SMIRLAR
TAQDIRINING IJTIMOIY-PSIXOLOGIK TAHLILI
Narziqulova Baxtigul Xolboʻta qizi
Xushbaqova Xushnoza Oʻtkir qizi
Toshkent gumanitar fanlar universiteti talabalari
Ilmiy rahbar:
M.O Fayzullayeva
Toshkent gumanitar fanlar universiteti
“Pedagogika va tillar” kafedrasi ona tili
va adabiyot fani o‘qituvchisi
Annotatsiya.
Ushbu maqolada taniqli yozuvchi Tohir Malikning “Alvido...
bolalik” qissasi asosida o‘smirlarning jinoyat yo‘liga kirishiga olib keluvchi omillar –
ijtimoiy loqaydlik, oilaviy befarqlik va noto‘g‘ri tarbiya masalalari yoritilgan. Asar
tahlili orqali o‘smirlik davrining nozik jihatlari, bolalik va orzular, yetuklik sari bo‘lgan
harakatlar, shuningdek, do‘stlik va hayot sinovlarining ahamiyati ochib beriladi.
Kalit so‘zlar
: o‘smir, jinoyat, oila, tarbiya, ijtimoiy muhit, loqaydlik, bolalik.
Kirish.
Zamonaviy adabiyotda o‘smirlarning taqdiri, ularning jamiyatdagi o‘rni,
psixologik va axloqiy shakllanishi muhim mavzulardan biridir. Tohir Malikning
“Alvido… bolalik” qissasi aynan shu yo‘nalishda yozilgan asar bo‘lib, unda yosh
avlodning hayotidagi muhim burilishlar, noto‘g‘ri tarbiya natijasidagi fojealar va
ijtimoiy loqaydlik oqibatlari tahlil qilinadi. Ushbu maqolada asarning g‘oyaviy
mazmuni, qahramonlar obrazlari va muallif tomonidan ilgari surilgan ijtimoiy-
psixologik muammolar chuqur yoritiladi.
Ushbu maqolada adabiy tahlil, kontekstual yondashuv va psixologik tahlil
metodlari asosida “Alvido… bolalik” qissasidagi asosiy obrazlar va ularning hayotiy
fojialari o‘rganildi. Asarda aks ettirilgan voqealar real hayotdagi ijtimoiy muammolar
bilan qiyosiy tahlil qilindi. Shuningdek, o‘quvchilarda tarbiyaviy ta’sir uyg‘otuvchi
jihatlar asosida baho berildi.
Asosiy qism.
“Tohir Malikning “Alvido… bolalik” qissasi” o‘zbek adabiyotidagi
ijtimoiy-psixologik yo‘nalishdagi muhim asarlardan biri bo‘lib, unda o‘smirlarning
ichki dunyosi, hayotiy tanlovlari, ijtimoiy tengsizlik va axloqiy qadriyatlar chuqur
tasvirlanadi. Ushbu bobda asarning asosiy ijtimoiy-psixologik jihatlari alohida tahlil
qilinadi.
“Tohir Malikning “Alvido… bolalik” qissasi o‘zbek adabiyotida o‘smirlik davri
muammolarini ko‘rsatishda tub burilish yasagan asarlardan biridir. Asarda jinoyatga
qo‘l urgan bolalarning psixologik holati, bu yo‘lga qanday omillar sabab bo‘lgani keng
yoritiladi. Yozuvchining pozitsiyasiga ko‘ra, “Hech bir bola jinoyatchi bo‘lib dunyoga
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
118
ISSN:3030-3621
kelmaydi; uni jinoyatga yetaklovchi omillar – ijtimoiy muhit, loqaydlik, qashshoqlik,
oilaviy inqiroz, beqaror ruhiy holat, maktab va jamoaning beparvo munosabatidir“¹.
