Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
103
ISSN:3030-3621
IMMUNOTERAPIYANING ZAMONAVIY ONKOLOGIYADA O‘RNI
1
.Norqulova Y.R.,
2
.Akramova Sh.R
1.
TTA 2-davolash fakulteti, 4-kurs talabasi,
2.
TTA 2-davolash fakulteti 4- kurs talabasi
Annotatsiya:
Onkologik kasalliklar dunyo bo‘ylab o‘limning yetakchi sababi
bo‘lib qolmoqda. So‘nggi yillarda saratonni davolashda an’anaviy usullar (jarrohlik,
kimyo va nurlanish terapiyasi) bilan bir qatorda, immunoterapiya jadal sur’atlar bilan
rivojlanmoqda. Ushbu maqolada immunoterapiya turlari, ta’sir mexanizmi, klinik
qo‘llanilishi va afzalliklari haqida zamonaviy ilmiy manbalar asosida tahlil berilgan.
Kalit so‘zlar:
immunoterapiya, onkologiya, immun tizimi, saraton, immun
chekpoint inhibitorlari
Kirish
Onkologiyada immunoterapiya – bu organizmning o‘z immun tizimini
faollashtirib, saraton hujayralarini aniqlab yo‘q qilishga yo‘naltirilgan zamonaviy
yondashuvdir. Bu yondashuv 21-asrda saraton davolashidagi eng muhim
kashfiyotlardan biri sifatida baholanmoqda [1]. Immunoterapiya klassik davo usullari
bilan solishtirganda ko‘proq individual, kamroq toksik va uzoq muddatli ta’sirga ega
bo‘lishi bilan ajralib turadi [2].
Immunoterapiyaning asosiy turlari
1.
Monoklonal antitanachalar (MA)
– Bu antitanalar saraton hujayralarining
yuzasidagi maxsus belgilarga birikib, ularni immun tizimi tomonidan
taniladigan holatga keltiradi. Masalan,
Trastuzumab
(Herceptin) – ko‘krak bezi
saratonida keng qo‘llaniladi [3].
2.
Checkpoint inhibitörlari
– Bu guruh preparatlari immun tizimining
“to‘xtatuvchi signal”larini bloklab, T-hujayralarning saratonga qarshi javobini
faollashtiradi. Asosiy maqsadlar:
o
PD-1/PD-L1
(Nivolumab, Pembrolizumab),
o
CTLA-4
(Ipilimumab) yo‘llari hisoblanadi [4].
3.
Karkinospesifik T-hujayralarni ko‘paytirish (CAR-T)
– bu biotexnologik
usulda o‘zgartirilgan T-hujayralarni bemorga qayta yuborish orqali saraton
hujayralariga nisbatan yuqori yo‘naltirilgan hujum qilish imkonini beradi. Bu
yondashuv limfomalar va leykemiyalarni davolashda klinik jihatdan katta
yutuqlarga olib keldi [5].
4.
Saraton vaksinasi
– Immuntizimni o‘rgatish orqali saraton hujayralarini
tanituvchi antigenlarni tanitadi. Masalan,
Provenge
– prostata saratoni uchun
ro‘yxatdan o‘tgan ilk vaksinadir [6].
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
104
ISSN:3030-3621
Klinik qo‘llanilishi va samaradorligi
Immunoterapiya hozirgi kunda quyidagi saraton turlariga nisbatan samarali deb
topilgan:
O‘pka saratoni (NSCLC)
– PD-1 inhibitörlari, masalan,
Nivolumab
, platina
asosidagi kimyoterapiya bilan solishtirganda o‘rtacha umr ko‘rsatkichini
oshiradi [7].
Melanoma
– Ipilimumab yoki Nivolumab bilan davolangan bemorlarda uzoq
muddatli remissiya holatlari kuzatilgan [8].
Uzoq kechuvchi limfomalar
– CAR-T yondashuvi bilan 70% gacha
samaradorlik qayd etilgan [5].
Shuningdek, immunoterapiya endometrial, siydik pufagi, bosh va bo‘yindagi o‘sma
turlarida klinik tajriba sinovlarida qo‘llanilmoqda.
Afzalliklar va cheklovlar
Afzalliklari:
Individuallik
: har bir bemorga moslashuvchan yondashuv;
Uzoq muddatli ta’sir
: immun tizimi orqali “xotira effekti” hosil bo‘ladi;
Yuqori selektivlik
: faqat o‘simta hujayralariga ta’sir qiladi.
Cheklovlari va nojo‘ya ta’sirlari:
Autoimmun reaksiyalar
– T-hujayralar sog‘lom to‘qimalarga ham hujum
qilishi mumkin (dermatit, kolit, gipo/adrenalizm holatlari) [9];
Narxi yuqoriligi
– CAR-T terapiya kurslari 300 000 AQSh dollaridan oshadi;
Har doim samarali emas
– immunoterapiya barcha saraton turlariga nisbatan
birdek ta’sir qilmaydi.
Shu sababdan biomarkerlar asosida immunoterapiya samaradorligini oldindan aniqlash
bo‘yicha ilmiy izlanishlar davom etmoqda (masalan, PD-L1 ekspressiyasi, MSI-statusi
va b.) [10].
Xulosa
Immunoterapiya onkologiyada inqilobiy burilish yasagan zamonaviy davo
usullaridan biridir. Bu yondashuv immun tizimga suyanadi, uni kuchaytiradi va
organizmning o‘z kuchi bilan o‘smani yo‘q qilishini rag‘batlantiradi. Ayni paytda bu
soha hali to‘liq shakllanmagan, biroq ilg‘or tadqiqotlar asosida u kengayib bormoqda.
Yaqin kelajakda immunoterapiya kombinatsiyalangan yondashuvlar asosida ko‘plab
bemorlar hayotini uzaytirishda asosiy rol o‘ynaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Couzin-Frankel J. Cancer immunotherapy. Science. 2013.
2.
Mellman I et al. Cancer immunotherapy comes of age. Nature. 2011.
3.
Slamon DJ et al. Use of trastuzumab for the treatment of HER2-positive breast
cancer. NEJM. 2001.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
105
ISSN:3030-3621
4.
Postow MA et al. Immune checkpoint blockade in cancer therapy. J Clin Oncol.
2015.
5.
Maude SL et al. Chimeric antigen receptor T cells for leukemia. NEJM. 2014.
6.
Kantoff PW et al. Sipuleucel-T immunotherapy for prostate cancer. NEJM.
2010.
7.
Borghaei H et al. Nivolumab vs Docetaxel in advanced NSCLC. NEJM. 2015.
8.
Larkin J et al. Combined nivolumab and ipilimumab in melanoma. NEJM. 2015.
9.
Wang DY et al. Immune-related adverse events of checkpoint inhibitors. JAMA
Oncol. 2018.
10.
Topalian SL et al. Biomarkers for immunotherapy. Nat Rev Cancer. 2016.
