Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
276
ISSN:3030-3621
ENERGETIK MENEJMENT TUSHUNCHASI VA UNING MOHIYATI
Andijon davlat texnika instituti
Elektrotexnika fakulteti ETEA yo’nalishi
K-95-21 guruh talabasi
Karimov Ulug’bek
Dotsent
Alijanov Doniyorbek Dilshodovich
.
Annatatsiya
Ushbu maqola ishlab chiqarish korxonalari va tashkilotlarida energetik
menejmentni tashkil etishning ahamiyati, asosiy bosqichlari va afzalliklari haqida
ma'lumot beradi. Energetik menejment tizimi energiya resurslarini samarali
boshqarish, energiya sarfini kamaytirish va ishlab chiqarish jarayonlarining ekologik
va iqtisodiy jihatlarini yaxshilashga qaratilgan. Maqolada energetik menejmentning
asosiy maqsadlari, energiya auditini o‘tkazish, texnologik yangilanishlar va xodimlarni
o‘qitish kabi bosqichlar batafsil ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, energetik
menejmentning korxonalar uchun iqtisodiy foydalari, atrof-muhitga ta'siri va barqaror
rivojlanishga qo‘shgan hissasi haqida ham so‘z boradi. Ushbu maqola tashkilotlarga
energiya resurslaridan samarali foydalanish va energiya samaradorligini oshirishga
yordam beradigan asosiy yo‘nalishlarni taqdim etadi.
Kalit so‘zlar:
Energetik menejment,Ishlab chiqarish korxonalari,Energiya
samaradorligi,Energiya audit,Energiya tejash,Energiya resurslari,Qayta tiklanuvchi
energiya
manbalari,Texnologik
yangilanishlar,Energiya
monitoringi,Sanoat
sektori,Ekologik ta'sir,Barqaror rivojlanish,Energiya samaradorlikni oshirish,Energiya
menejment tizimi,Xodimlarni o‘qitish,Raqobatbardoshlik
Kirish:
Energiya resurslari iqtisodiyotning har bir sohasida muhim o‘rin tutadi,
ayniqsa ishlab chiqarish sohasida. Energiya xarajatlari ko‘plab ishlab chiqarish
korxonalari va tashkilotlarining asosiy sarf-xarajatlarini tashkil etadi. Shu bois,
energiya samaradorligini oshirish va energiyani tejash har bir korxona va tashkilot
uchun strategik maqsadga aylanishi kerak. Energetik menejment – energiya
resurslaridan samarali foydalanish, tejash va ishlab chiqarish jarayonlarini energiya
samaradorligini yaxshilash maqsadida boshqarishning tizimli yondashuvidir.
Energetik Menejment Nima?
Energetik menejment – bu tashkilotning energiya resurslarini boshqarish,
energiya tejash, energiya samaradorligini oshirish, energiya xarajatlarini kamaytirish
va ekologik ta'sirni pasaytirish uchun amalga oshiriladigan harakatlar majmui.
Energetik menejment jarayoni quyidagi asosiy bosqichlarni o‘z ichiga oladi:
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
277
ISSN:3030-3621
1.
Energiya Resurslarini Tahlil Qilish:
Tashkilotda ishlatiladigan barcha
energiya manbalarini, ya'ni elektr energiyasi, issiqlik energiyasi, tabiiy gaz va
boshqalarni tahlil qilish.
2.
Energiya Samaradorligini O‘lchash:
Energiya resurslaridan foydalanish
samaradorligini baholash va muammolarni aniqlash.
3.
Maqsadlar Belgilash va Strategiyalarni Ishlab Chiqish:
Energiya
samaradorligini oshirish bo‘yicha maqsadlar qo‘yish va bu maqsadlarga erishish uchun
aniq strategiyalarni ishlab chiqish.
4.
Monitoring va Nazorat:
Energiya sarfi va samaradorligini doimiy ravishda
nazorat qilish, energiya iste'moli va xarajatlarini kuzatish.
5.
Xodimlarni O‘qitish:
Energetik menejment tizimini samarali ishlatish uchun
xodimlarni o‘qitish va ularning energiyani tejash bo‘yicha bilimlarini oshirish.
Energetik Menejmentning Maqsadlari
Energetik menejmentning asosiy maqsadlari quyidagilardan iborat:
Energiya samaradorligini oshirish:
Energiya resurslarini minimal sarf bilan
maksimal natija olish uchun boshqarish.
