Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
118
ISSN:3030-3621
OYNING GEOFIZIK TUZILISHI VA INSONIYAT PARVOZLARI
TARIXIDAGI O‘RNI
Saidova Munisa
Buxoro davlat pedagogika instituti
fizika va astranomiya ta’lim yo‘nalishi
1/1FA_22 guruh talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Oy sirtining geofizik tuzilishi, ichki qatlamlari,
modda tarkibi va geologik xususiyatlari tahlil qilinadi. Oyga qilingan inson parvozlari
— xususan, “Apollo” dasturi orqali olingan ilmiy natijalar, Oy sirtidan keltirilgan
namunalar va seysmik ma’lumotlar asosida Oy strukturasi haqida xulosalar chiqariladi.
Shuningdek, Oyga parvozlar insoniyat ilm-fanidagi burilish nuqtasi sifatida baholanadi
va ularning texnologik, siyosiy va falsafiy ahamiyati yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
Oy, geofizika, Oy parvozlari, seysmik tadqiqotlar, “Apollo”
dasturi, Oy tuzilishi, kosmik izlanishlar, geologik qatlamlar.
Kirish
Oy — Yerning yagona tabiiy yo‘ldoshi bo‘lib, qadimdan insoniyat e’tiborini
tortgan osmon jismlaridan biri hisoblanadi. Ilk teleskopik kuzatuvlardan tortib,
zamonaviy kosmik tadqiqotlargacha, Oy haqida to‘plangan ilmiy ma’lumotlar doimiy
ravishda yangilanib bormoqda. Oy nafaqat astronomik ob’yekt, balki geologik jihatdan
ham o‘ziga xos tuzilishga ega bo‘lgan samoviy jismdir.
Geofizik tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, Oy sathi asosan bazalt jinslardan
iborat bo‘lib, unda ko‘plab kraterlar, to‘lqinli tekisliklar va seysmik faollik izlari
mavjud. Oy ichki qatlamlarining tuzilishi — yadrosi, mantiyasi va qobig‘i Yer
tuzilmasiga o‘xshash bo‘lsa-da, uning massasi va zichligi nisbatan kichikdir.
XX asrda Oyga insoniyat tomonidan amalga oshirilgan ilk parvozlar — ayniqsa,
1969-yildagi “Apollo 11” missiyasi — fan tarixidagi eng yirik yutuqlardan biri bo‘ldi.
Bu parvozlar orqali Oy yuzasidan namunalar olib kelingan, seysmometrlar o‘rnatilgan
va Oy geofizikasi bo‘yicha muhim ma’lumotlar to‘plangan.
Maqolada Oy tuzilmasining zamonaviy geofizik tahlili bilan bir qatorda, Oyga
qilingan parvozlarning tarixiy, ilmiy va madaniy ahamiyati ham keng yoritiladi.
Asosiy qism
Oy — insoniyat uchun nafaqat qadimiy ilhom manbai, balki ilmiy izlanishlar
uchun ham chuqur tadqiqot ob’yekti hisoblanadi. Oyga qilingan parvozlar orqali
to‘plangan ilmiy materiallar va zamonaviy geofizik texnologiyalar vositasida Oy
tuzilmasi, sirt strukturalari, ichki qatlamlari, dinamikasi va geologik faoliyati haqida
ilmiy asoslangan bilimlar shakllandi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
119
ISSN:3030-3621
Oyning ichki tuzilmasi
Geofizik tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, Oy Yerga o‘xshash holda uch asosiy
qatlamdan: qobiq (korra), mantiyadan va yadroning markaziy qismlaridan iborat.
Biroq, bu qatlamlarning o‘lchamlari va fizik xossalari sezilarli darajada farq qiladi.
Qobiq (korra):
Oyning eng tashqi qatlami bo‘lib, qalinligi o‘rtacha 30–60 km
oralig‘ida. Oy qobig‘i asosan anortozitlar, silikatli toshlar va boshqa yengil mineral
moddalardan tashkil topgan. Oyning “yorug‘ tomoni” (Yerga qaragan qismi) va
“qarama-qarshi tomoni” (Yerga qaralmaydigan tomoni) qobig‘i qalinligi jihatidan bir-
biridan farqlanadi.
