Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
283
ISSN:3030-3621
EKSPORTBOP ANOR NAVLARIDA OʻSUV DAVRIDAGI ZAMBURUGʻ
KASALLIKLARIGA QARSHI KURASH USULLARI
Xalmuminova Gulchexra Qulmuminovna
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar
universiteti dotsenti, q.x.f.f.d.
https://orcid.org/0009-0005-7309-6589
Yo‘ldosheva Feruza Abduzoir qizi
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar
universiteti tayanch doktoranti
https://orcid.org/0009-0008-4707-9250
Annotatsiya:M
azkur maqolada eksport uchun mo‘ljallangan anor navlarida
o‘suv davrida uchraydigan zamburug‘ kasalliklari tahlil qilinadi. Kasalliklarning kelib
chiqish sabablari va rivojlanish sharoitlari o‘rganilib, ularga qarshi qo‘llaniladigan
kimyoviy va biologik usullar yoritiladi. Shuningdek, hosil sifati va eksport salohiyatini
oshirish maqsadida kompleks himoya choralariga alohida e’tibor qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
anor, zamburug‘ kasalliklari, eksportbop navlar, o‘simliklarni
himoya qilish, o‘suv davri, biologik kurash, kimyoviy ishlov
МЕТОДЫ БОРЬБЫ С ГРИБКОВЫМИ ЗАБОЛЕВАНИЯМИ В ПЕРИОД
ВЕГЕТАЦИИ У ЭКСПОРТНЫХ СОРТОВ ГРАНАТА
Аннотация:
В статье рассматриваются распространённые грибковые
заболевания, поражающие экспортные сорта граната в период их вегетации.
Анализируются причины и условия возникновения болезней, а также
представлены как химические, так и биологические методы борьбы. Особое
внимание уделено комплексной системе защиты растений для получения
качественного урожая и повышения экспортного потенциала.
Ключевые слова:
гранат, грибковые заболевания, экспортные сорта,
защита растений, вегетационный период, биологическая борьба, химическая
обработка
METHODS OF COMBATING FUNGAL DISEASES DURING THE
GROWING SEASON IN EXPORT-ORIENTED POMEGRANATE
VARIETIES
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
284
ISSN:3030-3621
Annotation:
This article explores the most common fungal diseases affecting
export-oriented pomegranate varieties during their growing season. It analyzes the
causes and conditions of disease outbreaks and highlights both chemical and biological
methods used to combat them. The study also emphasizes integrated plant protection
measures to ensure high-quality fruit yield and improve export potential.
Keywords:
pomegranate, fungal diseases, export-oriented varieties, plant
protection, growing season, biological control, chemical treatment
Kirish
O‘zbekiston iqlimi va tuproq sharoitlari meva-sabzavot, xususan, anor yetishtirish
uchun qulay hisoblanadi. Ayniqsa, yurtimizda yetishtirilayotgan eksportbop anor
navlari xalqaro bozorga yuqori sifatli mahsulotlar yetkazib berish imkonini bermoqda.
Biroq, ushbu navlarning o‘suv davrida turli xil kasalliklar, ayniqsa, zamburug‘
kasalliklari hosil sifati va miqdoriga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Zamburug‘ kasalliklari anor barglari, novdalari va mevalarida dog‘, chirish,
qurish kabi belgilar bilan namoyon bo‘ladi. Bu kasalliklar o‘simlikning fotosintez,
o‘sish va meva hosildorligini pasaytirib, oxir-oqibat eksport salohiyatini kamaytiradi.
Ayniqsa, Alternaria, Botrytis, Aspergillus, Cercospora kabi patogenlar anor
plantatsiyalarida tez tarqalishi mumkin.[1]
Anorning eksportbop navlarida o‘suv davrida uchraydigan asosiy zamburug‘
kasalliklari, ularning tarqalish omillari, belgilari va ularga qarshi kurashishning
samarali usullari, xususan, biologik va kimyoviy vositalardan foydalanish yoritiladi.
Tadqiqotning dolzarbligi shundaki, u meva yetishtiruvchilarga ekologik xavfsiz va
iqtisodiy jihatdan samarali himoya choralarini tanlashda yordam beradi.