Energiya tejamkorligini ta'minlash:
Ishlab chiqarishda yoki boshqacha
sohalarda energiya resurslarining ortiqcha sarfini kamaytirish.
Ekologik ta'sirni kamaytirish:
Energiya sarfini kamaytirish orqali karbon izini
va boshqa ifloslantiruvchi moddalarni kamaytirish.
Ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish:
Energiya sarfini kamaytirish va
energiya
samaradorligini
oshirish
orqali
xarajatlarni
qisqartirish.
Innovatsiyalarni joriy etish:
Yangi energiya tejovchi texnologiyalarni va
energiya samaradorligini oshiruvchi usullarni joriy etish.
Energetik Menejmentni Tashkil Etishning Muhim Asoslari
Energetik menejment tizimi tashkilotning energiya resurslarini samarali
boshqarish uchun quyidagi asosiy jihatlarga e'tibor qaratish zarur:
1.
Energiya Monitoring tizimi:
Tashkilotda barcha energiya sarflarini va
energiya manbalarini doimiy ravishda kuzatib borish. Bu tizim energiya resurslarining
qayerda va qanday ishlatilishini aniqlash imkonini beradi.
2.
Energiya Tejash Siyasati:
Tashkilotda energiya resurslarini tejash bo‘yicha
aniq siyosatni ishlab chiqish. Bu siyosat energiya tejashning maqsadli ko‘rsatkichlarini
belgilash va bu ko‘rsatkichlarga erishish uchun zarur choralarni ko‘rishni o‘z ichiga
oladi.
3.
Energiya Samaradorligini Baholash:
Korxona yoki tashkilotda energiya
samaradorligi va energiya resurslarining tejamkorligini baholash uchun tizimli
o‘lchovlar va ko‘rsatkichlarni ishlab chiqish.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
278
ISSN:3030-3621
4.
Texnologik Yangilanishlar:
Ishlab chiqarish jarayonida energiya sarfini
kamaytirish uchun yangi texnologiyalarni joriy etish. Masalan, energiya samarador
texnologiyalar, qayta tiklanuvchi energiya manbalari va energiya tejovchi uskunalar.
5.
Xodimlarni Jalb Etish va O‘qitish:
Energiya samaradorligini oshirish
jarayonida barcha xodimlarni jalb etish va ularga energiya tejashning ahamiyatini
tushuntirish. Ularni o‘zlarining kundalik ish faoliyatida energiya tejamkorligini
ta'minlashga undash.
Energetik Menejmentning Afzalliklari
Ishlab chiqarish korxonalari va tashkilotlarida energetik menejmentni joriy
etishning bir qator afzalliklari mavjud:
Xarajatlarni kamaytirish:
Energiya tejash va samarali foydalanish orqali
ishlab chiqarish xarajatlarini sezilarli darajada kamaytirish mumkin.
Ekologik ta'sirning kamayishi:
Energiya sarfini kamaytirish orqali
atrofmuhitga zararli ta'sirni pasaytirish.
Ishlab chiqarish samaradorligini oshirish:
Energiya samaradorligini oshirish
orqali ishlab chiqarish jarayonlarining umumiy samaradorligi va rentabelligini
yaxshilash.
Raqobatbardoshlikni oshirish:
Energiya tejamkorligini oshirgan korxonalar
bozor raqobatida o‘z o‘rnini mustahkamlashi mumkin.
Yangi imkoniyatlar yaratish:
Energiya samaradorligini oshirish orqali korxona o‘z
faoliyatini yanada rivojlantirish uchun yangi imkoniyatlar yaratadi. Ishlab chiqarish
korxonalari va tashkilotlarida energiya menejmentini tashkil etish muhim masaladir,
chunki energiya resurslarini samarali boshqarish nafaqat xarajatlarni kamaytirishga,
balki atrof-muhitga ta'sirni kamaytirishga ham yordam beradi. Bu jarayonni to'g'ri
tashkil etish uchun quyidagi asosiy bosqichlar va usullarni ko'rib chiqish mumkin:
1. Energiya auditini o'tkazish Ma'lumot yig'ish: Korxona yoki tashkilotda
ishlatilayotgan energiya turlarini (elektr energiyasi, issiqlik energiyasi, gaz, suv va
boshqalar) aniqlash.Sarflarni tahlil qilish: Energiya sarfini o'lchash va uni ishlab
chiqarish jarayonlariga, jihozlarga va tizimlarga bo'lish. Kamchiliklarni aniqlash:
Qayerlarda energiya sarfi ortiqcha yoki samarali foydalanilmayotganligini aniqlash.
