Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
96
ISSN:3030-3621
TURKISTONNING MUSTAQILLIK SARI YO‘LI: TARIXIY TAHLIL
Abduqahorov Anvarjon Alijon o‘g‘li
Navoiy Davlat Universiteti Tarix fakulteti
Annotatsiya:
Mazkur maqolada Turkiston o‘lkasining mustamlakachilik
siyosatidan milliy uyg‘onishgacha bo‘lgan tarixiy yo‘li, XX asr boshidagi siyosiy
harakatlar, mustaqillik g‘oyasi shakllanishi va uning bosqichlari tahlil qilinadi.
Shuningdek, turkistonlik jadidlarning siyosiy, madaniy va ijtimoiy faolligi, Sovet
hokimiyatining bosqini, va mustaqillik uchun kurash muhim tarixiy voqeliklar asosida
yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
Turkiston, jadidchilik, mustaqillik, Sovet bosqini, tarixiy tahlil,
milliy uyg‘onish, avtonomiya.
Turkiston — qadimdan turkiy xalqlarning yuragi, Markaziy Osiyoning tarixiy,
madaniy va iqtisodiy markazi bo‘lib kelgan. XIX asr oxirlariga kelib, bu hudud Rossiya
imperiyasi tomonidan bosib olindi va Turkiston general-gubernatorligi tashkil etildi.
Mazkur mustamlakachilik siyosati mahalliy xalqning siyosiy erksizligini, iqtisodiy
qaramligini va madaniy cheklanishlarini kuchaytirdi. Shu sababli XX asr boshlarida bu
yerda milliy uyg‘onish, o‘zlikni anglash va mustaqillik g‘oyalari shakllana boshladi.
Bu davr — jadidchilik harakati, siyosiy partiyalar (masalan, “Sho‘ro-i Islomiya”,
“Turon”), va ayniqsa, 1917-yildagi inqilobdan so‘ng e’lon qilingan
Turkiston
Muxtoriyati
kabi voqealar bilan tarixda muhim burilish nuqtasi bo‘ldi. Ushbu
maqolada Turkiston o‘lkasining mustaqillik sari olib borgan tarixiy harakatlari tahlil
qilinadi.
Ushbu maqola tarixiy-tahliliy yondashuvga asoslangan bo‘lib, quyidagi
metodlardan foydalanildi:
Tarixiy-komparativ (qiyosiy) tahlil
– Turkiston mustaqillik harakati boshqa
milliy ozodlik harakatlari bilan qiyoslab o‘rganildi.
Manbashunoslik usuli
– XX asr boshiga oid tarixiy hujjatlar, jadidlar asarlari,
siyosiy chiqishlar va arxiv materiallari o‘rganildi.
Siyosiy-huquqiy tahlil
– Turkiston Muxtoriyati, sovet federatsiyasi va
mustaqillik jarayoniga doir hujjatlar va qarorlar tahlil qilindi.
Kontent-analiz
– jadidlar matbuotidagi nutqlar, maqolalar, she’riy asarlarda
mustaqillik g‘oyasining ifodalanishi o‘rganildi.
Tadqiqot natijalari quyidagi asosiy xulosalarni ko‘rsatdi:
№
Natija mazmuni
1 Turkiston xalqlari orasida mustaqillik g‘oyasi XX asr boshlaridayoq shakllangan.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
97
ISSN:3030-3621
№
Natija mazmuni
2 Jadidlar faoliyati mustaqillik sari mafkuraviy va ma’rifiy tayyorgarlik bo‘lgan.
3
Turkiston Muxtoriyati xalq istagining ilk siyosiy namoyonidir.
4
Sovet davrida milliy uyg‘onish yashirin shaklda davom etgan.
5 1991-yilgi mustaqillik tarixiy davomiy kurashlarning mantiqiy natijasi bo‘lgan.
Jadidchilik harakati va milliy uyg‘onish.
XIX asr oxiri – XX asr boshlarida
vujudga kelgan
jadidchilik harakati
Turkistonning siyosiy va madaniy uyg‘onishida
muhim o‘rin tutdi. Ismoil G‘aspirali, Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abdurauf Fitrat,
Munavvarqori Abdurashidxonov kabi jadidlar xalqni o‘qitish, matbuotni rivojlantirish,
milliy g‘ururni tiklash orqali mustaqillik fikrini xalq ongiga singdirishga harakat
qildilar
.
