Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
209
ISSN:3030-3621
MAHMUDXO‘JA BEHBUDIY — JADIDCHILIK HARAKATI YETAKCHISI
Tursunova Dilsoʻz Abrorovna
Annotatsiya:
Mazkur ilmiy maqolada o‘zbek ma’rifatparvarligi va jadidchilik
harakatining yirik namoyandalaridan biri bo‘lgan Mahmudxo‘ja Behbudiyning hayoti,
faoliyati va uning o‘zbek xalqining siyosiy va madaniy uyg‘onishiga qo‘shgan hissasi
tahlil qilinadi. Behbudiy nafaqat jadid maktablarining asoschilaridan biri, balki
o‘zining publitsistik, pedagogik va sahnaviy faoliyati orqali xalqni ilm-fanga,
taraqqiyotga chorlagan fidoyi ma’rifatchi sifatida ko‘riladi. Maqolada uning asarlari,
teatr va matbuotdagi ishlari hamda Turkiston taraqqiyoti uchun olib borgan faoliyati
tarixiy manbalar asosida yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
Mahmudxo‘ja Behbudiy, jadidchilik, ma’rifatchilik, Turkiston
tarixi, jadid maktablari, matbuot, milliy uyg‘onish, sahna san’ati, “Padarkush”,
“Tarjimon”.
Insoniyat tarixida har bir millatning uyg‘onishida, o‘zlikni anglash va taraqqiyot
sari intilishida buyuk siymolar, ma’rifatparvar shaxslar alohida o‘rin tutadi. Turkiston
xalqlari orasida ana shunday fidokor, o‘zbek ziyolilarining yetuk vakili sifatida nom
qoldirgan insonlardan biri Mahmudxo‘ja Behbudiydir. U XIX asrning oxiri va XX
asrning boshlarida yashab, butun umrini o‘z xalqi ravnaqi, ilm-ma’rifatning rivoji,
milliy o‘zlikning uyg‘onishi yo‘lida sarflagan ma’rifatparvar, jadidchilik harakati
yetakchisi, publitsist, dramaturg va pedagog sifatida tanilgan.
Mahmudxo‘ja Behbudiy o‘z davrining eng ilg‘or fikrli ziyolilaridan biri bo‘lib,
Turkiston o‘lkasida jadidchilik g‘oyalarini keng yoyishda beqiyos xizmat ko‘rsatgan.
U xalqni jaholatdan qutqarish, dunyoqarashini o‘zgartirish, islom dini mohiyatini
to‘g‘ri tushuntirish, ayni paytda milliy istiqlol g‘oyalarini targ‘ib etish tarafdori edi.
Behbudiy ilm-ma’rifatni taraqqiyotning yagona yo‘li deb bildi va shu yo‘lda matbuot,
maktab va san’at kabi qudratli vositalardan keng foydalandi.
Uning “Tarjimon” gazetasi orqali ilgari surgan fikrlari, “Padarkush” nomli sahna
asari orqali berilgan ogohlantiruvchi g‘oyalari, yangi usuldagi maktablar ochishdagi
tashabbuslari va yozgan maqolalari o‘zbek jamiyatining yangilanishida muhim qadam
bo‘ldi. Ayniqsa, Behbudiy tomonidan ilgari surilgan yangi usulda o‘qitish g‘oyasi
minglab o‘quvchilarning dunyoqarashini o‘zgartirdi, ularni zamonaviy ilm-fan bilan
qurollantirdi.
Mahmudxo‘ja Behbudiy nafaqat o‘z davrining, balki bugungi kunda ham
dolzarb bo‘lgan milliy uyg‘onish, o‘zlikni anglash, madaniy taraqqiyot va ma’naviy
yuksalish g‘oyalarining asoschilaridan biri sifatida qadrlanadi. Uning boy merosi,
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
210
ISSN:3030-3621
ilg‘or g‘oyalari va fidokorona faoliyati zamonaviy tadqiqotchilar e’tiborini tortib
kelmoqda.