Asarda Akmal, Asror, Qamariddin kabi o‘smirlar hayotida ijtimoiy muhitning salbiy
ta’siri markaziy o‘rin egallaydi. Ular orasida birortasi tug‘ma yovuz, jamiyatga qarshi
kayfiyatdagi shaxs emas; ular turli ijtimoiy va oilaviy bosimlar, yetarli e’tibor va mehr-
oqibatning yo‘qligi tufayli jinoyat sari sudralib borishadi. Masalan, Qamariddin
obrazida bolalarcha soddalik, g‘amxo‘rlikka chanqoqlik, lekin atrof-muhitning
befarqligi tufayli yuzaga kelgan ruhiy bo‘shliq aniq ko‘zga tashlanadi. Uning onasi o‘z
farzandi uchun mas’uliyatni zimmasiga olish o‘rniga, uni tan olmaslik, u bilan aloqani
inkor etish orqali faqat o‘z manfaatini ko‘zlaydi. Bu esa bolani jamiyat nazarida
begona, ortiqcha va hatto xavfli mavjudotga aylantiradi. Muallif bu jihatni achchiq
haqiqatlar bilan ifodalaydi: “Agar bu bola biror narsa bo‘lsa, o‘zlaringga yomon.
Yaxshisi, tanimaymiz, deb turlaring”. Shuningdek, muhitning salbiy ta’sirini
kuchaytiradigan omillardan biri bu do‘stona deb o‘ylangan, aslida esa yomon niyatli,
jinoyat sari boshlovchi “do‘stlar” obrazlarida aks etadi. Asror va Salim kabi
qahramonlar hayotidagi tanlovlar ularning o‘z irodasi bilan emas, balki
atrofdagilarning tazyiqi bilan amalga oshirilgani ko‘rsatiladi. Ularning muhitda
qadrsizlanishi, jamiyat nazaridan tushib qolganligi, ularning ruhiy qiyofasiga jiddiy
ta’sir ko‘rsatadi. Bu holat psixologik jihatdan o‘smirlarning ichki inqiroz holatiga
tushishiga sabab bo‘ladi.
Tohir Malik ushbu jinoyatga yetaklovchi omillarni ko‘rsatish orqali aslida
ogohlik berishni, o‘z vaqtida bolaga mehr, e’tibor, ishonch bilan yondashish zarurligini
targ‘ib qiladi. Chunki jinoyatga yo‘liqayotgan o‘smirlar – bu jamiyatning e’tiborsiz
qoldirgan farzandlaridir. Bundan tashqari, asarda aks
1
Tohir M. “Alvido… bolalik”. Qissa. Toshkent: “Yoshlar” nashriyot uyi. 2019. – 172-
bet.
ettirilgan ijtimoiy muhit qashshoqlik, tengsizlik, oilaviy buzilishlar, ma’naviyatsizlik
kabi tizimli muammolarning bolalar taqdiriga qanday ta’sir qilishi masalasini ham
o‘rtaga qo‘yadi. Akmalning oilasida mehr yetishmasligi, maktab va jamiyatdagi befarq
munosabat uning ruhiy iztirobini chuqurlashtirib boradi. Bu holat o‘quvchi ongida
“jinoyat – muhit mahsuli” degan asosiy g‘oyani mustahkamlaydi.
Shunday qilib, asarda jinoyatga yetaklovchi omillar – oilaviy muhit, do‘stlar
bosimi, ijtimoiy befarqlik badiiy vositalar orqali yoritiladi. Bu ijtimoiy muhit – ota-
onalarning befarqligi, maktabning qattiqqo‘l yondashuvi, jamiyatning murosasizlik
bilan qarashi, do‘stlarning noto‘g‘ri yo‘l ko‘rsatishi, ya’ni birgalikda vujudga kelgan
tizimli loqaydlikdir. Muallif bu muammolarni bolalar timsolida ko‘rsatib,
ogohlantiruvchi va tarbiyaviy maqsadni ko‘zlaydi. Asarning bu jihati uni nafaqat
badiiy, balki ijtimoiy-pedagogik manbaa sifatida ham dolzarb qiladi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
119
ISSN:3030-3621
Oilaviy tarbiya va loqaydlik. Yozuvchi oilani jamiyatning birlamchi tarbiya
maktabi sifatida baholaydi. Qamariddinning onasi timsolida muallif befarq va
manfaatparast ota-onalarning ayrim vakillarini fosh qiladi. Bolaning jinoyatga
aralashib qolishida ularning “menimcha yo‘q” deya chetlanishi eng xavfli omillardan
biri sifatida ko‘rsatiladi. Shu bilan birga, asarda ota-onaning mehr va mas’uliyati
yetishmaganida bola qanday yo‘ldan ketishi mumkinligi chuqur ochib beriladi. Bu
obraz orqali yozuvchi jamiyatda mavjud bo‘lgan umumiy loqaydlik muammosini
ko‘rsatishga harakat qiladi.
