Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
156
ISSN:3030-3621
PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALARDAN TA’LIM-TARBIYA
JARAYONLARIDA SAMARALI FOYDALANISH
Isroilova Mahbuba Axmatovna
Andijon shahar pedagogika texnikumi xotin - qizlar
masalalari bo‘yicha direktor o‘rinbosari.
Annotatsiya
: Pedagogda shakllangan bilim, ko‘nikma, malaka, o‘qitish
vositalari, zamonaviy pedagogik texnologiyalar imkoniyatlarini maqsadga muvofiq
yo‘naltira olish qobiliyatlari mavjud bo‘lib, u davlat ta’lim standartlari asosida ta’lim
oluvchiga aniq maqsadini belgilab beradi. Bu esa, o‘z navbatida, pedagogik
texnologiyalarni qo‘llash rejasini ishlab chiqishga, ya’ni vazifalarini belgilab olishga
olib keladi.Professional ta’lim muassasalarida o’qitilayotgan fanlar fundamental bilim
berish orqali o’quvchilarning ilmiy dunyoqarashini va falsafiy mushohada yuritish
qobiliyatini rivojlantirish, nazariya hamda amaliyotning dialektik bog’liqligini ochib
berish, idrok etish qobiliyatini oshirish, olgan bilimlarini hayotga, xalq xo’jaligining
tarmoqlari uchun tatbiq etish, ta’lim olishni davom ettirish uchun zamin yaratishni
ta’minlashdan iborat. Noana’naviy o’qitish metodlaridan dars jarayonida va darsdan
tashqari vaqtlarda foydalanish o’qituvchidan yuksak mahoratni talab etadi. Dars
tushunarli, qiziqarli bo’lishi uchun o’quv materiallarini saralash, o’quv jarayonini
loyihalashtirish hamda o’quv jarayoniga tegishli bo’lgan turli topshiriqlarni bajarish
uchun tavsiyalar berish zarur. Nazariy va amaliy mashg’ulotlar o’tkazishda yangi
adabiyotlardan foydalanish bilan bir qatorda internet ma’lumotlari va elektron
kitoblardan foydalanish fanlar ta’limi darslari samaradorligini yanada oshiradi. Buning
uchun esa o’qituvchining o’zi noan’anaviy o’qitish metodlaridan bilim, malaka va
ko’nikmalarga ega bo’lishi talab etiladi.
Kalit so`zlar:
Professional, idrok, texnologiya, falsafiy, dialektik, kasb-hunar
ta’limi, ijtimoiy.
Yurtimizda amalga oshirilgan islohotlar tufayli barcha jumladan ijtimoiy
-
iqtisodiy sohalarda shuningdek, ta'lim tizimida ham keskin о‘zgarishlar yuz bermoqda.
O‘zbekistonda ilm-fan, texnika va texnologiyasining so'nggi yutuqlariga
asoslangan mukammal ta'lim tizimini barpo etish dolzarb ahamiyatga ega.
“Malakali pedagog kadrlar tayyorlash hamda o'rta maxsus, kasb-hunar ta’limi
muassasalarini shunday kadrlar bilan ta'minlash tizimini yanada takomillashtirishga
oid chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi qaroriga ko‘ra, bugungi kunda o‘rta maxsus kasb-
hunar ta’limi tizimida o‘quv jarayoni tegishli darajada tashkil qilinishi, mashg’ulotlar
zamonaviy ta'lim texnologiyalariga tayangan holda o'tkazilishi lozimligi zamonaviy
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
157
ISSN:3030-3621
axborot-kommunikatsiya texnologiyalari bilan taminlanishi zarurligidan kelib chiqib,
fanlarni maqsadli samarali va kafolatlangan natijali o‘qitish davr talabidir.
Professional ta’lim muassasalarida o’qitilayotgan barcha fanlar ta’limida
fundamental bilim berish orqali o’quvchilarning ilmiy dunyoqarashini va falsafiy
mushohada yuritish qobiliyatini rivojlantirish, nazariya va amaliyotning dialektik
bog’liqligini ochib berish, idrok etish qobiliyatini oshirish, olgan bilimlarini hayotga,
xalq xo’jaligining tarmoqlari uchun tadbiq etish, ta’lim olishni davom ettirish uchun
zamin yaratishni ta’minlashdan iborat.