Metodika
Tadqiqot ishlari 2024-yilning bahor va yoz mavsumlarida Toshkent viloyati va
Surxondaryo viloyatidagi yirik anor plantatsiyalarida amalga oshirildi. Tadqiqot
obyekti sifatida eksportbop navlar qatoriga kiruvchi “Wonderful”, “Gyulosha” va
“Shirin” anor navlari tanlab olindi.
Zamburug‘ kasalliklari aniqlash va baholash ishlari quyidagi bosqichlarda olib
borildi:
Vizual kuzatuv – har bir navda o‘suv davri mobaynida barg, novda va mevadan
namunalar olindi. Kasallik belgilari (dog‘lar, chirish, qurish) ko‘lamiga qarab
baholandi.
Laboratoriya diagnostikasi – namunalar mikroskop ostida o‘rganilib, Alternaria
spp., Botrytis cinerea, Aspergillus spp. kabi patogenlar mavjudligi tasdiqlandi.[2]
Kasallik tarqalishi darajasi – % hisobida aniqlandi va har bir navda o‘rtacha
zararlanish darajasi aniqlanib, grafik shaklida tasvirlandi.
Zamburug‘ kasalliklariga qarshi kurashda quyidagi vosita va usullar qo‘llanildi:
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
285
ISSN:3030-3621
Kimyoviy vositalar: "Skor" (difenokonazol), "Topaz", "Switch" kabi
fungitsidlar o‘simlik barglariga purkash orqali haftasiga 1 marotaba qo‘llanildi.
Biologik vositalar: "Trichodermin", "Gamair", "Fitosporin" kabi biopreparatlar
suyuqlik shaklida barg va ildiz zonasiga qo‘llanildi.
Profilaktik choralar: o‘simliklar orasida masofa saqlash, quruq va zararlangan
novdalarni olib tashlash, suv miqdorini me’yorlashtirish.
Tajriba uchastkalarida har bir usul alohida qo‘llanilib, o‘zaro taqqoslash uchun
nazorat guruhlari ham belgilandi. Olingan natijalar statistik usullar asosida tahlil
qilindi.[3]
Natijalar va muhokama
Tadqiqot davomida o‘suv davrining turli bosqichlarida anor barglari, novdalari va
mevalarida zamburug‘ kasalliklariga xos belgilar kuzatildi. Ayniqsa, Alternarioz
(Alternaria spp.), kul chirish (Botrytis cinerea) va meva chirishi (Aspergillus spp.) anor
navlari orasida keng tarqalganligi aniqlandi.
Wonderful navida zamburug‘ kasalliklari erta bahorda boshlanib, o‘rtacha
zararlanish darajasi 22% ni tashkil etdi. Bu navning o‘suv davrida barglari keng va zich
joylashgani sababli namlik ko‘proq saqlanib qoladi, bu esa patogenlar rivojlanishiga
qulay muhit yaratadi.
Gyulosha navida kasallik darajasi 18%, Shirin navida esa 12% ni tashkil etdi.
“Shirin” navida barg tuzilmasi siyrak bo‘lgani va issiq iqlimga nisbatan chidamli
bo‘lgani sababli zararlanish darajasi pastroq bo‘ldi.[4]
Tajribada kimyoviy va biologik vositalarning samaradorligi quyidagicha
aniqlandi:
Kimyoviy usullarning samaradorligi:
“Skor” fungitsidi bilan ishlov berilgan namunalarda 14 kundan so‘ng kasallik
belgilari 70–75% ga kamaygani qayd etildi.
“Switch” preparati esa meva chirishiga qarshi eng yuqori samaradorlikni
ko‘rsatdi — 10 kundan so‘ng meva yuzasidagi qora dog‘lar 80% ga yo‘qoldi.
Biroq, kimyoviy vositalarni haddan tashqari ko‘p qo‘llash mevalarda pestitsid
qoldiqlari miqdorini oshirgan bo‘lishi mumkinligi xavfini tug‘diradi.
“Trichodermin” bilan ishlov berilgan guruhda kasallik rivojlanish sur’ati 50–
55% ga pasaydi.
