Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
178
ISSN:3030-3621
TA’LIMDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR ORQALI
O‘QUVCHILARNING TANQIDIY FIKRLASH KO‘NIKMALARINI
RIVOJLANTIRISH
Umirova Guldona Jamoliddin qizi
Jizzax Davlat Pedagogika Universiteti
Pedagogika va psixologiya fakulteti 3-kurs talabasi
Annotatsiya:
Mazkur
maqolada
raqamli
texnologiyalar
yordamida
o‘quvchilarning tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirish va rivojlantirish
masalalari yoritilgan. Raqamli vositalarning o‘quv jarayonidagi ahamiyati, tanqidiy
fikrlashni rivojlantirishga ta’siri, shuningdek, amaliy tajribalar asosida olingan
natijalar tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar:
raqamli texnologiyalar, tanqidiy fikrlash, ta’lim, o‘quvchi,
innovatsion metodlar.
Globallashuv davrida ta’lim tizimida yangicha yondashuvlar zarurati tobora
ortib bormoqda. Bugungi kunda o‘quvchilarning mustaqil fikrlash, muammoni tahlil
qilish, dalillash va xulosa chiqarish ko‘nikmalari eng muhim kompetensiyalar sifatida
baholanmoqda. Tanqidiy fikrlash – bu shunchaki fikrlash emas, balki asoslangan,
maqsadli,
chuqur
va
puxta
o‘ylangan
fikr
yuritish
jarayonidir.
Raqamli texnologiyalar esa bu jarayonda yangi imkoniyatlarni ochib bermoqda.
Interaktiv platformalar, onlayn testlar, vizual simulyatsiyalar va boshqa raqamli
vositalar o‘quvchilarning fikrlash jarayoniga ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Ushbu maqola
aynan raqamli texnologiyalar orqali o‘quvchilarning tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini
rivojlantirish masalasini o‘rganishga qaratilgan.
Tadqiqotda quyidagi metodlardan foydalanildi:
Nazariy tahlil:
tanqidiy fikrlash va raqamli texnologiyalar bilan bog‘liq ilmiy
manbalar o‘rganildi.
Empirik kuzatuv:
Andijon viloyatidagi 3 ta umumta’lim maktabda 7–9-
sinflarda dars jarayonida raqamli vositalar (Kahoot, Padlet, Mentimeter, Google
Classroom)dan foydalanish asosida tanqidiy fikrlashning rivojlanishiga oid
kuzatuvlar olib borildi.
So‘rovnoma va intervyular:
60 nafar o‘quvchi va 12 nafar o‘qituvchi o‘rtasida
so‘rov o‘tkazildi.
Eksperiment:
bitta nazorat guruhi va bitta tajriba guruhi shakllantirilib, 1 oylik
darslar davomida raqamli texnologiyalardan muntazam foydalanildi.
Tajriba guruhi bilan olib borilgan eksperiment yakunida quyidagi natijalarga erishildi:
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
179
ISSN:3030-3621
O‘quvchilarning 76% da muammoga tanqidiy yondashish va dalillar asosida fikr
bildirish ko‘nikmasi shakllandi.
Interaktiv vositalardan foydalanilgan darslarda ishtirokchilar faolroq bo‘lishdi.
So‘rovnoma natijalariga ko‘ra, o‘quvchilarning 82% raqamli texnologiyalar
orqali dars jarayoni qiziqarli va samarali bo‘lganini bildirgan.
O‘qituvchilar esa bu texnologiyalar o‘quvchilarning mustaqil fikrlash va tahlil
qilish qobiliyatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatganini tasdiqlagan.
Olingan natijalar shuni ko‘rsatadiki, raqamli texnologiyalar o‘quvchilarda
tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirish va rivojlantirishda samarali vosita bo‘la
oladi. Bunda asosiy omil – o‘qituvchining ushbu vositalarni maqsadli, tizimli va
didaktik jihatdan to‘g‘ri qo‘llay bilishidir.
Shuningdek, tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga yo‘naltirilgan topshiriqlar,
interaktiv savol-javoblar va muammo asosida o‘qitish metodlari bu jarayonda muhim
rol o‘ynaydi.
Agar raqamli vositalar faqatgina taqdimot uchun emas, balki fikr almashish,
tahlil qilish va muhokama qilish imkonini bersa, o‘quvchilarning fikrlash darajasi
ancha yuqori bo‘ladi. Bu esa zamonaviy ta’limga qo‘yilayotgan talablarning amaliy
ifodasidir.