O‘zbekistonda ta’lim tizimini rivojlantirish istiqbolini belgilab beruvchi “Ta’lim
to‘g‘risida”gi Qonunda uzluksiz ta’lim tizimi oldiga umumiy hamda mutaxassislik
madaniyatini yuksak, ijodiy va ijtimoiy jihatdan faol, jamiyat hayotida sodir
bo‘layotgan voqealarni tahlil eta oladigan, istiqbolli masalalarni hal etish qobiliyatiga
ega bo‘lgan kadrlarni tayyorlash vazifalarini qo‘ydi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti SH.M.Mirziyoyev ta’lim-tarbiya sohasiga
milliy didaktik nuqtai nazardan yondashib, uni quyidagicha ta’riflaydi: «Ta’lim
O‘zbekiston xalqi ma’naviyatiga yaratuvchanlik faoliyatini baxsh etadi. O‘sib
kelayotgan avlodning barcha yaxshi imkoniyatlari unda namoyon bo‘ladi, kasb-kori,
mahorati uzluksiz takomillashadi, katta avlodlarning doimo tajribasi anglab olinadi va
yosh avlodga o‘tadi».
Demak, zamonaviy sharoitda ishlab chiqarish malakali kadrlarga bo‘lgan
ehtiyojni ifodalovchi, uning qondirilishi uchun o‘rta maxsus, kasb-hunar hamda oliy
ta’lim tizimiga buyurtma berishi, ushbu buyurtmani qondirish maqsadida tashkil
etiladigan ta’lim jarayonini moliyalashtirish va moddiy-texnik ta’minotni yaratishdagi
ishtiroki bilan o‘quv muassasalari faoliyatini samarali tashkil etilishiga ta’sir
ko‘rsatadi.
Ma’lumki, barcha davrlarda ham o‘qitish mazmuni, ta’lim tizimi ijtimoiy
taraqqiyot bilan o‘zaro muvofiqlikda rivojlanib kelgan. Ro‘y bergan ijtimoiy
o‘zgarishlarning barchasi muayyan darajada ta’lim mazmunida o‘z aksini topadi. Buni
ilm-fan, texnika va texnologiya sohalarida ro‘y bergan o‘zgarishlarning o‘qitish
jarayoniga tatbiqi misolida ham ko‘rish mumkin. Bugungi kunda ta’lim muassasalarida
asrlar davomida insoniyat tomonidan asoslangan ilmiy bilimlardan yosh avlodni
xabardor etish maqsadida tizimli, izchil, uzluksiz va, albatta, maqsadga muvofiq
ravishda pedagogik faoliyat olib boriladi. XXI asrda texnika va texnologiya
sohalarining jadal rivojlanishi esa ijtimoiy, iqtisodiy hamda madaniy o‘zgarishlar, ilm-
fan, texnika va texnologiya yutuqlarini ta’lim mazmuniga singdirishda
peshqadamlikka erishildi.
Respublikamizning taniqli olimlari mintaqamizning ijtimoiy-pedagogik
sharoitiga moslashgan, ilmiy asoslangan pedagogik texnologiyalarni yaratish va ularni
ta’lim-tarbiya amaliyotida qo‘llashga intilmoqda. Dastlab, «Texnologiya»
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
158
ISSN:3030-3621
tushunchasiga aniqlik kiritaylik. Bu so‘z fanga 1872 yilda kirib keldi va grekcha ikki
so‘zdan - «texnos»-hunar va «logos»-fan so‘zlaridan tashkil topib, «hunar fani»
ma’nosini anglatadi. Biroq bu ifoda zamonaviy texnologik jarayonni to‘liq tavsiflab
bera olmaydi, yoxud texnologik jarayon-bu mehnat qurollari bilan mehnat vositalariga
ta’sir etish natijasida mahsulot yaratish sohasidagi mehnat jarayoni tushuniladi.
Demak, bu ta’rifni tadqiqotimiz mavzusiga ko‘chirish mumkin, unda: pedagogik
texnologiyalar-bu o‘qituvchi tomonidan o‘qitish vositalari yordamida o‘quvchilarga
ta’sir ko‘rsatish va bu faoliyat mahsuli sifatida ularda muayyan shaxs sifatlarini
shakllantirish jarayoni, deb ta’riflasak xato bo‘lmaydi.