2. Energiya siyosatini ishlab chiqish Maqsadlar belgilash: Energiya sarfini
kamaytirish, energiya samaradorligini oshirish va ekologik izni qisqartirish
maqsadlari.
Strategiya ishlab chiqish: Korxona uchun energiya samaradorligini oshirishga
qaratilgan aniq strategiyalarni belgilash (masalan, texnologiyalarni yangilash, ishlab
chiqarish jarayonlarini optimallashtirish).Ishlab chiqarish resurslarini va energiya
talablarini rejalashtirish.
3. Energiya menejment tizimini joriy etish
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
279
ISSN:3030-3621
Texnologiyalarni tanlash: Samarali energiya tizimlari va uskunalarini joriy etish.
Bu energiya tejovchi yoritish tizimlari, energiya tejamkor uskunalar, avtomatizatsiya
tizimlarini o'z ichiga olishi mumkin.Monitoring va boshqaruv: Energiya iste'molining
real vaqt rejimida monitoringini amalga oshirish.
Masalan, energiya sarfini kuzatish uchun maxsus dasturlar yoki tizimlar joriy
etish. Ma'lumotlarni tahlil qilish: Energiya iste'molining samaradorligini baholash va
zarurat bo'lganda tuzatishlar kiritish.
4. Samaradorlikni oshirish va energiya tejash
Energiyani qayta ishlatish: Ishlab chiqarishda chiqindilarni kamaytirish va
chiqindilarni qayta ishlatish orqali energiya samaradorligini oshirish.
Energiya tejovchi usullarni qo'llash: Tejamkor texnologiyalar, quyosh
energiyasi yoki boshqa qayta tiklanuvchi energiya manbalarini joriy etish. Izolyatsiya
va issiqlikni qayta ishlash: Binalarda va uskunalarda issiqlik izolyatsiyasini yaxshilash
va issiqlikni qayta ishlash tizimlarini joriy etish.
5. Xodimlarni o'qitish va tashkiliy tuzilma Xodimlarni energiya samaradorligi
haqida o'qitish: Energiyani tejash va samarali ishlatish bo'yicha treninglar o'tkazish.
Xodimlar energiya menejmenti tizimlaridan samarali foydalanish uchun malakalarini
oshirishi kerak. Jamoa tuzish: Energiya menejmentini boshqarish uchun mas'uliyatli
jamoa yoki shaxslarni belgilash. Bular korxona ichidagi energiya menejmenti tizimini
tashkil etish va nazorat qilish uchun mas'uldir.
6. Davomiy monitoring va takomillashtirish.Natijalarni baholash: O'zgarishlarni
muntazam ravishda tahlil qilish va samaradorlikni oshirish uchun kerakli chora-
tadbirlarni amalga oshirish. Sertifikatlash va hisobot berish: Energiya
menejmenti tizimining samaradorligini tasdiqlash uchun xalqaro standartlarga (ISO
50001) muvofiqlikni ta'minlash va sertifikat olish.Energiyani boshqarishning uzluksiz
takomillashuvi: Energiya samaradorligini yaxshilash bo'yicha doimiy ish olib borish.
7. Energiyani qayta tiklash va barqaror manbalar.Qayta tiklanuvchi energiya
manbalaridan foydalanish: Quyosh energiyasi, shamol energiyasi yoki biogaz kabi
qayta tiklanuvchi energiya manbalarini ishlab chiqarish jarayonida qo'llash. Energiya
saqlash texnologiyalari: Energiyani saqlash tizimlarini joriy etish, masalan, batareyalar
yoki suvni to'plamli saqlash tizimlari.
Bu bosqichlar ishlab chiqarish korxonalarida energiya menejmentini samarali
tashkil etish uchun asosiy yo'nalishlardir. Energiya menejmentining to'g'ri amalga
oshirilishi korxonaning iqtisodiy va ekologik samaradorligini oshiradi, shu bilan birga
energiya resurslaridan oqilona foydalanishni ta'minlaydi.
