Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
295
ISSN:3030-3621
ERKAKLAR KOʻYLAGINI ISHLAB CHIQARISHDA QOʻLLANILADIGAN
MATERIALLAR VA ULARNING TAHLILI
J.S.Sidikjanov
Dizayn kafedrasi assistenti, PhD
Namangan davlat texnika universiteti
Annotatsiya.
Ushbu maqolada erkaklar sorochkasi ishlab chiqarish uchun
hozirgi kunda tikuvchilik korxonalari tomonidan keng foylanilayotgan matolarning
turlari, matoni tashkil qilgan tolalar xususiyati, ularning to’qilish usullari va naqshlari
o’rganilgan.
Kalit so’zlar:
ko‘ylak, sorochka, paxta, mato, to‘qima, zig‘ir, o‘rilish.
Kirish.
Bugungi kunda erkaklarning garderobidagi eng muhim kiyimlardan biri
bu sorochka uslubidagi koʻylagi hisoblanadi. Odatda ushbu koʻylaklar pidjak, palto
yoki kurtkalarning ostidan kiyiladigan erkaklar kostyumini toʻldiruvchi elementi
hisoblanadi, lekin bahor va yoz kabi mavsumlarda erkaklar kiyiming asosiy
assortimenti hisoblanadi. Vazifasiga koʻra koʻylaklar forma, kundalik yoki tantanali
kiyimlarga, shuningdek bichimi, silueti, shakliga koʻra bir necha xil turlarga boʻlinadi,
va yana mavsumga qarab bahor-kuz, yozgi va qishgi turlarga ham ajratish mumkin.
Erkaklar koʻylagi turli xomashyolar jumladan, paxta, zigʻir, ipak, jun, sun'iy va
aralash tolalardan iborat materiallardan tayyorlanadi [1]. Materiallar tola tarkibi,
toʻqilishi va naqshi boʻyicha farqlanadi. Ular odatda, sidirgʻa rangli, gul bosilgan, yoʻl-
yoʻl yoki katakli boʻladi.
Har bir xom ashyo turli xususiyatlarga ega. Masalan, paxta tolasi erkaklar
koʻylagini ishlab chiqarishda eng koʻp ishlatiladigan xomashyo hisoblanadi. Paxta
tolasining afzalligi past issiqlik oʻtkazuvchanligi, turli boʻyoqlarda yaxshi boʻyalishi,
ishqor va boshqa kimyoviy moddalar ta'sirida parchalanmasligi, ishqalanishga
chidamliligi kabilardir. Paxtaning gigroskopikligi ancha yuqori. Koʻpincha koʻylaklik
matolar uzun shtapelli yoki qayta taralgan uzun shtapelli (ELS) toladan qilinadi. Paxta
ipidan tayyorlangan mahsulotlar juda qulay va yumshoq. Paxta ipi baʼzan boshqa iplar
bilan birgalikda ishlatiladi [2]. 100% paxta ipidan toʻqilgan matolar yuqori
kirishuvchanlikka ega va paxtadan tayyorlangan mahsulotlarni loyihalash va ishlab
chiqarishda matoning xususiyatlariga alohida e'tibor berish kerak.
Zigʻir matolar - zigʻir oʻsimligidan olingan juda nozik tolalardan tayyorlangan
gazlama. Xom zigʻirni matoga aylantirish paxtani qayta ishlashga qaraganda koʻproq
vaqt va kuch sarflaydi, bu esa xarajatlarni oshiradi. Zigʻir iplari odatda paxtaga
qaraganda yengilroq. Zigʻir matodan tayyorlangan koʻylaklar juda yengil, havo
oʻtkazishi yuqori va qattiqligi paxtadan kamroq. Zigʻir matolari paxtadan koʻra tezroq
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
296
ISSN:3030-3621
bugʻlanadi va juda namlik yuqori mamlakatlarda erkaklar uchun qulaylik yaratadi yoki
koʻp terlashga moyil boʻlgan erkaklar uchun ham tavsiya qilinadi.
Ipak koʻylaklar gʻayrioddiy, hashamatli va qimmatbaho kiyim hisoblanadi.
