Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
85
ISSN:3030-3621
BOSHLANGʻICH SINFLARDA ZAMONAVIY DARS VA UNI TASHKIL
QILISH SHAKLLARI
Xusanova Madinabonu Muzaffarjon qizi
Kokand University talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada boshlangʻich sinflarda zamonaviy dars
jarayonining mazmun-mohiyati, shakllari, metodik asoslari, shuningdek, pedagogik
texnologiyalar asosida darsni tashkil qilishning samarali yondashuvlari ilmiy-nazariy
jihatdan tahlil etiladi. Zamonaviy dars nafaqat o‘quvchilarga bilim berish, balki
ularning ijtimoiy, psixologik, axloqiy va estetik jihatdan kamol topishini ham
ta’minlaydi. Maqolada an’anaviy yondashuvlar bilan zamonaviy interfaol
metodlarning farqlari ochib berilib, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining yosh
xususiyatlariga mos dars shakllari misollar bilan ko‘rsatib o‘tilgan. O‘qituvchining
zamonaviy darsdagi roli, dars strukturasi, zamonaviy texnologiyalardan foydalanish
imkoniyatlari va o‘quvchilarning ta’limiy ehtiyojlariga mos moslashtirilgan
yondashuvlar haqida ham keng yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
boshlangʻich taʼlim, zamonaviy dars, interfaol metodlar,
pedagogik texnologiyalar, kompetensiyaviy yondashuv, dars shakllari, integratsiya,
ijodiy fikrlash, faol o‘quvchi, o‘qituvchi roli.
Kirish
Bugungi kunda taʼlim jarayoni tubdan islohot qilinmoqda. O‘zbekiston
Respublikasida qabul qilinayotgan ta’lim sohasiga oid qonunlar va dasturlar (xususan,
“Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun, “Milliy taraqqiyotning 2030-yilgacha bo‘lgan
strategiyasi” kabi hujjatlar) boshlang‘ich taʼlim bosqichiga ham yangicha yondashuvni
talab qilmoqda. Chunki boshlang‘ich sinf — bu shaxs shakllanishining, fikrlash
asoslarining, o‘qishga bo‘lgan munosabatning poydevori qo‘yiladigan eng muhim
bosqichdir. Shu sababli boshlangʻich sinflarda darslarni tashkil etishda ilg‘or va
innovatsion yondashuvlar, zamonaviy metodlar, moslashuvchan shakllar zarurdir.
Zamonaviy darsning mohiyati va maqsadi
Zamonaviy dars – bu o‘quvchi shaxsini rivojlantirishga yo‘naltirilgan, interfaol,
innovatsion yondashuvlar asosida tashkil etilgan o‘quv jarayonidir. An’anaviy
darslarda o‘qituvchi markaziy o‘rinda turib, asosiy bilim manbai sanalgan bo‘lsa,
zamonaviy darsda bu vazifa o‘quvchining o‘ziga yuklatiladi. Ya’ni, o‘quvchi o‘quv
jarayonining faol subyekti bo‘lib, u mustaqil fikrlash, tahlil qilish, o‘z nuqtai nazarini
asoslab bera olish kabi muhim kompetensiyalarni egallashi zarur.
Zamonaviy darsning asosiy maqsadi — o‘quvchilarning bilim, ko‘nikma va
malakalarini mustahkamlash bilan birga, ularning tanqidiy va ijodiy fikrlash
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
86
ISSN:3030-3621
salohiyatini rivojlantirish, bilimlarni amaliyot bilan bog‘lash va hayotda qo‘llay
olishga yo‘naltirishdir. Shuningdek, dars davomida o‘quvchilarda hamkorlikda
ishlash, mas’uliyat his qilgan holda qaror qabul qilish, ijtimoiy faol bo‘lish, o‘z-o‘zini
rivojlantirish kabi muhim hayotiy ko‘nikmalar shakllantiriladi.