Energetika xo’jaligi, sanoat korxonalarning ishlab chiqarish strukturasida
muhim o’rin tutadi, chunki ishlab chiqarishda turli xildagi energiyalar: issiqlik, elektr
energiyasi, bug’, gaz, siqilgan havo va boshqalar ko’plab iste‘mol qilinadi. Sanoat
korxonalarining ishlab chiqarish jarayonlarida energetika xo’jaligining tarkibiga:
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
280
ISSN:3030-3621
issiqlik xo’jaligi (bug’qozonlari, kompressorlar, bug’ va havo tarmoqlari, suv bilan
ta‘minlash xo’jaligi, suv va oqava); - gaz xo’jaligi (gaz generator stansiyasi, gaz
tarmoqlari, kislorod stansiyasi, sovutish qurilmalari); - kuchli tok ishlab chiqarish
xo’jaligi (podstansiya, akkumlyator xo’jaligi, elektr tarmoqlari); - isitish xo’jaligi,
aloqa va h.k. lar kiradi. Energetika xo’jaligining vazifalari ishlab chiqarish
jarayonlarini elektr energiyasi resurslari bilan uzluksiz ta‘minlashdan iborat.
Energetika xo’jaligining asosiy vazifalari: - energiyaning ayrim turlarini ishlab
chiqarish; - elektr energiyasini boshqa turdagi energiyaga aylantirish; - tarmoqlar,
taqsimlash qurilmalari bo’yicha elektr energiyasini taqsimlash va iste‘molchilarga
yetkazib berish; - energiyadan foydalanishni tashkil qilish; - ichki aloqa tarmog’ini
(radio, telefon) tashkil qilish; - elektr qurilmalarini ta‘mirlash, zamon talabiga mos
holda takomillashtirish va ular ustidan nazoratni tashkil qilish; Energetika xo’jaligi
korxonaning ishlab chiqarish tizimida sexlar va umumkorxona xo’jaliklariga
bo’linadi. Energetika xo’jaligining tashkiliy strukturasi ishlab chiqarish turiga,
joylashgan o’rniga, texnologiyasiga, elektr bilan ta‘minlash darajasiga, ishlab chiqarish
hajmiga bog’liq bo’ladi. Energetika sexlari korxonalarning barcha bo’limlarini
samarali faoliyat ko’rsatishlarida katta ahamiyatga ega bo’lib quyidagi xususiyatlarga
ega: birinchidan, energiya ishlab chiqarish, uzatish, taqsimlash va iste‘mol qilish,
uzluksizlik xarakterga egadir, shuning uchun energiyani ishlab chiqarishda uzluksiz
ishlovchi jihozlar va agregatlardan foydalaniladi; ikkinchidan, energiya ishlab
chiqarish va iste‘mol qilish davri ustmaust tushadi; uchinchidan, energetika xo’jaligida
ishlab chiqarish jarayonlari o’zgaruvchan xarakterga ega, ya‘ni elektr iste‘mol qiluvchi
agregatlarning umumiy quvvati o’zgarib turadi va bu narsa, albatta, rejalashtirish ishida
o’z aksini topadi; to‘rtinchidan, ishlab chiqarishda korxonada ishlab chiqariladigan
energiya turi bilan bir vaqtda chetdan keltiriladigan energiyani qayta ishlash jarayoni
o’zaro moslashtiriladi; beshinchidan, ishlab chiqariladigan energiyani bir qismi shu
sexning o’zida iste‘mol qilinadi. Energetik resurslardan oqilona foydalanish ikki
yo’nalish bo’yicha amalga oshiriladi: bo’limlarni issiqlik va energiya bilan ta‘minlash
va uni iste‘mol qilish yo’nalishidir.
Sanoat korxonalarida energiya resurslaridan foydalanish yo’nalishlari
quyidagilar:
1. Korxonani energiya bilan ta‘minlash sistemasini rivojlantirish.
2. Energetik jihozlarni takomillashtirish.
3. Energiya iste‘mol qilish sistemasini takomillashtirish.
4. Korxonani elektr bilan ta‘minlash sistemasi kuch jihozlari va elektr
tarmoqlaridan iborat.
Kuch jihozlariga markaziy podstansiyalarining kuch transformatorlari,
kompressor nasoslar dvigateli, yirik texnologik jihozlarning dvigatellari kiradi. Ishlab
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
281
ISSN:3030-3621
chiqarish jarayonini energiya bilan uzluksiz ta‘minlab turuvchi qurilmalarga:
qozonxona, transformatorlar, kompressor qurilmalari, elektr tarmoqlari va boshqalar
kiradi. Siqilgan havo ham texnologik maqsadlarda ishlatiladi. Yirik sanoat
korxonalarida energiya resurslarining sarfi xarajat turlari bo’yicha me‘yorlashtiriladi.
