Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
153
ISSN:3030-3621
FAVQULODDA XOLATLARDA BIRINCHI TIBBIY YORDAM
KO‘RSATISH
Mexmonova Soxibaxon Xusanovna
Qo‘rg‘ontepa Abu Ali ibn Sino
nomidagi Jamoat salomatligi texnikumi
Favqulotda xolatlar tibbiyoti fani o’qituvchisi.
Annotatsiya:
Maqolada favqulodda vaziyatlar yuzaga kelganda birinchi tibbiy
yordam ko‘rsatishning ahamiyati, prinsip va metodlari o‘rganiladi. Favqulodda
vaziyatlar inson hayoti va salomatligi uchun jiddiy tahdidlarga olib kelishi mumkin,
shuning uchun ularni to‘g‘ri va samarali boshqarish juda muhimdir. Birinchi tibbiy
yordam inson hayotini saqlab qolish, jarohatlar va boshqa xavf-xatarlarga qarshi
kurashishda asosiy bosqich hisoblanadi. Favqulodda vaziyatlarda birinchi yordam
ko‘rsatishning turlari, texnikalari, shuningdek, birinchi yordam ko‘rsatuvchi shaxsning
xatti-harakatlari va zarur bilim va ko‘nikmalar muhokama qilinadi.
Kalit so‘zlar:
Favqulodda vaziyat, birinchi tibbiy yordam, jarohatlar, hayotni
saqlash, sog‘liqni tiklash, travma, reanimatsiya, avtohalokat.
KIRISH
Favqulodda vaziyatlar, odatda, tasodifiy ravishda yuzaga kelib, inson hayoti va
salomatligiga jiddiy tahdidlarga olib keladi. Bunday vaziyatlarda eng muhim omil –
tezkor va to‘g‘ri birinchi tibbiy yordam ko‘rsatishdir. Birinchi yordamni samarali va
to‘g‘ri ko‘rsatish, ko‘pincha hayot saqlanishi yoki og‘ir jarohatlar natijasida yuzaga
keladigan noxush oqibatlarning oldini olishga imkon yaratadi. Shuning uchun, birinchi
yordamni bilish va undan foydalanish, har bir fuqaroning, ayniqsa, sog‘liqni saqlash
sohasidagi mutaxassislarning va kundalik hayotda favqulodda vaziyatlarga duch
kelishi mumkin bo‘lgan shaxslarning juda zarur bilimidir.
Favqulodda vaziyatlarning turlari va tavsifi:
Favqulodda vaziyatlar har xil turlarni o‘z ichiga oladi: tabiiy ofatlar (zilzila, suv
toshqinlari, yong‘inlar), texnogen ofatlar (avtohalokatlar, sanoat avariyalari, elektr
energiyasining uzilishi), hamda insonning o‘z harakati natijasida yuzaga keladigan
vaziyatlar (yaralanish, allergik reaktsiyalar). Ushbu holatlarning har biri o‘ziga xos
xususiyatlarga ega bo‘lib, birinchi yordamni ko‘rsatishda muayyan bilim va
ko‘nikmalarni talab qiladi.
Birinchi tibbiy yordam ko‘rsatishning asosiy prinsiplari:
Birinchi yordam ko‘rsatishda quyidagi asosiy prinsiplar mavjud:
Tezkorlik: Favqulodda vaziyatda vaqt juda muhimdir. Birinchi yordamni imkon
qadar tez va samarali ko‘rsatish zarur.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
154
ISSN:3030-3621
Xavfsizlikni ta’minlash: Yordam ko‘rsatuvchi shaxsning o‘zi xavfsiz bo‘lishi
kerak. Favqulodda vaziyatda xavfli hududga kirishdan oldin xavfsizlikni ta'minlash
zarur.
Tibbiy yordamga tayyorgarlik: Birinchi yordam ko‘rsatishda tibbiy bilim va
ko‘nikmalarga ega bo‘lish muhimdir. Agar zarur bo‘lsa, shoshilinch tibbiy yordam
chaqirilishi kerak.