Mahmudxo‘ja Behbudiy 1875-yilda Samarqand viloyatida tug‘ilgan. U dastlabki
ta’limni otasidan olgan, keyinchalik esa Buxoro, Samarqand va boshqa shaharlarda
diniy va dunyoviy fanlar bo‘yicha chuqur bilim olgan. Behbudiy yashagan davr – XIX
asr oxiri va XX asr boshlarida Turkiston chor Rossiyasi mustamlakasida bo‘lib, siyosiy
va ijtimoiy tanglik, milliy qadriyatlarning yemirilishi, savodsizlik va jaholat keng
tarqalgan edi. Ana shu muhit Behbudiyni chuqur o‘ylantirdi va uni millatga xizmat
qilish yo‘liga yetakladi.
Behbudiy o‘zining ma’rifatparvarlik faoliyatini xalqni savodsizlikdan qutqarish
va milliy uyg‘onish g‘oyalarini targ‘ib etishga bag‘ishladi. U jadidchilik harakatining
peshqadamlaridan biri sifatida yangi usul maktablarini tashkil etdi. Bu maktablarda
o‘quvchilarga diniy ilmlar bilan bir qatorda, matematika, geografiya, tabiatshunoslik,
tarix va boshqa dunyoviy fanlar ham o‘rgatilgan. Bu yondashuv o‘sha davr uchun
yangilik bo‘lib, an’anaviy maktablardan tubdan farq qilardi.
Behbudiy jadid maktablarining o‘quv dasturlarini takomillashtirishga katta
e’tibor bergan, o‘quv qo‘llanmalarini yozgan va yangi darsliklar yaratgan. U nafaqat
Samarqandda, balki boshqa shaharlarda ham yangi usuldagi maktablarning ochilishiga
ko‘maklashgan.
Mahmudxo‘ja Behbudiy Turkistonda matbuot sohasining shakllanishida muhim
rol o‘ynagan. U 1913-yilda “Tarjimon” nomli gazeta nashr etishni yo‘lga qo‘ydi.
Gazeta orqali u xalqni siyosiy, ijtimoiy va madaniy masalalarda xabardor qilish,
zamonaviy tafakkurni shakllantirish, yoshlarni ilmga chorlash, millat manfaatlarini
himoya qilishga intilgan. “Tarjimon” gazetasi orqali jamiyatdagi illatlar,
mustamlakachilik siyosatining salbiy oqibatlari, ayollar taqdiri, ta’lim-tarbiya, mehnat,
adolat va tenglik kabi muhim mavzular yoritilgan.
Shuningdek, Behbudiy boshqa nashrlarda ham maqolalar yozgan, xalqni
ogohlikka, milliy birlik va uyg‘onish sari chorlagan. Uning fikrlarida milliy g‘urur,
mustaqil fikrlash, dinni zamon talablari bilan uyg‘unlashtirish kabi g‘oyalar yetakchi
o‘rin tutgan.
Mahmudxo‘ja Behbudiy o‘zbek dramaturgiyasi taraqqiyotida ham muhim o‘rin
egallaydi. Uning eng mashhur asari — “Padarkush” dramasi 1911-yilda yozilgan
bo‘lib, unda yoshlarning adashishi, ota-onaga itoatsizlik, johillik va axloqsizlik
oqibatlari sahna orqali ta’sirchan uslubda aks ettirilgan. Asar ilk marta Samarqandda
sahnalashtirilgan va xalq orasida katta qiziqish uyg‘otgan.
Behbudiy sahna orqali ham xalqni tarbiyalash, ogoh qilish, dolzarb ijtimoiy
masalalarni ko‘tarish, muammolarga yechim taklif etish imkonini ko‘rgan. Teatrni u
“xalq madaniyati maktabi” deb atagan va uni keng ommaga yetkazish uchun harakat
qilgan.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
211
ISSN:3030-3621
Behbudiy nafaqat ma’rifatparvar, balki siyosiy faolligi bilan ham ajralib turadi.
U jadidlar tashkil etgan “Shuroi Islomiya” va “Turon” kabi siyosiy va ijtimoiy
tashkilotlar faoliyatida ishtirok etgan. Behbudiy turkiy xalqlarning birlik g‘oyasini
ilgari surgan, milliy o‘zlikni anglash va mustaqillik g‘oyalarini targ‘ib etgan. U
musulmon xalqlarning taraqqiyoti yo‘lida jahon tajribasini o‘rganish zarurligini
ta’kidlagan.
