Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
256
ISSN:3030-3621
ROSSIYA ELCHISI IVAN XOXLOVNING OʻRTA OSIYOGA TASHRIFI VA
UNING TARIXIY AHAMIYATI
Raimov Abdullo Yuzboy o‘g‘li
Shahrisabz davlat pedagogika
instituti tayanch doktoranti
(94) 718 93 33
Annotation:
In 1620, the Russian embassy led by Ivan Khokhlov was sent to
the Khanates of Bukhara and Khiva for the first time. The embassy was organized to
establish political and trade relations. This article analyzes the course of the trip, the
meetings and the historical results.
Key Word:
Ivan Khokhlov, Russian embassy, Bukhara Khanate, Khiva, 17th
century, diplomacy, trade routes.
Annotatsiya:
1620-yilda Ivan Xoxlov boshchiligidagi Rossiya elchiligi ilk bor
Buxoro va Xiva xonliklariga yuborildi. Elchilik siyosiy va savdo aloqalarini yo‘lga
qo‘yish maqsadida tashkil etilgan. Ushbu maqolada safarning borishi, uchrashuvlar va
tarixiy natijalari tahlil qilinadi.
Kalit so`zlar:
Ivan Xoxlov, Rossiya elchiligi, Buxoro xonligi, Xiva, XVII asr,
diplomatiya, savdo yo‘llari.
1620-yilda Rossiya podshosi Mixail Fyodorovich tomonidan Ivan Danilovich
Xoxlov boshchiligida Buxoro xonligiga elchilik yuborildi. Bu elchilik Rossiyaning
Markaziy Osiyodagi ilk diplomatik aloqalarini yo‘lga qo‘yish harakati bo‘lib, siyosiy,
iqtisodiy va strategik maqsadlarni o‘z ichiga olgan edi. Elchilikning asosiy vazifasi
Rossiya bilan Buxoro o‘rtasida savdo yo‘llarini ochish, boj va huquqiy tartiblarni
kelishish, shuningdek, asirlikda bo‘lgan rossiyaliklarni ozod qilish edi. Shu bilan birga,
bu safar orqali Rossiya hukumatiga mintaqadagi ichki vaziyat, harbiy kuch va tashqi
aloqalar haqida keng qamrovli razvedka ma’lumotlari yetkazilishi ko‘zda tutilgan edi.
Xoxlov boshchiligidagi elchilar Moskva-Kazan-Astraxan yo‘nalishi orqali
Kaspiy dengiziga yetib kelishdi. Dengiz orqali harakatlanayotganlarida kuchli bo‘ron
tufayli kemalari Mang‘ishloq yarimorolining Tyub-Karagan sohiliga chiqarildi. Bu
yerda ular 20 kuncha to‘xtab qolib, ot va tuya sotib olishga majbur bo‘ldilar.
Keyinchalik ular Turkman cho‘li orqali yurib, Xiva xonligiga yetib kelishdi. Xivada
hukmronlik qilayotgan Arab Muhammadxon va uning o‘g‘li Abesh (Habash) sulton
elchilarni sovg‘alarsiz qabul qilmaydigan an’anaviy siyosatga amal qilib, rasmiy
maktubni olishdan bosh tortdi. Elchilardan yo‘l haqi sifatida katta miqdorda boj olinib,
to‘liq kafolatli yo‘l ravosatlari berilmadi. Ular bu yerdan Amudaryoni kechib o‘tib,
Buxoroga yo‘l olishdi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
257
ISSN:3030-3621
Buxoroga yetib kelgan elchilar dastlab shaharga kiritilmadi, chunki xonlikda
xavfsizlik nuqtai nazaridan chet el elchilariga ishonchsizlik bilan qaralardi. Keyinroq
ular Buxorodan Samarqandga ko‘chib ketgan Imomqulixon huzuriga yuborildi. Xon
ularga rasmiy qabul o‘tkazib, podsho maktubini qabul qildi, sovg‘alarni oldi va
elchilarga tegishli izzat-ikrom ko‘rsatildi. Muzokaralarda Rossiyadagi Buxoro
savdogarlari huquqlari, bojxona tartiboti, asirlar masalasi, shuningdek, ikki tomonlama
do‘stona munosabatlar o‘rnatish muhokama qilindi. Elchilar Imomqulixon saroyida
faol bo‘lgan maslahatchilar – Nodir Devonbegi, Nazar Qo‘shbegi va boshqa
amaldorlar bilan ham uchrashuvlar o‘tkazdilar. Elchilik tarkibida Xoxlovdan tashqari
tarjimonlar Semeika Garasimov va Ivan Tyrkov, gulandaqchi Milanov, shuningdek, 6
nafar qurollangan soqchi va boshqa xizmatkorlar bo‘lib, jami 25–30 kishi safarda
ishtirok etgan.
Samarqandda olib borilgan muzokaralar natijasida Buxoroda bo‘lgan rossiyalik
asirlarning 23 nafari ozod qilindi. Imomqulixon bu qarorni do‘stlik va diniy yaqinlik
asosida qabul qilganini ta’kidladi. Bundan tashqari, xonlikda istiqomat qilayotgan, 15
yoshli Arab Muhammadxonning kenja o‘g‘li Avgan Muhammad elchilar bilan birga
Moskvaga yuboriladigan bo‘ldi. U keyinchalik rus saroyida xizmat qilgan. Qaytish
safarida elchilar yana Xivaga kirib o‘tishdi, biroq bu yerda ilgari ozod qilingan asirlar
yana qo‘lga olindi. Xoxlov o‘ziga berilgan maxsus vakolat orqali ulardan 13 nafarini
qutqarishga muvaffaq bo‘ldi.