“Fitosporin” esa ayniqsa barglardagi dog‘lanishga qarshi yaxshi natija berdi —
21 kun ichida dog‘lar deyarli yo‘qoldi.
Biologik vositalarning afzalligi — ular ekologik xavfsiz, mevada qoldiq modda
qoldirmaydi va tuproq mikroflorasiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.[5]
O‘z vaqtida olib borilgan agrotexnik tadbirlar, jumladan, o‘simliklar orasidagi
masofa saqlanishi, zararlangan novdalarni olib tashlash, sug‘orishni me’yorlashtirish
kasallikning tarqalishini 30–40% ga kamaytirgan.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
286
ISSN:3030-3621
Muhokama sifatida, ushbu natijalar shuni ko‘rsatadiki, kimyoviy vositalar
tezkor va kuchli ta’sir ko‘rsatsa-da, ularning salbiy oqibatlari ham mavjud. Biologik
vositalar esa biroz sustroq ta’sir qiladi, biroq ular eksport talablariga mos ekologik
xavfsizlikni ta’minlaydi. Shuningdek, kompleks yondashuv — ya’ni kimyoviy va
biologik usullarning uyg‘unlashtirilgan holda qo‘llanilishi eng maqbul himoya
strategiyasi bo‘lib xizmat qiladi.[6]
Xulosa
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, eksportbop anor navlarida o‘suv davrida
uchraydigan zamburug‘ kasalliklari hosil sifatiga sezilarli darajada salbiy ta’sir
ko‘rsatadi. Eng ko‘p uchraydigan kasalliklar qatoriga Alternarioz, kul chirish va meva
chirishi kiradi. Kimyoviy fungitsidlar kasallikni tezda kamaytirishda samarali bo‘lsa-
da, ular mevalarda zararli qoldiqlarni hosil qilishi mumkin. Shu sababli, biologik
vositalardan foydalanish ekologik xavfsizligi va eksport talablariga muvofiqligi nuqtai
nazaridan ustunlikka ega.
Eksportbop anor navlarini zamburug‘ kasalliklaridan himoya qilishda kompleks
yondashuv — kimyoviy va biologik usullarni uyg‘un qo‘llash, shuningdek agrotexnik
choralarga qat’iy rioya qilish zarur. Bu mevalarning sifatini saqlash va ularning bozor
raqobatbardoshligini oshirishga xizmat qiladi.[7]
Kelajakda esa kasalliklarga qarshi kurashning yangi, innovatsion biologik va
genetik metodlari tadqiqotlarda kengroq o‘rganilishi hamda amaliyotga joriy qilinishi
tavsiya etiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ahmedov, D., & Raximova, N. (2022). O‘zbekistonda meva-sabzavot mahsulotlari
eksporti va ularning kasalliklarga chidamliligi. Toshkent: Fan va texnologiya
nashriyoti.
2.
Tillaev, R. T. (2021). O‘simliklar himoyasi: nazariya va amaliyot. Samarqand: Ipak
Yo‘li universiteti nashriyoti.
3.
Karimov, S. A., & Ismoilova, D. N. (2020). "Anor mevasining eksport salohiyati
va fitosanitariya xavfsizligi". Agrar fanlar axborotnomasi, 4(2), 56–62.
4.
Mardonova, Z. (2023). Zamburug‘ kasalliklariga qarshi biologik kurash usullari.
Buxoro: Agrar nashriyot.
5.
FAO (2021). Pomegranate Production and Pest Management. Retrieved from:
http://www.fao.org/pomegranate-production
6.
Khamidov, U., & Yuldasheva, M. (2023). "Biological and Chemical Methods in
Controlling Pomegranate Diseases in Uzbekistan". Journal of Plant Protection
Research, 63(1), 75–83. https://doi.org/10.2478/jppr-2023-0007-
7.
O‘zbekiston Respublikasi Qishloq xo‘jaligi vazirligi. (2022). Qishloq xo‘jaligi
ekinlarida kasalliklar va ularga qarshi kurash yo‘riqnomasi. Toshkent: Agroilm.
