Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
99
ISSN:3030-3621
ZAMONAVIY YOSHLAR ORASIDA IJTIMOIY IDENTITET
SHAKLLANISHINING SOTSIOLOGIK XUSUSIYATLARI
Mirzaxamdamova Odina Mirzoxid qizi
Farg‘ona davlat universiteti Tarix fakulteti
Sotsiologiya yo‘nalishi 3-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada zamonaviy yoshlar orasida ijtimoiy identitet
shakllanishining sotsiologik xususiyatlari tahlil qilinadi. Identitet nazariyalariga doir
G‘arb olimlarining qarashlari mahalliy kontekst bilan solishtirilib, O‘zbekiston
yoshlari orasida identitet shakllanishiga ta’sir qiluvchi omillar chuqur yoritilgan.
Jumladan, oila, ta’lim, diniy institutlar, ijtimoiy tarmoqlar, gender va iqtisodiy
sharoitlar bu jarayonga qanday ta’sir ko‘rsatayotgani empirik ma’lumotlar asosida
ko‘rsatib beriladi. Shuningdek, yoshlar orasida identitetda ko‘p qatlamlilik, rollar
to‘qnashuvi, performativ identitet, identitet inqirozi va submadaniyatlar tahlil qilinib,
sog‘lom ijtimoiy identitetni shakllantirishga oid takliflar ilgari surilgan. Maqolada
sotsiologik yondashuvlar orqali yoshlarning o‘zligini anglash jarayoni chuqur tahlil
qilinadi.
Kalit so‘zlar:
ijtimoiy identitet, yoshlar, sotsiologik nazariya, Erikson, Giddens,
Bauman, virtual identitet, oila, media, ko‘p qatlamlilik, identitet inqirozi,
submadaniyat, O‘zbekiston yoshlari, performativlik, zamonaviylik, milliy qadriyatlar.
Ijtimoiy identitet insonning o‘zini jamiyatda qanday tutishi, o‘zini kim deb
hisoblashi va qanday guruhlarga tegishli ekanligini anglash jarayonidir. Bu tushuncha
ilk bor sotsiologiyada XX asrning o‘rtalarida shakllana boshlagan bo‘lsa-da, uning
ildizlari Emil Dyurkgeym, Georg Simmel va Maks Veber kabi klassik olimlarning
inson va jamiyat o‘rtasidagi o‘zaro aloqalarga oid fikrlarida mujassam.
Bugungi globalizatsiyalashgan va raqamli transformatsiyaga uchragan
jamiyatda yoshlarning ijtimoiy identiteti yanada murakkab, ko‘p qatlamli va dinamik
tus olmoqda. Raqamli maydon, ayniqsa ijtimoiy tarmoqlar, endilikda shaxsni
shakllantirishning asosiy vositasiga aylanmoqda. Aynan shu omil yoshlarning shaxsiy,
madaniy, diniy va professional identitetlariga yangicha talqin kiritmoqda.
Mazkur maqola zamonaviy yoshlar orasida ijtimoiy identitet qanday
shakllanayotgani, unga qanday omillar ta’sir qilayotgani va bu jarayon sotsiologik
nazariyalar bilan qanday uyg‘unlashishini tahlil qilishga qaratilgan. Mavzuning
dolzarbligi shundaki, O‘zbekiston yoshlarining jamiyatdagi faol o‘rni ularning o‘zini
anglash darajasi bilan chambarchas bog‘liqdir.
Ijtimoiy identitet nazariyasi turli olimlar tomonidan turlicha izohlangan. Erikson
identitetni psixososial rivojlanishning muhim bosqichi sifatida talqin qilgan bo‘lsa,
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
100
ISSN:3030-3621
Giddens uni kechki modernlik sharoitida doimiy ravishda qayta ishlab chiqiladigan
jarayon deb hisoblaydi. Bauman esa zamonaviylikni suyuq holatda deb tasvirlab,
identitetni doimiy harakatdagi va o‘zgaruvchan fenomen sifatida ko‘rsatadi.
Bu yondashuvlar O‘zbekiston jamiyati uchun ham ahamiyatlidir, ammo
mahalliy kontekstni hisobga olish lozim. O‘zbek ijtimoiy tuzilmalarida “shaxs”
tushunchasi ko‘p hollarda jamiyatdagi rol va maqom orqali belgilanadi. Masalan,
“yaxshi qiz”, “namunali o‘g‘il”, “halol yigit” kabi stereotiplar orqali identitet ijtimoiy
normalarga bog‘lanadi.