Ipakning qimmatligi undan tayyorlangan gazlamalarning chiroyli koʻrinishga ega
boʻlishi, yuqori mustahkamligi, yaxshi boʻyalishi, egiluvchanligi, namlikni oson
singdirishi bilan bogʻliq. Yigirilgan ipak iplari paxta iplari bilan bir qatorda gazlama
va buyumlar tayyorlash uchun ishlatiladi. Paxta ipidan tabiiy ipak tolalari qoʻshilgan
holda toʻqilgan gazlamalar, xususan, havo oʻtkazuvchanligi, gigroskopiklik va eng
muhimi, gigiyenik xususiyatlarni yaxshilaydi [3]. Shuning uchun paxta-ipakli
mahsulotlarni yozgi mavsumda shuningdek, issiq iqlim sharoitlarida kiyishga tavsiya
etiladi.
Jundan ishlab chiqarilgan koʻylaklar shaklni yaxshi saqlaydi, hamda issiqlik
oʻtkazuvchanligi kam. Jun tolalari paxta tolalariga qaraganda uzunroq, mustahkamligi
past, lekin elastikligi yuqori boʻladi. Jun namni yaxshi shimadi va uni uzoq vaqt
saqlaydi. Biroq, bugʻ, harorat va bosim ta'sirida jun tolalari shaklini oʻzgartirish
mumkin. Bu xususiyatdan kelib chiqqan holda, tikuvchilik texnologiyasida jun mato
va kiyimlarga nam-issiqlik bilan ishlov berish usuli keng qoʻllaniladi [3, 4].
Sun’iy tolalar asosan paxta matolari bilan aralash holda qoʻllanadi. Paxta tolali
koʻylakning mustahkamligi va eskirishga chidamliligini oshirish uchun bir necha xil
iplar, neylon, polyester yoki boshqa sintetik tolalar qoʻshiladi.
Sun'iy va sintetik tolali koʻylaklik matolar yuqori sifatga ega boʻlmaydi va sifatli
koʻylak uchun tavsiya etilmaydi. Sintetik tolalardan iborat matolar faqat
mustahkamlik, eskirishga chidamlilik va arzonroq narx [4] kabi bir nechta afzalliklarga
ega lekin gigiyenik xossalari oʻta past boʻladi.
Matolarning oʻrilishi deb, tanda va arqoq iplarining ma’lum tartibda
oʻzaro bogʻlanishiga aytiladi. Tanda va arqoq iplarining oʻrilishini
koʻrsatuvchi shaklga oʻrilish naqshi deyiladi [5].
Oʻrilish jarayonida hosil boʻluvchi naqshning takrorlanishi rapport
(R) deb ataladi. Tanda ipi matoning sirtiga chiqib arqoq ipining ustini
qoplashi tanda qoplanishi deyiladi. Arqoq ipi matoning sirtiga chiqib tanda
ipining ustini qoplashi arqoq qoplanishi deyiladi.
Matolar oʻrilishi boʻyicha quyidagicha sinflarga boʻlinadi [6]:
1.
Oddiy yoki bosh oʻrilishlar;
2.
Mayda gulli oʻrilishlar;
3.
Murakkab oʻrilishlar;
4.
Yirik gulli (jakkard) oʻrilishlar.
Oddiy oʻrilishlar (1-rasm) sinfiga polotno, sarja va satin (atlas) oʻrilishlari
kiradi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
297
ISSN:3030-3621
1-rasm. Oddiy oʻrilishlar
Barcha oddiy oʻrilishlarga xos umumiy xususiyatlar shundaki, tanda
boʻyicha rapport arqoq boʻyicha rapportga teng boʻladi, bitta rapport ichida
har bir tanda ipi har bir arqoq ipi bilan faqat bir martagina oʻrilishadi.