Mantiyasi:
Oy mantiyasi taxminan 1000 km chuqurlikkacha cho‘zilgan bo‘lib,
asosan olivin va piroksen kabi mafik minerallardan tashkil topgan. Bu qatlam qadim
zamonlarda faollik ko‘rsatgan va vulkanik oqimlar orqali “Oy dengizlari” deb
ataladigan bazalt tekisliklarni shakllantirgan.
Yadro:
Oy yadrosi Yer yadrosiga nisbatan ancha kichik va yengilroq tarkibga
ega. Sezilarli darajadagi temir va kichik miqdordagi oltingugurt, nikel va boshqa
elementlardan iborat. NASA tomonidan olib borilgan seysmik tajribalar Oy
yadrosining qisman suyuq holatda ekani ehtimolini tasdiqlaydi.
Sirt geologiyasi va shakllanish jarayonlari
Oyning sirt tuzilmasi boshqa osmon jismlaridan farqli ravishda kuchli meteorit
zarbalari, uzoq davom etgan geologik jarayonlar va sekin asta sovuqlashish bilan
izohlanadi. Oy sathida quyidagi asosiy geologik birliklar aniqlangan:
Kraterlar:
Meteoritlar bilan to‘qnashuv natijasida hosil bo‘lgan chuqur
strukturalar. Eng mashhur kraterlar — Copernicus, Tycho, Aristarchus. Kraterlar
ichidagi moddalar Oy tarixidagi seysmik voqealar haqida ma’lumot beradi.
Oy dengizlari (maria):
Bu hududlar vulkanik bazalt lavalarining qadim
zamonlarda sirtga chiqishi natijasida hosil bo‘lgan. Oy dengizlari yoritilgan sirtga
qaraganda qoramtir va silliqroq ko‘rinadi.
Surt qatlamlari va regolit:
Oyning sirt qatlami “regolit” deb ataladi va bu to‘liq
meteorit changlari, mayda toshlar, silikatli zarrachalardan iborat. U kislorod, kremniy,
temir va magniyga boy. Regolit qatlami sirt geologiyasi uchun muhim axborot
manbaidir.
Seysmik faollik va geofizik tadqiqotlar
“Apollo” missiyalari vaqtida Oyning turli hududlariga seysmometrlar
o‘rnatilgan va bu qurilmalar yillar davomida Oy ichki strukturasidagi
mikroharakatlarni qayd etgan. Oyning seysmik faolligi Yerdagiga qaraganda ancha
zaif bo‘lsa-da, Oy ichida sodir bo‘ladigan mikrozilzilalar (moonquakes) mavjud. Bu
zilzilalar kuchsiz, ammo juda uzoq davom etadi. Bu esa Oy ichki qatlamlarining
zichligi past, lekin elastikligi yuqori ekanini ko‘rsatadi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
120
ISSN:3030-3621
Shuningdek, Oyning magnit maydoni hozirgi paytda deyarli mavjud emas, biroq
qadimda u geodinamo jarayoni orqali kuchli magnit maydonga ega bo‘lgan degan faraz
mavjud. Bu holat Oyning sovib boruvchi yadrosi bilan izohlanadi.
Insoniyat parvozlari va tarixiy ahamiyat
XX asrda Oyga qilingan inson parvozlari — insoniyat tarixidagi eng yirik
texnologik yutuqlardan biri hisoblanadi. 1969-yilda
Apollo 11
dasturi doirasida Neil
Armstrong va Buzz Aldrin tarixda birinchi bor Oy sathiga qadam qo‘ydi. Bu nafaqat
ilm-fan, balki siyosat, tafakkur va jamiyat ruhiyatida ham katta burilish yasadi.
“Apollo” missiyalari davomida jami 6 marta Oyga insonlar yuborildi. Ular
tomonidan olib kelingan 382 kg Oy toshi, regolit namunalaridan boshqa,
seysmometrlar, magnitometrlar, harorat o‘lchov qurilmalari orqali Oyning ichki
tuzilishi, issiqlik oqimi, zarracha oqimi, seysmik faolligi va boshqa geofizik
ko‘rsatkichlar haqida boy ma’lumotlar olindi.