Safar davomida Xoxlov mintaqadagi harbiy-siyosiy holat haqida aniq
ma’lumotlar yig‘di. U Imomqulixonning Toshkent hukmdori Tursunxon bilan
bo‘layotgan urushini kuzatdi: jangda 40 ming kishi qatnashgani, 10 ming nafari halok
bo‘lgani haqida xabar berdi. Xiva xonligida esa Arab Muhammadxon o‘g‘illari –
Habash va Ilbarsning otalariga qarshi isyoni yuz berayotgani, bu esa xonlik ichida
keskin siyosiy beqarorlikni yuzaga keltirayotgani qayd etildi. Shuningdek, Buxoro va
Xivaning Eron Safaviylari, Hindiston Boburiylari va turkmanlar bilan munosabatlari,
cho‘l qabilalari bilan ixtiloflari haqida ham muhim razvedka ma’lumotlari to‘plandi.
Ivan Xoxlovning 1620-1622-yillardagi Buxoro va Xiva xonliklariga elchilik
safariga oid “Safar esdaligi” (“Statyanoy spisok”) asari Markaziy Osiyo haqida ilk rus
yozma manbalaridan biridir. Xoxlov Rossiyaga qaytgach, elchilik hisobotini “stat’ya
spiski” deb ataluvchi hujjat shaklida tuzdi. Unda mintaqadagi siyosiy kuchlar, savdo
sharoitlari, harbiy kuchlar, shaharlar holati, bojxona tartibotlari, tabiiy sharoit va
boshqa bir qator muhim ma’lumotlar tizimli ravishda bayon etilgan edi. Bu hisobot
Rossiyada Markaziy Osiyo bo‘yicha ilk mukammal razvedka manbasi sifatida qabul
qilindi va keyingi diplomatik harakatlar uchun asos bo‘lib xizmat qildi.
Elchilikning natijasi sifatida Rossiya va Buxoro o‘rtasidagi siyosiy aloqalar
boshlanishi mumkin bo‘lgan darajada iliqlashdi. Biroq doimiy savdo aloqalarini yo‘lga
qo‘yish va bojxona masalalarini hal qilishning imkoniyati tug‘ilmadi, chunki xonliklar
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
258
ISSN:3030-3621
hali ham xorijiy elchilardan katta hajmda sovg‘a va to‘lovlar talab qilishni davom
ettirdilar. Shunga qaramay, bu safar orqali Rossiyada Buxoro va Xiva xonliklarining
ichki holati, ularning zaif va kuchli tomonlari, geografiyasi va tashqi siyosati haqida
ancha keng va chuqur tasavvur shakllandi.
Ivan Xoxlovning elchilik missiyasi Rossiyaning Markaziy Osiyoga bo‘lgan
dastlabki diplomatik yondashuvini belgilab berdi. Bu safar nafaqat siyosiy va iqtisodiy
jihatdan muhim bo‘ldi, balki kelgusidagi ekspeditsiyalar – jumladan, Bekovich-
Cherkasskiy va boshqa rus elchilarining harakatlariga zamin yaratdi. Shu tariqa,
Xoxlov elchiligini XVII asr Rossiya tashqi siyosatining muhim burilish nuqtalaridan
biri deb baholash mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Хохлов И.Д. Статьяной список о поездке в Бухарское ханство, 1620 – 1623
гг. // Сборник материалов по истории Средней Азии. — СПб.: Тип. Имп. АН,
1890. — 124 с.
2.
Моисеев М.В. «Миссия И.Д. Хохлова в Бухару в 1620–1623 гг. и
коммуникационные сети русской дипломатии в Центральной Азии» // RUDN
Journal of Russian History. — 2021. — Т. 20, № 4. — C. 915-940.
3.
Rahimov A.R. «XVII asrda Buxoro — Rossiya munosabatlari» // SocioInnovation
(Toshkent). — 2022. — № 2. — B. 45-53.
4.
Karimov A. “The First Russian Embassy to Bukhara: Ivan Khokhlov, 1620-1623”
// Proceedings of the International Conference “Silk Road Encounters”. —
Samarkand: SIAR, 2023. —B.112-124.
5.
Сношения России с Бухарою и Хивою в XVI–XVII вв. Сб. документов с
коммент. — М.: Изд-во АН СССР, 1960.
6.
Пьензин А.В. Дипломатическая деятельность России в Средней Азии в XVII
веке. — М.: Наука, 1983.
7.
Измайлов С.П. «Посольство Ивана Хохлова к бухарскому хану» // Вестник
древней истории. — 1965. — № 1. — C. 63-79.
8.
Зияев К.Ҳ. Россия ва Бухоро муносабатлари (XVII аср). — Т.: Фан, 1982.
9.
Isʼhoqov Z. Oʻzbekiston tashqi siyosati tarixidan. — Toshkent: Ilm Ziyo, 2015. —
B. 119-146.
10.
Bartold V.V. Туркестан в эпоху монгольского нашествия. — Л.: Изд-во АН
СССР, 1963. — (Pril. dok. 14-17 — Rossiya elchiliklari).
11.
Черноморов Н.М. «Дипломатические архивы Посольского приказа:
“Статьяной список” И.Д. Хохлова» // Россия и Восток: Материалы V konf. —
М., 2005. — B. 78-91.