1-jadval
Koʻp ishlatiladigan koʻylak matolarining turlari va tavsifi
Mato
turi
Oʻrilishi
Mato koʻrinishi
Qisqa tavsifi
Poplin
Poplin oddiy, tanda va arqoq
iplarini
navbatma-navbat ustiga chiqarib
oʻrish orqali toʻqilgan. Yumshoq,
havo oʻtkazuvchan, pishiq, juda
silliq
va
chidamli,
lekin
burishishga eng moyil
Oksford
(Rogoch-
ka)
Oksford - bu savat usulida toʻqish
boʻlib, bir nechta arqoq iplari teng
miqdordagi tanda iplar ustida
kesishadi. Koʻpincha, rangli arqoq
oq rangli tanda ip bilan kesishadi,
natijada ikki rangli naqsh paydo
boʻladi. Bir oz dagʻalroq, lekin
bardoshli, qalinroq va issiqroq
Pinpoint
Pinpoint - Oksford mato bilan bir
xil oʻrilishga ega, farq ikki-bir-ikki
toʻquv tuzilishi. Bitta arqoq ipi
ikkita tanda ipni kesib oʻtib,
toʻgʻnogʻich uchi koʻrinishini hosil
qiladi. Shaffof emas, yetarlicha
chidamli, lekin biroz ogʻirroq va
qalinroq
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
298
ISSN:3030-3621
Sarja
Sarja - diagonal teksturaga ega
boʻlib, oʻziga xos diagonal naqsh
yaratish uchun har bir tanda va
arqoq iplarini ikkita vertikal ipning
ustiga va ostiga toʻqish orqali
qilingan. Poplindan yumshoqroq
va
qalinroq,
shuningdek,
gʻijimlanishga
chidamli
va
dazmollash oson, juda yaxshi
burma hosil qiladi
Shambre
Shambre - ishchi kiyimi uchun
poplin yoki sukno shaklidagi
yanada qulayroq yoki ish kiyimi
jozibadorligi uchun ogʻirroq ip
bilan qilingan polotno toʻqilgan
mato. Shambre gazlamasi tandada
rangli ip, arqogʻida esa oq ip. Bu
bir xil rang oʻzgarishiga ega
boʻlgan koʻylak vazniga ajoyib
alternativdir
Denim
Denimning konstruktsiyasi sarja
oʻrilishidir. Ikki rangli koʻrinishni
yaratish uchun rangli ip oq ip bilan
kesishadi. Rangli ip matoning
yuziga oʻtadi, oq esa orqa tomonda
qoladi
End-on-
End
End-on-end koʻylak matolarining
juda mashhur turidir. End-on-uch -
bu poplin toʻquv boʻlib, unda tanda
ipi bir rangda va arqoq ip boshqa
rangda boʻladi
Royal
oksford
Royal Oksford klassik Oksfordga
juda oʻxshash. Toʻquvning biroz
oʻzgarishi bilan farq qiladi. Ikkala
toʻquv oʻrtasida asosiy tuzilish
oʻxshashligi mavjud boʻlsa-da,
royal
Oksford
ikki-uch-ikki
tuzilmali oʻrilishda qurilgan.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
299
ISSN:3030-3621
Siniq
sarja
Siniq sarja - bu toʻqilganda "V
shaklidagi"
koʻrinishni
aks
ettiradigan mato. Ushbu matolar
silliq
teksturali
sirtga
ega,
shuningdek yaxshi buklama hosil
qiladi va dazmollash oson
Satin
Satin toʻrt yoki undan ortiq arqoq
iplari bir tanda ipdan oʻtadi yoki
aksincha: toʻrt yoki undan ortiq
tanda iplari arqoq ipdan oʻtadi.
Toʻqimachilikda tanda ip yoki iplar
toʻquv dastgohida qoʻzgʻalmas
holda ushlab turiladi, arqoq ip yoki
iplar esa ustki va ostidan toʻqiladi.
Satin oʻrilishi yorqin, ammo
chidamli emas
Jakkard Naqsh turiga koʻra
Jakkard toʻquv naqshli matolarni
ishlab
chiqarish
uchun
moʻljallangan maxsus dastgoh
yordamida
yaratilgan.
Turli
toʻquvlar
aralashmasidan
foydalanib,
naqshlarning
imkoniyatlari
cheksizdir.