Texnologik va ilmiy yutuqlar
1)
Oyni o‘rganish orqali insoniyat quyidagi yutuqlarga erishdi:
2)
Kosmik parvozlar texnologiyasining rivoji (raketa injineringi, kompyuter
avtomatizatsiyasi);
3)
Yangi materiallar ishlab chiqish (issiqlikka chidamli qoplamalar, kompozitlar);
4)
Geologik tahlil usullarining mukammallashuvi (rengen diffraksiyasi, izotopli
tahlil);
5)
Oy sathidan energiya olish (masalan, geliy-3 manbalari istiqboli);
6)
Oy bazalari g‘oyasining paydo bo‘lishi (ilg‘or kosmik logistik platformalar uchun
zamin).
O‘zbekiston ilm-fanidagi qiziqishlar
O‘zbekistonda ham astronomiya va geofizika fanlariga bo‘lgan qiziqish kuchli.
Ilgari Toshkent Astronomiya Instituti, Samarqand Astronomik Ruxsatnomalar
Markazi va boshqa ilmiy muassasalar orqali Oy va boshqa osmon jismlarining optik
kuzatuvlari olib borilgan. Kelgusida oyga oid ilmiy ma’lumotlar asosida regolit
simulyatsiyasi, laboratoriya tadqiqotlari va xalqaro loyihalarda ishtirok etish
imkoniyatlari mavjud.
Xulosa
Oy — insoniyat tafakkuri va ilm-fan tarixida betakror ahamiyatga ega bo‘lgan
osmon jismidir. Uning geofizik tuzilishi, sirt geologiyasi, ichki qatlamlari va seysmik
xususiyatlarini o‘rganish orqali nafaqat Oyning, balki umuman Quyosh sistemasining
shakllanishi va evolyutsiyasi haqida muhim ma’lumotlar olinmoqda. Zamonaviy ilm-
fanning taraqqiyoti, ayniqsa geofizika, astrofizika va kosmik muhandislik sohalarining
rivojlanishi Oy tadqiqotlarini yangi bosqichga olib chiqmoqda.
“Apollo” dasturining muvaffaqiyatli parvozlari orqali olingan real namunalar,
o‘lchovlar va eksperimental natijalar Oy haqidagi barcha nazariyalarni amaliy isbotga
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
121
ISSN:3030-3621
aylantirdi. Ayniqsa, Oyga qadam qo‘ygan insonlar tomonidan olib kelingan
ma’lumotlar yordamida Oyning struktura qatlamlari, sirt tarkibi, ichki harorat oqimi va
seysmik holati aniqlandi. Bu esa, Oy faqatgina Yerning yo‘ldoshi emas, balki mustaqil
geofizik sistemaga ega osmon jismi ekanligini tasdiqladi.
Bundan tashqari, Oyga qilingan parvozlar insoniyat tafakkurining kengayishini,
ilmiy-tadqiqotlar chegarasining kengayishini ham anglatadi. Oyni o‘rganish orqali
insoniyat kosmosdagi boshqa osmon jismlarini ham chuqur o‘rganishga tayyor ekanini
isbotladi. Kelajakda Oy bazalari, sun’iy intellekt orqali Oy sathining doimiy kuzatuvi
va energetika manbai sifatida undan foydalanish kabi loyihalar ushbu tadqiqotlarning
amaliy natijalarini ifoda etadi.
O‘zbekiston uchun esa Oyga oid ilmiy yo‘nalishlar, xususan geofizik tahlillar,
regolit simulyatsiyasi, astronomik kuzatuvlar va xalqaro ilmiy loyihalarda ishtirok
etish orqali milliy ilm-fan salohiyatini mustahkamlash imkoniyatini beradi. Oy
tadqiqotlari global hamkorlikni, fanlararo integratsiyani va yangi avlod olimlari uchun
keng istiqbollarni ta’minlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
NASA (2023).
Lunar Geology and Apollo Missions Overview
. Retrieved from:
2.
Spudis, P. D. (2010).
The Once and Future Moon
. – Smithsonian Institution Press.
3.
International Astronomical Union (IAU). (2022).
Selenographic Studies and
Nomenclature
.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi. (2021).
Kosmik tadqiqotlarning
geofizik yo‘nalishlari
. – Toshkent.