Shuningdek, milliy qadriyatlar, diniy an’analar va patriarxal munosabatlar
zamonaviy yoshlarning identitetiga sezilarli darajada ta’sir qiladi. Bu holat global
sotsiologik nazariyalar va milliy kontekstning o‘zaro ta’sirini chuqurroq o‘rganishni
talab qiladi.
Bugungi yoshlarning ijtimoiy identitetini shakllantiruvchi asosiy omillar
quyidagilardan iborat:
Oila va ta’lim –
ijtimoiy identitet dastlabki bosqichda oilada shakllanadi. Ota-
ona tarbiyasi, qadriyatlar tizimi va maktab muhitida beriladigan ma’naviy-axloqiy
yo‘nalish identitet asoslarini belgilaydi.
Diniy institutlar -
Diniy e’tiqod va unga asoslangan ijtimoiy institutlar
yoshlarning ruhiy identitetini shakllantiradi. Ko‘pchilik o‘zini musulmon deb bilsa-da,
bu identitetning qanchalik chuqur bo‘lishi shaxsiy izlanishlarga bog‘liq.
Media va blogosfera -
Ijtimoiy tarmoqlar, blogerlar, trendlar va ommaviy
madaniyat yoshlarda virtual identitetni yuzaga keltirmoqda. Bu virtual “men”
ko‘pincha haqiqiy “men” bilan to‘qnash keladi.
Gender, til, migratsiya:
- Gender stereotiplari va jinsiy ijtimoiylashuv, ona
tilida muloqot qilish imkoniyati, tashqi dunyoga chiqish (migratsiya) tajribalari ham
identitetni sezilarli o‘zgartiradi.
Bugungi yoshlar bir vaqtning o‘zida bir nechta rolda bo‘ladilar: talaba,
musulmon, ishchi, farzand, ijtimoiy tarmoq foydalanuvchisi, blogger va hokazo. Bu
holat identitetning
“ko‘p qatlamlilik”
(multi-layered identity) tushunchasi orqali
izohlanadi.
Rollar orasida ziddiyat yuzaga kelganda yoshlar moslashuv mexanizmlarini
ishga soladilar: maskalash, inkor etish, moslashtirish yoki yangi identitet yaratish. Bu
jarayon “performativ identitet” nazariyasi bilan bog‘liq bo‘lib, unga ko‘ra identitet bu
doimiy ijro (performance) va namoyish (presentation) mahsulidir.
So‘nggi yillarda olib borilgan kuzatuvlar shuni ko‘rsatadiki, shaharlik yoshlar
o‘z identitetlarini mustaqil ravishda shakllantirishga moyil, internet resurslari va
xorijiy ta’sir kuchli. Qishloq yoshlari esa an’anaviy qarashlar va oilaviy qadriyatlarga
ko‘proq tayangan holda identitet shakllantiradilar. Masalan, Farg‘onadagi universitet
talabalarining 60 foizi o‘zini “erkin fikrlovchi zamonaviy shaxs” deb ta’riflasa,
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
101
ISSN:3030-3621
viloyatdagi oliy ta’lim muassasalarida bu ko‘rsatkich atigi 35 foizni tashkil qilgan
(so‘rovnoma natijalari, 2024).
Identitet inqirozi — bu shaxs o‘zini tanimay qolgan, jamiyatdagi rolidan
norozilik holatidir. Bu ayniqsa, pandemiya, ishsizlik, ma’naviy tanglik davrida yaqqol
ko‘rindi. Bunday vaziyatda yoshlar ikki yo‘ldan birini tanlaydi: submadaniyatlarga
(masalan, got, anime, rap) qo‘shilib yangi identitet yaratish yoki radikal harakatlar
orqali o‘zini ifoda etish.
Ammo bu jarayonda imkoniyatlar ham mavjud. Identitet inqirozi yoshni o‘zini
chuqurroq anglashga, kreativlikni kashf etishga va jamiyatda o‘z o‘rnini topishga
undaydi. Shuning uchun bu bosqichni inqiroz emas, balki o‘sish deb baholash mumkin.
Sog‘lom ijtimoiy identitet shakllanishi uchun quyidagi choralar zarur:
1.