Jakkardlar
yanada
murakkab
naqshlarni yaratish uchun bitta
rang yoki ranglar aralashmasidan
tayyorlanishi mumkin. Koʻpincha
jakkardning
orqa
tomoni
naqshning oyna tasviridir
Yuqoridagi 1-jadvalda erkaklar an’anaviy koʻylaklari uchun qoʻllaniladigan
materiallarning tasnifi
keltirilgan. Mazkur
1-jadvalda
koʻylaklik matolar
oʻrilishlarining aniq koʻrinishi berilgan boʻlib, turli oʻrilish usullari orqali turlicha
xususiyatli matolarni olish imkonini beradi.
Gazlamalardagi naqshlar ikki xil manba orqali hosil qilinadi. Matoning
boʻyalishi yoki bosma naqshidagi turli xil ranglarning kontrasti yoki uning iplarini turli
usulda oʻrilishi natijasida hosil qilingan tekstura [7]. Ranglar bilan yaratilgan naqshlar
koʻproq diqqatni tortadi va shuningdek, tekis va boʻrtmalarsiz boʻladi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
300
ISSN:3030-3621
Koʻpincha mato naqshlari teksturali, yoʻl-yoʻl va katakli yoki bosma naqshli
boʻladi. Tekstura – turli oʻrilish usullari orqali mato sirtida yaratilgan masalan, sarja
kabi eng oddiy naqsh boʻlsa, yoʻl-yoʻl va katak gazlamalar ikki yoki undan ortiq rangli
iplardan tuzilgan boʻladi.
Koʻylak uchun matolar har xil turlarga boʻlinadi va tolaning tarkibi, oʻrilishi va
naqshlari jihatidan bir-biridan farq qiladi. Bu xususiyatlar matoning fizik-mexanik
xossalariga bevosita ta’sir koʻrsatadi.
Xulosa.
Mato ishlab chiqarish uchun ishlatiladigan iplar mahsulot sifatini
aniqlashda katta ahamiyatga ega. Mahsulot sifati 70% yigirilgan ip sifati bilan
belgilanadi. Ipning tarkibi tabiiy, sun'iy yoki sintetik boʻlishi mumkin. Tabiiy iplar
ekologik toza ya’ni, oʻsimlik va hayvon juni kabi tolalardan olinadi [8]. Yigirilgan
tabiiy iplar sifatli boʻlib, gigiyenik xususiyati yuqori va tannarxi nisbatan baland
hisoblanadi.
Oʻrilish usuli matoning havo oʻtkazuvchanligi, ogʻirligi, chidamliligi, bikirligi
va kirishuvchanligi kabi xususiyatlariga ta’sir qiladi. Masalan, polotno oʻrilsihidagi
matolar sarjaga nisbatan mustahkamligi yuqori lekin havo oʻtkazuvchanligi pastroq
boʻladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Antonio Centeno. The Style Pyramid | Fit, Fabric, and Function. Internet source:
https://www.realmenrealstyle.com/style-pyramid/
2.
Chu Kwan Ki. Development of business shirt for man with apple div shape: the
establishment of new design process model and evaluation of ergonomic ease. PhD
Dissertation of The Hong Kong Polytechnic University, 2018 pp 187-200
3.
J.S.Sidikjanov. Study fabrics of men’s shirts. SCIENCE AND INNOVATION
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL. VOLUME 2 ISSUE 2, 2023, p. 245
4.
Shirt
Fabric
Weaves
Guide.
Internet
source:
https://www.batchmens.com/pages/dress-shirt-fundamentals-shirt-fabrics-and-
weaves-guide 18
5.
Textiles and Fashion. Materials, Design and Technology. Edited by Rose Sinclair
(2014). Woodhead Publishing Series in Textiles: Number 126, Cambridge, UK:
Woodhead Publishing Limited. 4-5. 19
6.
U.M.Matmusayev, M.Q.Qulmaтov, T.A.Ochilov, Material Science. Textbook
//Materialshunoslik. Oʻquv qoʻllanma// «ILM ZIYO» Тashkent., 2013 20
7.
Б.А. Бузов, Н.Д. Алименкова. Материаловедение в производстве изделий
легкой промышленности (швейное производство). Учебник - Москва.
«Академия» 2010. 21
8.
J.S.Sidikjanov. Paxta matolarining kirishish parametrlari asosida erkaklar
koʻylagini loyihalash usulini takomillashtirish // PhD dissertatsiyasi, NamTSI,
Namangan, 2024. 18-20 b.