Tinchlikni saqlash: Favqulodda vaziyatlarda yordam ko‘rsatuvchi shaxsning
xotirjam bo‘lishi va yordamni tartibli ravishda ko‘rsatishi zarur.
Favqulodda vaziyatlarda birinchi yordam ko‘rsatishning usullari:
Yaralanuvchilarni qo‘llab-quvvatlash: Agar shaxs yomon holatda bo‘lsa, uning
turg‘unlik holatiga o'tkazilishi kerak. Jarohatlarning turiga qarab, bandajlar yoki turli
xil tibbiy materiallardan foydalanish zarur.
Reanimatsiya (CPR): Yurak to‘xtab qolgan holatlarda, reanimatsiya (sun'iy
nafas berish va yurakni massaj qilish) yordamida hayotni saqlab qolish mumkin.
Qon to‘kilishi: Agar qonda qon ketishi bo‘lsa, zarur joyga bosim ko‘rsatish yoki
turli xil bandajlar yordamida qon ketishini to‘xtatish zarur.
Suvda charchash yoki bo‘g‘ilish: Agar kishi suvga cho‘kib qolgan bo‘lsa, tezda
uni olib chiqib, sun'iy nafas berish yoki reanimatsiya qilish zarur.
Favqulodda vaziyatlarda birinchi yordamni ko‘rsatishning psixologik aspektlari:
Favqulodda vaziyatlarda yordam ko‘rsatuvchi shaxs nafaqat fiziologik yordam,
balki psixologik qo‘llab-quvvatlashni ham ta’minlashi lozim. Jabrlanuvchi odam
ko‘pincha shok holatida bo‘ladi, shuning uchun unga tinchlantiruvchi so‘zlar, qo‘llab-
quvvatlash va moral yordam zarur. Psixologik yordam uning tezroq tiklanishiga
yordam beradi.
Birinchi yordam ko‘rsatish bo‘yicha o‘quv dasturlari va tayyorgarlik:
Birinchi yordam ko‘rsatishning samarali bo‘lishi uchun, barcha fuqarolar uchun
maxsus treninglar va o‘quv dasturlari zarur. Bu dasturlar sog‘liqni saqlash
mutaxassislarining o‘qitishlari orqali amalga oshirilishi mumkin. Shu bilan birga,
favqulodda vaziyatlarda samarali yordam ko‘rsatish uchun maxsus vositalar, birinchi
yordam sumkasi va boshqa zarur materiallar hamdo‘stlikni yaratishda muhim rol
o‘ynaydi.
XULOSA
Favqulodda vaziyatlarda birinchi tibbiy yordam ko‘rsatish — bu inson hayotini
saqlab qolish, jarohatlarning oldini olish va jabrlanuvchining holatini yaxshilash uchun
zarur bo‘lgan muhim faoliyatdir. Birinchi yordam ko‘rsatishning to‘g‘ri usullari va
yondashuvlari insonning salomatligi va hayotini saqlashda katta ahamiyatga ega.
Shuningdek, favqulodda vaziyatlarga tayyor bo‘lish va kerakli bilimlarga ega bo‘lish,
hayotni saqlash va noxush oqibatlarning oldini olishda muhim rol o‘ynaydi. Shuning
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
155
ISSN:3030-3621
uchun, har bir shaxsning birinchi yordam ko‘rsatish bo‘yicha bilim va ko‘nikmalarini
rivojlantirish zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar ro'yhati:
1.
Gulyamov, R. (2021). Birinchi yordam: Ko‘rsatish prinsiplari va texnikalari.
Tashkent: Fan va ta’lim nashriyoti.
2.
International Red Cross (2020). First Aid Handbook. Geneva: International
Federation of Red Cross and Red Crescent Societies.
3.
Akramov, S. (2018). Favqulodda vaziyatlarda tibbiy yordam. Tashkent:
O‘zbekiston tibbiyot nashriyoti.
4.
WHO (2019). First Aid Guidelines. World Health Organization.