Zamonaviy dars quyidagi muhim jihatlari bilan ajralib turadi:
O‘quvchi markazida bo‘lish
– darsda o‘quvchining individualligi,
ehtiyojlari, o‘zlashtirish darajasi va qiziqishlari inobatga olinadi. Bu esa har bir
o‘quvchining o‘ziga xos fikrlash uslubi va sur’atini hurmat qilishga asos bo‘ladi.
Interfaollik
– zamonaviy dars muloqotga boy, savol-javoblarga,
guruhli ishlarga, fikr almashuvlarga asoslanadi. O‘quvchilar o‘rtasida ham,
o‘qituvchi bilan ham faol axborot almashinuvi amalga oshadi. Bu esa bilimlarni
chuqurroq o‘zlashtirishga xizmat qiladi.
Muammoli yondashuv
– darsda muammo qo‘yiladi, o‘quvchilar
esa muammoni hal qilish yo‘llarini izlaydi. Bu esa o‘quvchilarda mustaqil
fikrlash, dalillash, mantiqiy tahlil qilish va xulosa chiqarish ko‘nikmalarini
rivojlantiradi.
Loyihaviy faoliyat
– o‘quvchilar kichik guruhlarda yoki individual
tarzda loyihalar ustida ishlaydi. Bu orqali ularning tadqiqotchilik qobiliyati,
mustaqil ishlash malakasi, ijodiy yondashuvi va natijaga erishishga bo‘lgan
intilishi kuchayadi.
Innovatsion texnologiyalarni qo‘llash
– zamonaviy darsda
axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan (AKT) faol foydalaniladi. Ta’limiy
videolar, virtual laboratoriyalar, interaktiv dasturlar, test tizimlari, multimedia
vositalari darsni qiziqarli va samarali tashkil etishga xizmat qiladi.
Differensial yondashuv
– o‘quvchilarning bilim darajasi,
qobiliyati va o‘rganish uslublariga qarab individual yondashuvni talab qiladi.
Zamonaviy darsda o‘qituvchi har bir o‘quvchining imkoniyatiga qarab
topshiriqlarni moslashtiradi.
Baholashning yangi shakllari
– zamonaviy ta’limda faqatgina
yakuniy natijani emas, balki o‘quvchining butun jarayondagi faoliyati, ishtiroki,
yondashuvi, ijodkorligi baholanadi. Formativen (jarayonli) baholash, o‘z-o‘zini
va tengdoshni baholash kabi usullar keng qo‘llaniladi.
Zamonaviy darsni tashkil etish o‘qituvchidan doimiy izlanish, zamon bilan
hamnafas bo‘lish, pedagogik va axborot texnologiyalarini chuqur egallagan bo‘lishni
talab qiladi. O‘qituvchi bu jarayonda bilim beruvchi emas, balki yo‘naltiruvchi,
rag‘batlantiruvchi, o‘quvchini o‘zini topishga undovchi murabbiy sifatida namoyon
bo‘ladi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
87
ISSN:3030-3621
Umuman olganda, zamonaviy darsning mohiyati – bu insonni hayotga
tayyorlash, uni nafaqat bilimli, balki fikrlovchi, faol, mustaqil qaror qabul qila oladigan
shaxs sifatida shakllantirishdir.
Boshlang‘ich sinflarda zamonaviy dars shakllari
Zamonaviy pedagogik yondashuvlar asosida tashkil etilgan dars shakllari
boshlang‘ich sinflarda o‘quvchilarning yosh xususiyatlari, qiziqishlari va bilishga
bo‘lgan ichki ehtiyojlarini inobatga olgan holda ishlab chiqiladi. Quyida bosqichma-
bosqich boshlang‘ich ta’limda keng qo‘llanilayotgan zamonaviy dars shakllarining
asosiy turlari, ularning maqsadi va afzalliklari yoritib beriladi:
1. Integratsiyalashgan darslar
Integratsiyalashgan darslar – bu ikki yoki undan ortiq fan mazmunining o‘zaro
uyg‘unlashgan, yagona maqsadga yo‘naltirilgan holda olib boriladigan darslar
shaklidir. Bunday darslar orqali o‘quvchilar atrof-muhit hodisalarini yaxlit ko‘rinishda
anglay boshlaydilar. Ayniqsa, boshlang‘ich ta’lim bosqichida integratsiyalashgan
darslar bolalarning tafakkurini kengaytirish, bog‘lanishli fikrlashni rivojlantirishda
muhim o‘rin tutadi.