Mahmudxo‘ja Behbudiy 1919-yilda bolsheviklar tomonidan Toshkentda qatl
etilgan. Uning fojiali o‘limi Turkiston jadidchilik harakati uchun katta yo‘qotish bo‘ldi.
Biroq uning g‘oyalari, asarlari, boshlagan ishi davom etdi. Bugungi kunda Behbudiy
merosi o‘zbek xalqining ma’naviy xazinasining ajralmas qismiga aylangan. Uning
nomi maktablar, ko‘chalar, ilmiy markazlarga berilgan, asarlari esa qayta nashr etilib,
o‘rganilmoqda.
Mahmudxo‘ja Behbudiy – o‘zbek xalqining milliy uyg‘onish tarixida chuqur iz
qoldirgan, Turkiston jadidchilik harakatining yorqin siymolaridan biridir. U nafaqat
pedagog, balki publitsist, dramaturg, teatrshunos, siyosiy faolligi bilan ajralib
turadigan keng qamrovli ziyoli edi. Behbudiy butun umrini xalqini jaholat, qoloqlik va
mustamlakachilik zulmidan ozod qilishga, ularni ilm-ma’rifat, adolat, madaniyat va
o‘zlikni anglash sari yetaklashga bag‘ishladi.
Uning islohotchilik harakati nafaqat yangi usul maktablarining tashkil etilishi
bilan chegaralanib qolmay, balki keng ommani matbuot, sahna san’ati, ilmiy-
ommabop asarlar orqali uyg‘otishga qaratilgan edi. “Padarkush” dramasi orqali xalqni
ogohlikka chorlagan bo‘lsa, “Tarjimon” gazetasi orqali zamonaviy tafakkur, milliy
uyg‘onish va erkinlik g‘oyalarini singdirdi. Behbudiy g‘oyalari bugun ham o‘z
ahamiyatini yo‘qotgani yo‘q — u milliy g‘urur, mustaqil fikrlash, o‘zligini anglash va
madaniy yuksalishga chorlaydi.
Uning merosi, yozgan asarlari va ilgari surgan g‘oyalari hozirgi kunda nafaqat
tarixiy-tarbiya nuqtayi nazaridan, balki yurtimizda olib borilayotgan ma’naviy-
ma’rifiy islohotlar uchun ham g‘oyat muhim va dolzarb hisoblanadi. Mahmudxo‘ja
Behbudiy o‘zbek ziyoliligi tarixida o‘zining o‘chmas nomini qoldirgan, zamonidan
ilgarilab yashagan millatparvar siymo sifatida yodda qoladi. Bugungi avlodlar bu
buyuk siymodan o‘rnak olishlari, uning ma’rifat yo‘lidagi kurashi va fidokorona
mehnatidan ilhomlanishlari zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat — yengilmas kuch. — Toshkent: Ma’naviyat,
2008.
2.
Rajabov A. Mahmudxo‘ja Behbudiy va jadidchilik harakati. — Toshkent: Fan,
2000.
3.
Jo‘rayev N. Turkiston jadidlari merosi. — Toshkent: Ma’naviyat, 2015.
4.
Salohiddinov A. Ma’rifatparvar Behbudiy. — Samarqand: Zarafshon, 2009.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
212
ISSN:3030-3621
5.
Ziyoev N. XX asr boshlarida O‘rta Osiyoda jadidchilik harakati. — Toshkent:
O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi nashriyoti, 2002.
6.
Mahmudxo‘ja Behbudiy. Tanlangan asarlar. — Toshkent: G‘afur G‘ulom
nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1993.
7.
Rasulov B. Jadidchilik merosi va mustaqillik g‘oyasi. — Toshkent: Ma’naviyat,
2012.
8.
Abdulla Qodiriy nomidagi O‘zRFA Adabiyot instituti. O‘zbek adabiyoti tarixi. II
jild. — Toshkent: Fan, 2010.
9.
O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi. Mahmudxo‘ja Behbudiy maqolasi. —
Toshkent, 2005.
10.
Internet manbalari: www.ziyouz.uz, www.lex.uz, www.kitob.uz — Mahmudxo‘ja
Behbudiy va jadidchilik harakati haqida materiallar.