Do‘stlik, birdamlik va axloqiy saboqlar. Asarda har bir qahramon o‘zining
muayyan ma’naviy xarakteri bilan ajralib turadi. Bahrom va Po‘lat obrazlari orqali
do‘stlik, fidoyilik va sadoqat g‘oyalari ilgari suriladi. Ularning hayotdagi sinovlarga
birga qarshi turishi, bir-birini himoya qilishi va og‘ir damlarda ortga chekinmasligi
asarning tarbiyaviy ahamiyatini oshiradi. Ayniqsa, “gard yuqtirmayman, mening
gunohim” degan Qamariddinning so‘zlari orqali o‘smirlarning o‘zaro sadoqati va
halollik tushunchalari chuqur ifodalanadi.
Vijdon va orzularning buzilishi. Tohir Malikning yozuv uslubi o‘quvchini
voqealar markaziga tortadi. Asarda bolalik orzulari, insoniy umidlar va yosh
qalblarning poymol bo‘lishi dramatik tarzda ifodalangan. “Bolalik – hayotning
unutilmas davri” degan fikr asar davomida bot-bot eslatib o‘tiladi. Tikanli simlar
ortidagi koloniyada o‘tirgan o‘smir bola hayotining ma’nosini tushunib yetgani,
hayotda qilgan xatolari uchun o‘zini qoralashi, bolaning vijdon azobiga tushganini
ko‘rsatadi.
Jamiyat va ijtimoiy mas’uliyat. Tohir Malik jamiyatni ham muammoga mas’ul
subyekt sifatida ko‘rsatadi. Asarda “Bir bolaga yetti mahalla ota-ona” degan xalq
maqoliga tayangan holda, jamiyatning har bir a’zosi bola tarbiyasiga mas’ul ekanligi
ta’kidlanadi. Adib loqaydlikni eng katta ijtimoiy illat deb hisoblaydi. Chunki
jinoyatchilik – bu oqibat, uning ildizi esa e’tiborsizlikda. Asarda bu holat quyidagi
jumla orqali yakuniy nuqtaga chiqadi: “Loqayd odam jinoyatni ko‘rib turib, sukut
qiladi. Ammo aynan uning sukuti boshqa bir gunohning boshlanishidir.”
Asarning badiiy uslubi va pedagogik yondashuvi. Asar o‘zbek detektiv janrining
namunasi sifatida qiziqarli syujetga ega bo‘lishi bilan birga, chuqur pedagogik
mazmun bilan boyitilgan. Muallifning hayotiy realizmga tayanishi, o‘smir
qahramonlar ruhiyatini chuqur ochib berishi, asarni nafaqat adabiy, balki pedagogik-
nazariy manbaa sifatida ham qadrlash imkonini beradi. Bu jihatdan qissa yosh avlod
tarbiyasi bilan shug‘ullanuvchi mutaxassislar uchun ham foydali manbaa bo‘lishi
mumkin.
Xulosa
Tohir Malikning “Alvido bolalik” qissasi faqat badiiy asar bo‘lib qolmay, balki
jamiyatdagi muhim ijtimoiy masalalarga e’tibor qaratadi. U yoshlar hayotiga e’tiborli
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
120
ISSN:3030-3621
bo‘lish, tarbiyada muhim qadriyatlarni shakllantirish zarurligini ta’kidlaydi. Asar
bugungi kun o‘quvchisini chuqur o‘ylantiradi, ota-onalar, ustozlar va jamiyat oldiga
dolzarb savollar qo‘yadi. Taqdirga loqayd bo‘lmaslik – bu asarning asosiy chaqirig‘i
sifatida namoyon bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Malik T. (2019). Alvido bolalik: Qissa. Toshkent: “Yoshlar” nashriyot uyi. – 172-
184- betlar.
2.
Saidov U. (2021).
Adabiy qahramonlar va ularning ruhiy olami.
– Toshkent:
“O‘zbekiston” nashriyoti.
3.
Xidoyatov S. (2020). “O‘zbekiston bolalar adabiyotida ijtimoiy-tarbiyaviy
g‘oyalar.”
// “Adabiyot va san’at”
jurnali, №4, 78-83-betlar.
4.
Mahmudova, M. (2022).
O‘smirlik psixologiyasi va jinoyatchilikning psixologik
omillari.
– Samarqand: “Ilm ziyo” nashriyoti.
5.
https://uz.wikipedia.org/wiki/Tohir_Malik