Biroq, shuni ta’kidlash lozimki, raqamli texnologiyalarni samarali qo‘llash
uchun o‘qituvchilarning o‘zlari ham zamonaviy raqamli kompetensiyalarga ega
bo‘lishlari kerak. O‘qituvchilarning texnologiyadan foydalanishdagi bilim va
ko‘nikmalari past bo‘lsa, bu o‘quvchilarning tanqidiy fikrlashiga ijobiy emas, balki
salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu sababli, o‘qituvchilar uchun muntazam ravishda
raqamli pedagogika
bo‘yicha malaka oshirish kurslarini tashkil etish zarur.
Bundan tashqari, o‘quvchilar o‘rtasidagi
raqamli tafovut
(ya’ni texnologiyaga
teng imkoniyatda ega bo‘lmaslik holatlari) tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga
to‘sqinlik qiluvchi omillardan biridir. Masalan, ayrim o‘quvchilar internetga ulangan
qurilmalarga ega emas yoki oilaviy sharoiti sababli doimiy ravishda onlayn
resurslardan foydalana olmaydi. Bu muammo ta’limdagi tengsizlikni kuchaytiradi va
tanqidiy fikrlash imkoniyatlarining har bir o‘quvchiga teng taqdim etilmasligiga olib
keladi. Demak, raqamli ta’lim strategiyasini ishlab chiqishda bu holatlar ham e’tiborga
olinishi lozim.
Shuningdek, raqamli texnologiyalarning haddan tashqari ko‘p va nazoratsiz
qo‘llanilishi o‘quvchilarda
mustaqil fikrlash o‘rniga texnologiyaga tobelik
holatini
yuzaga keltirishi mumkin. Masalan, tezkor javob topish uchun faqat internetga
suyanish, tanqidiy tahlil qilish o‘rniga sun’iy intellektdan tayyor javobni ko‘chirish
hollari kuzatilmoqda. Bunday vaziyatda o‘quvchining faolligi emas, balki passivligi
kuchayadi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
180
ISSN:3030-3621
Shuning uchun, raqamli texnologiyalar tanqidiy fikrlashni rivojlantirishda faqat
vosita ekani, asosiy maqsad esa o‘quvchilarning ongli, asosli va mantiqiy fikrlash
qobiliyatini kuchaytirish ekani unutilmasligi kerak. Texnologiya – bu vosita, lekin uni
qanday ishlatish – bu metodik yondashuvga bog‘liq.
Yana bir muhim jihat –
interaktiv va muammoli topshiriqlarning mazmuni
.
Agar bu topshiriqlar yuzaki, faqat test yoki ko‘p variantli savollar bilan chegaralansa,
tanqidiy fikrlash yuzaki rivojlanadi. Aksincha, ochiq savollar, muammo asosidagi
muhokamalar, debatlar va loyiha ishlari o‘quvchilarning tahliliy fikrlash darajasini
oshiradi. Masalan, biror ijtimoiy masala yoki tarixiy voqeaga tanqidiy yondashuv bilan
munosabat bildirishni so‘rash, faktlar va dalillarni solishtirishga undaydi.
Bundan tashqari,
raqamli vositalar orqali hamkorlikdagi o‘qitish
(collaborative learning) imkoniyatlari ham kengaymoqda. O‘quvchilarning guruh
bo‘lib ishlashi, fikr almashuvi, bahs yuritishi ularning nafaqat tanqidiy, balki ijodiy va
ijtimoiy fikrlash ko‘nikmalarini ham mustahkamlaydi. Google Docs, Jamboard, Miro,
Canva kabi platformalar bunday hamkorlikni interaktiv shaklda tashkil etish imkonini
beradi.
Tadqiqot natijalari asosida quyidagilarni xulosa qilish mumkin:
1.
Raqamli texnologiyalar tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirishda muhim
o‘rin tutadi.
2.
Ularni dars jarayoniga maqsadli va interaktiv shaklda integratsiya qilish
o‘quvchilarning mustaqil fikrlashini kuchaytiradi.
3.
O‘qituvchilar raqamli vositalardan foydalanishda pedagogik maqsadlilikka
alohida e’tibor qaratishlari zarur.
4.
Kelajakda ushbu yo‘nalishda chuqurlashtirilgan tadqiqotlar olib borilishi,
metodik qo‘llanmalar yaratilishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ennis, R. H. (2011).
The Nature of Critical Thinking: An Outline of Critical
Thinking Dispositions and Abilities
.
2.
Paul, R., & Elder, L. (2014).
Critical Thinking: Tools for Taking Charge of Your
Learning and Your Life
. Pearson.
3.
Jonassen, D. H. (2000).
Computers as Mindtools for Schools: Engaging Critical
Thinking
.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi PQ–81-sonli
qarori.
5.
Zokirov, M. (2023). “Raqamli ta’limda zamonaviy texnologiyalar”.
Ta’lim va
innovatsiyalar
, №2.