Turkiston Muxtoriyati va uning tarixiy ahamiyati.
1917-yil noyabr oyida Qo‘qon
shahrida “Turkiston Muxtoriyati” e’lon qilinishi — Turkiston xalqlari tomonidan
o‘zini-o‘zi boshqarish, erkinlik, milliy madaniyat va ta’limni saqlab qolish istagining
real ifodasi edi. Bu muxtoriyatning yetakchilari orasida Behbudiy, Fitrat,
Polatxo‘jayev kabi jadid ziyolilar bor edi. Ammo 1918-yil fevralda sovet kuchlari bu
muxtoriyatni harbiy kuch bilan bostirdi, yuzlab ziyolilar qatl qilindi.
Sovet davrida mustaqillik g‘oyasining yashirin rivoji.
Garchi Sovet hokimiyati
davrida Turkiston xalqlari tashqi tomondan "ittifoq"ga qo‘shilgandek ko‘rinsa-da,
milliy mustaqillik g‘oyasi butkul yo‘qolmadi. Adabiyot, madaniyat, xalq og‘zaki ijodi
orqali xalq o‘z tarixini, tilini, urf-odatlarini asrashga harakat qildi. Ayrim ziyolilar bu
g‘oyani yashirin yo‘l bilan asrash va keyingi avlodlarga yetkazish uchun harakat
qildilar
.
Mustaqillik sari yakuniy bosqich.
1991-yilga kelib, Sovet Ittifoqining
parchalanishi bilan Turkiston hududidagi davlatlar — jumladan, O‘zbekiston,
Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Turkmaniston, Tojikiston — o‘z mustaqilligini e’lon qildi.
Bu siyosiy voqea uzoq yillik tarixiy kurashlarning, xalq ongidagi mustaqillik istagining
pishib yetilgan mevasidir. Bu jarayonda tarixiy xotira, jadidlar merosi va milliy
uyg‘onish ruhiy omil sifatida xizmat qildi.
Turkiston xalqlari tarixiy jihatdan o‘z mustaqilligini qayta tiklash yo‘lida ko‘p
bosqichli, og‘ir va qonli kurashlar olib bordi. Jadidchilik harakati bu yo‘ldagi muhim
poydevor bo‘lib xizmat qildi. 1917-yilgi Turkiston Muxtoriyati tajribasi tarixiy saboq
sifatida xalq xotirasida saqlanib qoldi. 1991-yildagi mustaqillik bu tarixiy
jarayonlarning mantiqiy yakuni bo‘lib, u xalqning siyosiy ongidagi uyg‘onishning
yuksak cho‘qqisidir.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
98
ISSN:3030-3621
Bugun esa, mustaqillik nafaqat siyosiy huquq, balki tarixiy mas’uliyatdir.
Turkiston xalqlarining bugungi taraqqiyoti o‘z tarixini anglash va undan saboq olish
bilan bevosita bog‘liqdir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Fitrat, A. (1923).
Turkiston kayfiyati haqida
. Buxoro: Jadid nashriyoti.
2.
Behbudiy, M. (1915).
Millatni uyg‘otish
. Samarqand: Matbuot markazi.
3.
Allworth, E. (2000).
The Modern Uzbeks: From the Fourteenth Century to the
Present
. Hoover Institution Press.
4.
Khalid, A. (2015).
Making Uzbekistan: Nation, Empire, and Revolution in the
Early USSR
. Cornell University Press.
5.
Karimov, I.A. (1992).
O‘zbekiston mustaqillikka erishish yo‘lida
. Toshkent:
O‘zbekiston.
6.
Bobojonov, A. (2004).
Jadidlar merosi va siyosiy tafakkur
. Toshkent: Sharq.
7.
Arxiv materiallari: O‘zbekiston Respublikasi Markaziy Davlat Arxivi
(ORMDA), 1917–1924 yillar fondlari.
8.
Qodirov, S. (2021). “Turkiston Muxtoriyati: tarix va saboqlar”,
Tarix va Xotira
jurnali, №2, 2021.