Misol:
“Ona tili” darsida “Tabiatshunoslik” faniga oid matnlar o‘qilishi orqali
o‘quvchilar nafaqat o‘qish ko‘nikmalarini rivojlantiradilar, balki tabiat haqidagi
bilimlarini ham mustahkamlashadi. Bu orqali ularda fanga bo‘lgan qiziqish ortadi va
murakkab tushunchalarni o‘zaro bog‘lab tushunish qobiliyati shakllanadi.
2. Muammoli darslar
Muammoli dars – bu o‘quvchilarning mustaqil fikrlash, muammoni tahlil qilish,
o‘z qarashlarini ilgari surish va muayyan xulosaga kelish jarayonini faollashtiradigan
dars shaklidir. Bu turdagi darslarda o‘qituvchi tayyor bilimni bermaydi, balki
muammoni ilgari suradi va o‘quvchilarga o‘sha muammoni o‘zlari hal qilishga imkon
beradi.
Bu shakldagi darslarda o‘quvchilar o‘zlarining ilgari olgan bilimlariga
tayanadilar, yangi ma’lumotlarni izlaydilar, fikrlashadi, savol beradilar va muammoni
yechishga intiladilar. Bu esa ularni nafaqat mantiqiy fikrlashga, balki tanqidiy
yondashuvga, erkin fikr bildirishga ham o‘rgatadi.
3. Faoliyatga asoslangan darslar
Bu dars shaklida o‘quvchilar turli amaliy mashg‘ulotlar orqali bilimni
o‘zlashtiradilar. Faoliyatga asoslangan darslar o‘quvchilarning harakatda bo‘lish,
o‘zlari bajarib ko‘rish orqali o‘rganish tamoyiliga tayanadi.
Misollar:
Matematika darsida rangli kartonlardan geometrik shakllar yasash
orqali shakllarni o‘rganish;
Ona tili darsida she’r tuzish yoki ertak yozish orqali yozma nutqni
rivojlantirish;
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
88
ISSN:3030-3621
Tabiatshunoslik darsida o‘simliklarni kuzatish, tajriba o‘tkazish
orqali tabiat hodisalarini tushunish.
Bunday faoliyatlar bolalarning qiziqishini orttiradi, darslarni jonlantiradi va
ularni faol ishtirokchi sifatida shakllantiradi.
4. Interaktiv darslar
Interaktiv darslar – bu o‘qituvchi va o‘quvchilar, shuningdek o‘quvchilar
o‘rtasida faol muloqot asosida tashkil etiladigan darslardir. Bunday darslarda har bir
o‘quvchi o‘z fikrini erkin bildiradi, guruhlarda ishlaydi, muloqotga kirishadi,
muhokama yuritadi.
Eng ko‘p qo‘llaniladigan metodlar:
“Aqliy hujum”
– muammoga tez va ko‘p fikrlarni yig‘ish;
“Sinkveyn”
– 5 satrli she’r orqali mavzuni ifodalash;
“Insert”
– matn o‘qish jarayonida belgilar qo‘yib, tahlil qilish;
“Venn diagrammasi”
– ikki yoki undan ortiq tushuncha
o‘rtasidagi umumiylik va farqlarni ko‘rsatish.
Bu metodlar o‘quvchilarda tanqidiy fikrlash, muhokama qilish, tahlil qilish,
guruh bilan ishlash kabi muhim kompetensiyalarni shakllantiradi.