Texnologik ehtiyojlar uchun, mashina va mexanizmlarni harakatga keltirish uchun,
ventilyatsiya uchun energiyaga bo’lgan talab, normativlar va ishlab chiqarish rejasi
asosida hisoblanadi.
Xulosa:
Ishlab chiqarish korxonalari va tashkilotlarida energiya menejmentini
tashkil etish nafaqat energiya resurslarini samarali boshqarish, balki xarajatlarni
kamaytirish, ekologik ta'sirni pasaytirish va raqobatbardoshlikni oshirish imkonini
beradi. Energetik menejmentning samarali tizimini joriy etish orqali tashkilotlar
nafaqat qisqa muddatda foyda olishadi, balki uzoq muddatda barqaror rivojlanish
yo‘nalishida muvaffaqiyatga erishadilar. Energiya resurslaridan samarali foydalanish
va energiya tejash masalalari bugungi kunda har bir ishlab chiqarish korxonasi va
tashkilotining strategik maqsadlaridan biriga aylanishi kerak.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Erkinovich, Y. M. A., & Umurzoqbek, D. (2024). APPLICATION OF HYBRID
SYSTEM IN MULTIFUNCTIONAL DEVICES USING BOTH RENEWABLE
AND CONVENTIONAL ENERGY RESOURCES. Лучшие интеллектуальные
исследования, 14(2), 226-233.
2.
Alijanov, D. D. (2023). Storage of Electricity Produced by Photovoltaic Systems.
3.
Axmadaliyev, U. A. (2024). EFFECTIVE USE OF ELECTRICITY IN
AGRICULTURE AND ITS IMPORTANCE. Лучшие интеллектуальные
исследования, 21(2), 76-80.
4.
Anarboyev, I. I., & Turg‘unboyev, M. (2024). HEAT CONDUCTIVITY IN
THERMOELECTRIC MATERIALS. Лучшие интеллектуальные исследования,
21(1), 133-137. ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫ
5.
Qosimov, O. A., & Sh, S. (2024). RK-4 RUSUMLI SILKITUVCHI
MASHINALARNING
TEHNIKAVIY
TAVFSIFLARI.
Лучшие
интеллектуальные исследования, 14 (2), 206–211.
6.
Muhtorovich, K. M., & Abdulhamid o‘g‘li, T. N. DETERMINING THE TIME
DEPENDENCE OF THE CURRENT POWER AND STRENGTH OF SOLAR
PANELS BASED ON THE EDIBON SCADA DEVICE.
7.
Xamidullayevich, Y. A., & Botirali ogli, Q. N. (2024). QUYOSH SPEKTRI VA
FOTOELEKTRIK MATERIALINING YUTILISH SPEKTRI O ‘RTASIDAGI
NOMUVOFIQLIKNING
TA’SIRINI
KAMAYTIRISH.
Лучшие
интеллектуальные исследования, 14(2), 64-71.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
282
ISSN:3030-3621
8.
Boxodirjon ogli, X. T., & Tolibjon o‘g‘li, A. S. (2024). SELECTING
CONTROLLERS AND INVERTORS FOR SOLAR CELLS. Лучшие
интеллектуальные исследования, 14(2), 187-192.
9.
Abdulhamid ogli, T. N., & Yuldashboyevich, X. J. (2024). ENERGYEFFICIENT
HIGH-RISE
RESIDENTIAL
BUILDINGS.
Лучшие интеллектуальные
исследования, 14(2), 93-99.
10.
Yuldashboyevich,
J.
X.
(2024).
KRISTALLARDA
GALVANO-VA
TERMOMAGNIT HODISALAR. Лучшие интеллектуальные исследования,
14(2), 212-218.
11.
Egamov, D., & Abdukholiq o’g’li, A. A. (2024). TRANSFORMERS ENERGY
LOSSES. Лучшие интеллектуальные исследования, 21(2), 102-109. 12.
Abdulhamid ogli, T. N., & Yuldashboyevich, X. J. (2024). SOLAR PANEL
INSTALLATION REQUIREMENTS AND INSTALLATION PROCESS.
Лучшие интеллектуальные исследования, 14(2), 40-47.
12.
Shuhratbek o'g'li, M. Q. Sharobiddinov Saydullo O'ktamjon o'g'li Andijan machine
building institute.(2023). OBTAINING SENSITIVE MATERIALS THAT SENSE
LIGHT AND TEMPERATURE. Zenodo.