Uzoq yillardan beri pedagogik texnologiyalarga o‘quv jarayonini texnik
vositalar yordamida amalga oshirish deb qarab kelindi. Faqat 70-yillardan boshlab
pedagogik adabiyotlarda bu tushuncha yangicha talqin etila boshlandi. Texnologiya
deganda, sub’yekt tomonidan ob’yektga ko‘rsatilgan ta’sir natijasida sub’yektda sifat
o‘zgarishiga olib keluvchi jarayon tushuniladi. Texnologiya har doim zaruriy vositalar
va sharoitlardan foydalanib, ob’yektga yo‘naltirilgan amallarning bajarilishini ko‘zda
tutadi.
Pedagogik texnologiya atamasiga har bir didakt olim o‘z nuqtai nazaridan kelib
chiqqan holda ta’rif bergan. Hali bu tushunchaga to‘liq va yagona ta’rif qabul
qilinmagan. Ushbu ta’riflar ichida eng maqsadga muvofig‘i YUNESKO tomonidan
berilgan ta’rif sanaladi. “Pedagogik texnologiya – ta’lim shakllarini optimallashtirish
maqsadida o‘qitish va bilimlarni o‘zlashtirish jarayonining inson salohiyati va texnik
resurslarni qo‘llash, ularning o‘zaro ta’sirini aniqlashga imkon beradigan tizimli
metodlar majmuasidir”.
Texnologiya deganda, sub’yekt tomonidan ob’yektga ko‘rsatilgan ta’sir
natijasida sub’yektda sifat o‘zgarishiga olib keluvchi jarayon tushuniladi. Texnologiya
har doim zaruriy vosita va sharoitlardan foydalanib, ob’yektga yo‘naltirilgan aniq
maqsadli amallarni muayyan ketma-ketlikda bajarishni ko‘zda tutadi.Yuqorida
keltirilgan tushunchalarni o‘quv jarayoniga ko‘chiradigan bo‘lsak, o‘qituvchi
(pedagog)ning o‘qitish vositalari yordamida o‘quvchi-o’quvchilarga muayyan
sharoitlarda ko‘rsatgan tizimli ta’siri natijasida ularda jamiyat uchun zarur bo‘lgan va
oldindan belgilangan ijtimoiy sifatlarni jadal shakllantiruvchi ijtimoiy hodisa yoki
boshqacha aytganda, o‘qituvchi tomonidan o‘qitish vositalari yordamida o‘quvchilarga
ta’sir ko‘rsatish va bu faoliyat mahsuli sifatida ularda oldindan belgilab olingan shaxs
sifatlarini shakllantirish jarayoni deb ta’riflash mumkin.
Texnologiya tushunchasi regulativ (tartibga solib turuvchi) ta’sir etish kuchiga
ega bo‘lib, erkin ijod qilishga undaydi:
- samarador o‘quv-bilish faoliyatining asoslarini topish;
- uni ekstensiv (kuch, vaqt, resurs yo‘qotishga olib keladigan samarasiz) asosdan
ko‘ra intensiv (jadal), mumkin qadar ilmiy asosda qurish;
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
159
ISSN:3030-3621
- talab etilgan natijalarni kafolatlaydigan fan va tajriba yutuqlaridan foydalanish;
- o‘qitish davomida tuzatishlar ehtimolini loyihalash metodiga tayangan holda
yo‘qotish;
- ta’lim jarayonini yuqori darajada axborotlashtirish va zaruriy harakatlarni
algoritmlash;
- texnik vositalarni yaratish, ulardan foydalanish metodikasini o‘zlashtirish va
boshqalar.
Pedagogik texnologiya texnologik yondashuvga asoslanadi. Texnologik
yondashuv deganda tayyor mahsulot olish uchun ishlab chiqarish jarayonlarida
qo‘llaniladigan usul va metodlar to‘plami tushunilib, qo‘yilgan maqsadlarga erishishda
kutilgan natijalarni kafolatlaydigan usul metodlari majmuasi tushuniladi. Agar metod
bilish yo‘li, tadqiqot yo‘li yoki biror faoliyatdagi ma’lum amaliyot va nazariy bilimlar
sohasini egallashni harakatlar, operatsiyalar, usullar majmuasi deb tushunsak,
pedagogik texnologiyaning ta’lim usuli, ma’lum ma’noda ta’lim-tarbiya jarayonlari,
vositalari, shakl va metodlari majmuasini anglatadi.