Ta’lim tizimida identitet yondashuvlarini tatbiq etish:
Ta’lim tizimi shaxsni
ijtimoiylashtirish, u orqali jamiyatda amal qiluvchi qadriyatlar, ijtimoiy rollar va
madaniy me’yorlarni singdirishning muhim instituti sifatida faoliyat yuritadi. Shu
sababli, ta’lim tizimida identitet yondashuvlarini tatbiq etish jamiyat barqarorligi va
ijtimoiy birdamlikni mustahkamlashga xizmat qiladi. O‘quv dasturlarida shaxsiy
o‘zlik, ijtimoiy ong, ijtimoiy rollar haqida bilim beruvchi fanlar joriy etilishi kerak.
2.
Mahalla va oilalarda yoshlarning o‘zini anglashiga sharoit yaratish:
Dastlabki identitet aynan shu muhitda shakllanadi. Bunga aynan Ogyust Kontning
ijtimoiylashishga oid nazariyasi to‘g‘ri keladi. Uning fikriga ko‘ra,
“Ijtimoiylashishning birinchi omili bu oila. Qachonki individ ta’lim olish uchun ta’lim
muassasiga borib, do‘stlar, tengdoshlar davrasiga qo‘shilsa keyin oila ikkilamchi
ijtimoiylashuv institutiga aylanadi”.
3.
Media savodxonligini oshirish:
Bugungi kunda ommaviy axborot vositalari va
raqamli texnologiyalarning tez sur’atlarda rivojlanishi axborot muhitining haddan
ziyod murakkablashuviga olib kelmoqda. Har bir inson ijtimoiy tarmoqlar, internet
saytlari, mobil ilovalar, televideniya va boshqa kanallar orqali cheksiz axborot oqimi
ichida yashamoqda. Bunday sharoitda har bir fuqaro uchun media savodxonlik –
axborotni tahlil qilish, baholash, tanqidiy fikrlash va undan oqilona foydalanish
qobiliyati – zamonaviy hayotiy ehtiyojga aylanmoqda.
Media savodxonlik faqat texnik ko‘nikmalar bilan cheklanmaydi. U shaxsning
axborotga nisbatan tanqidiy yondasha olishini, manipulyativ va yolg‘on axborotni
ajrata olishini, shuningdek, axborot vositalarining ijtimoiy ongga ta’sirini anglay
olishini ham nazarda tutadi. Ayniqsa, yosh avlodning ongi va dunyoqarashi
shakllanayotgan davrda ularni media muhitida yo‘naltira oladigan, ishonchli axborot
manbalarini tanlaydigan va raqamli xatti-harakat madaniyatiga ega bo‘lgan fuqaro
sifatida tarbiyalash dolzarb ahamiyat kasb etmoqda.
O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda raqamli transformatsiya siyosati
doirasida media savodxonlikni rivojlantirishga e’tibor kuchaymoqda. Biroq bu jarayon
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
102
ISSN:3030-3621
samarali kechishi uchun ta’lim tizimi, ommaviy axborot vositalari, jamoatchilik va har
bir fuqaroning faol ishtiroki muhimdir. Yoshlar ijtimoiy tarmoqlarda o‘zlarini qanday
ifodalash, qanday kontent iste’mol qilish va qanday jamiyatda yashayotganini anglay
olishi kerak.
Mazkur tadqiqot ko‘rsatdiki, zamonaviy yoshlarning ijtimoiy identiteti klassik
modeldan farqli o‘laroq, ko‘p qatlamli, raqamli, dinamik va doimiy shakllanib
boruvchi holatga aylangan. Identitet bu endi o‘zgarmas tamg‘a emas, balki jarayon,
izlanish va ijtimoiy ijodiylik mahsulidir. Yoshlar uchun bu identitet shakllanishi
jarayoni xavf emas, balki imkoniyat sifatida baholanishi lozim. Sotsiologlar esa yangi
yondashuvlar orqali bu jarayonni tahlil qilish, tushunish va unga ta’sir ko‘rsatish
yo‘llarini ishlab chiqishlari zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
Erikson, E. H. (1968).
Identity: Youth and Crisis
. New York: W. W. Norton &
Company.
2.
Giddens, A. (1991).
Modernity and Self-Identity: Self and Society in the Late
Modern Age
. Stanford University Press.
3.
Bauman, Z. (2000).
Liquid Modernity
. Cambridge: Polity Press.
4.
Jenkins, R. (2008).
Social Identity
. 3rd ed. London: Routledge.
5.
Hall, S. (1996).
Questions of Cultural Identity
. London: SAGE Publications.