5. Loyihaviy darslar
Loyihaviy darslar – bu o‘quvchilarning muayyan mavzu doirasida mustaqil yoki
guruh bo‘lib izlanish, axborot to‘plash, tahlil qilish va natijani taqdim etish faoliyati
asosida tashkil etiladi. Bu shakl ijodkorlikni rivojlantiradi, bolalarning mustaqil
fikrlashiga, liderlik sifatlarini shakllantirishga xizmat qiladi.
Misollar:
Ona tili darsida “Mening qahramonim” mavzusida hikoya yozib,
sinf oldida taqdim qilish;
Tabiatshunoslikda “Mening daraxtim” loyihasi asosida daraxtlar
haqida ma’lumot to‘plash va plakat tayyorlash;
Texnologiya darsida “Ekologik toza buyumlar” loyihasi.
Loyihaviy yondashuv boshlang‘ich sinflarda ayniqsa foydali bo‘lib, u
o‘quvchilarda mas’uliyat, javobgarlik, rejalashtirish va yakuniy natijani baholash
ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
O‘qituvchining zamonaviy roli
Zamonaviy o‘qituvchi endilikda darsning yagona manbai emas. U – o‘quvchilar
faoliyatini boshqaruvchi, muammolarini tinglovchi, individual yondasha oluvchi
psixolog, hamkor, yetakchi. Har bir o‘quvchining o‘zlashtirish darajasi, qiziqish
sohasi, ehtiyojlari farq qilishi sababli o‘qituvchi o‘z faoliyatini moslashtirishi lozim.
Shuningdek, u pedagogik texnologiyalar, AKT, zamonaviy metodlarni mukammal
bilishi va ular bilan ishlash malakasiga ega bo‘lishi zarur.
Zamonaviy darsni tashkil qilishdagi muhim jihatlar
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
89
ISSN:3030-3621
Motivatsiya
— dars avvalida qiziqish uyg‘otish;
Axborot manbalarining xilma-xilligi
— matnlar, rasm, audio-
video materiallar;
Refleksiya
— dars oxirida o‘quvchilar o‘z fikrlarini ifoda etishi,
“men nimani o‘rgandim?” degan savolga javob topishi;
Baholashning yangi shakllari
— reyting tizimi, o‘z-o‘zini
baholash, baholash mezonlari bilan tanishtirish.
Xulosa
Boshlang‘ich ta’lim zamonaviy jamiyatda shaxs shakllanishi, bilim va
ko‘nikmalar poydevorini qo‘yuvchi asosiy bosqich bo‘lib, bunda dars jarayoni eng
muhim o‘rin egallaydi. Darsni zamonaviy shakllarda tashkil qilish o‘quvchining faol
ishtirokini ta’minlaydi, o‘rganishga qiziqishini oshiradi, ijodiy fikrlashini
rivojlantiradi. Bu esa ta’lim sifati va samaradorligini oshirishda muhim omildir.
Shunday ekan, har bir pedagog o‘z amaliy faoliyatida ilg‘or pedagogik yondashuvlarga
tayanib, zamonaviy darsni yuqori bosqichga olib chiqishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Turaqulov N.
Boshlang‘ich ta’limda dars jarayonini samarali tashkil etish
metodikasi. – Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2019. – 180 b.
2.
Saidova D.
Boshlang‘ich sinflarda interfaol o‘qitish metodlari. – Toshkent:
“Yangi asr avlodi”, 2020. – 152 b.
3.
Yoqubov O.
Innovatsion texnologiyalar asosida boshlang‘ich ta’limni tashkil
etish. – Toshkent: “O‘qituvchi”, 2018. – 130 b.
4.
Qodirova N.
Ta’limda kompetensiyaviy yondashuv asoslari. – Toshkent: TDPU
nashriyoti, 2021. – 112 b.
5.
Sultonova M.
Boshlang‘ich ta’lim: metodika va amaliyot. – Samarqand:
Zarafshon, 2022. – 170 b.