Pedagogik texnologiyani an’anaviy o‘qitish metodikasidan farqlovchi belgilari
ko‘p. Pedagogik texnologiya an’anaviy metodikadan, avvalo maqsadlarning qo‘yilishi
va unga erishishi bilan farqlanadi. Pedagogik texnologiya usuli tarkibiy qismiga
ta’limning umumiy maqsadlarini ishlab chiqish, ta’lim maqsadlarini nazorat (test)
topshiriqlariga o‘tkazish, maqsadga erishish usullari kiradi.
Pedagogda shakllangan bilim, ko‘nikma, malaka, o‘qitish vositalari, zamonaviy
pedagogik texnologiyalar imkoniyatlarini maqsadga muvofiq yo‘naltira olish
qobiliyatlari mavjud bo‘lib, u davlat ta’lim standartlari asosida ta’lim oluvchiga aniq
maqsadini belgilab beradi. Bu esa, o‘z navbatida, pedagogik texnologiyalarni qo‘llash
rejasini ishlab chiqishga, ya’ni vazifalarini belgilab olishga olib keladi. Belgilangan
maqsad va vazifalarni e’tiborga olgan holda ta’limning harakatchan modeli yaratiladi.
Modelni ishlab chiqish asosan tizimli yondashuv uslubi, maqsadlar tizimini yaratish va
unga erishish ketma-ketligiga asoslangan holda olib boriladi. Ta’lim modelini yaratish
zamonaviy ta’lim texnologiyasining asosiy talablaridan biridir.
Bugungi kunda O‘zbekistonda jahon ta’lim maydoniga kirishga yo‘naltirilgan
yangi ta’lim tizimi qaror topmoqda. Bu jarayon bilan bir vaqtda pedagogik o‘quv-
tarbiya jarayonining nazariyasi va amaliyotida sezilarli o‘zgarishlar sodir bo‘lmoqda.
Ta’limdagi yondashuvlar tarkibi o‘zgarmoqda va boshqacha munosabatlar, pedagogik
mentalitetlar o‘rnatilmoqda. Ta’lim tizimi yangi axborotlar bilan ishlash qobiliyati
ijodiy yechimining ta’lim dasturini individuallashtirishga qaratilishi bilan
boyitilmoqda.
Ta’lim – pedagogik jarayonning muhim tarkibi bo‘lib, o‘quvchi-o’quvchi bilan
o‘qituvchi (pedagog) ning shaxsga yo‘naltirilgan o‘zaro munosabatlari hisoblanadi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
160
ISSN:3030-3621
Ijtimoiy bilimga teng bo‘lgan pedagogik texnologiyalarning tashkil topishida fanning
roli ortib bormoqda.
O‘quv jarayonining barcha bosqichlarida butun tizimning asosiy texnologik
jihati – o‘quv jarayonining so‘nggi natijalariga yo‘naltirilganligini kuzatish mumkin.
Pedagogik texnologiyani tushunishning asosiy yo‘li aniq belgilangan
maqsadlarga qaratilganlik, ta’lim oluvchi bilan muntazam o‘zaro aloqani o‘rnatishdir.
O‘zaro aloqa pedagogik texnologiya asosini tashkil qilib, o‘quv jarayonini to‘liq
qamrab oladi. O‘qituvchi (pedagog) o‘z oldiga o‘quvchi-o’quvchilar o‘quv
materialining mazmunini tushunib, o‘zlashtirib, ma’lum bilimlarni egallab, amaliyotda
qo‘llashga o‘rgansin degan maqsadni qo‘yadi. Pedagogik maqsadga erishganlik yoki
erishmaganlikni bilishning aniq vositalari bo‘lgandagina, o‘qituvchi (pedagog)
o‘zining mehnati samarali ekanligiga va tanlagan metodlari maqsadga muvofiqligiga
yoki aksincha, samarasiz ekanligiga ishonch hosil qilishi mumkin.
Adabiyotlar
1.
Ishmuhamedov R. Innovatsion texnologiyalar yordamida ta'lim samaradorligini
oshirish yo'llari. - T.. Nizomiy nomndagi TDPU, 2009.
2.
Ochilov M. Yangi pedagogik texnologiyalar. -Qarshi: Nasaf, 2000.
3.
G'anieva M. Nazariy va amaliy o'quv mashg'ulotlarda o'qitish texnologiyalar!
to'plami. T.. TDIU. Iqtisodiyot. 2013
4.
G'anieva M. Kichik guruhlarda hamkorlikda ishlash pedagogik texnologiyalar
to'plami T.. TDIU. Iqtisodiyot. 2013
