Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
273
ISSN:3030-3621
METABOLIK SINDROMDA KO‘Z TOMIRLARI ENDOTELIYSIDAGI
PATOLOGIK O‘ZGARISHLARNI BIOKIMYOVIY MARKERLAR
ORQALI BAHOLASH
Jo’rayeva Gulrux Bafoyevna
Abu Ali ibn Sino nomidagi Buxoro davlat tibbiyot
instituti. Buxoro shahri, O‘zbekiston Respublikasi.
e-mail: jurayeva.gulrux@bsmi.uz
Annotatsiya
. Ushbu maqolada metabolik sindromga (MS) chalingan
bemorlarda ko‘z tomirlari endoteliysida yuzaga keladigan patologik o‘zgarishlarni
baholashda biokimyoviy markerlarning ahamiyati o‘rganildi. Tadqiqotga 12 nafar MS
tashxisi qo‘yilgan bemor jalb qilindi. Bemorlarning qon zardobida azot oksidi (NO),
endotelin-1, VCAM-1, ICAM-1 va E-selectin darajalari aniqlandi hamda
oftalmoskopiya orqali ko‘z tomirlaridagi mikroangiopatik o‘zgarishlar baholandi.
Natijalar NO darajasining pasayishi va boshqa markerlarning oshishi endotelial
disfunktsiyaning kuchayganini ko‘rsatdi. Bu holat mikrosirkulyatsiyaning buzilishi,
ko‘z tomirlari devorlarining yallig‘lanishi va o‘tkazuvchanligining ortishi bilan bog‘liq
ekanligi aniqlandi. Biokimyoviy markerlar MSda ko‘z mikrotomirlari holatini
baholashda muhim diagnostik vosita sifatida taklif qilinadi.
Kalit so‘zlar:
Metabolik sindrom, endotelial disfunktsiya, azot oksidi,
endotelin-1, ICAM-1, VCAM-1, E-selectin, mikroangiopatiya, ko‘z tomirlari,
biokimyoviy markerlar, oftalmoskopiya.
Аннотация.
В данной статье была изучена роль биохимических маркеров
в оценке патологических изменений эндотелия сосудов глаза у пациентов с
метаболическим синдромом (МС). В исследование были включены 12 пациентов
с диагнозом МС. В сыворотке крови больных определяли уровни оксида азота
(NO), эндотелина-1, VCAM-1, ICAM-1 и E-селектина, а также оценивали
микроангиопатические изменения в сосудах глаза с помощью офтальмоскопии.
Результаты показали прогрессирование эндотелиальной дисфункции при
снижении уровня NO и повышении других маркеров. Установлено, что это
состояние связано с нарушением микроциркуляции, воспалением и повышением
проницаемости стенок сосудов глаза. Биохимические маркеры предлагаются в
качестве важного диагностического инструмента при оценке состояния
микрососудов глаза при МС.
Ключевые
слова:
Метаболический
синдром,
эндотелиальная
дисфункция, оксид азота, эндотелин-1, ICAM-1, VCAM-1, E-селектин,
микроангиопатия, сосуды глаза, биохимические маркеры, офтальмоскопия.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
274
ISSN:3030-3621
Annotation.
In this article, the significance of biochemical markers in assessing
pathological changes in the endothelium of the eye vessels in patients with metabolic
syndrome (MS) was studied. The study involved 12 patients diagnosed with MS. In the
blood serum of patients, the levels of nitric oxide (NO), endothelin-1, VCAM-1,
ICAM-1, and E-selectin were determined, and microangiopathic changes in the eye
vessels were assessed by ophthalmoscopy. The results showed an increase in
endothelial dysfunction with a decrease in the level of NO and an increase in other
markers. It was established that this condition is associated with impaired
microcirculation, inflammation, and increased permeability of the walls of the eye
vessels. Biochemical markers are proposed as an important diagnostic tool for
assessing the state of eye microvessels in MS.
Keywords:
Metabolic syndrome, endothelial dysfunction, nitric oxide,
endothelin-1, ICAM-1, VCAM-1, E-selectin, microangiopathy, ocular vessels,
biochemical markers, ophthalmoscopy.
Kirish.
Metabolik sindrom (MS) — bu bir vaqtning o‘zida bir nechta xavf
omillari: abdominal semizlik, gipertoniya, dislipidemiya va giperglikemiya bilan
kechadigan holatdir. Bu holat mikrotomirlar, xususan, ko‘z tomirlari endoteliysida
strukturaviy va funksional buzilishlarga olib keladi. Endotelial disfunktsiya — bu
tomirlar normal fiziologik holatining buzilishi bo‘lib, yurak-qon tomir, nevrorologik
va oftalmologik asoratlarning ilk bosqichidir. Uni baholashda biokimyoviy markerlar,
ayniqsa azot oksidi (NO), endotelin-1, VCAM-1, ICAM-1, E-selectin muhim rol
o‘ynaydi.
Metabolik sindromga chalingan bemorlarda ko‘z tomirlari endoteliysidagi
o‘zgarishlarni biokimyoviy markerlar asosida baholash va endotelial disfunktsiyaning
erta belgilarini aniqlash.
Materiallar va metodlar.
Tadqiqotda 12 nafar metabolik sindrom tashxisi
qo‘yilgan bemor (6 nafar ayol va 6 nafar erkak) ishtirok etdi. Ishtirokchilarning yoshi
42 dan 63 yoshgacha bo‘lib, ularning barchasida metabolik sindrom IDF (International
Diabetes Federation) mezonlari asosida aniqlangan. Tadqiqot 2025-yilning mart
oyidan may oyigacha bo‘lgan davrda amalga oshirildi. Tanlovga qo‘yilgan asosiy
mezonlar quyidagilardan iborat: metabolik sindrom tashxisining mavjudligi, 40
yoshdan katta bo‘lish, va og‘ir ko‘z kasalliklarining yo‘qligi.
Baholash quyidagi metodlar asosida amalga oshirildi:
1. Klinik va antropometrik ko‘rsatkichlar:
Har bir bemorda tana vazni va bo‘yiga nisbatan tana massasi indeksi (BMI), bel
atrofi o‘lchami va arterial qon bosimi aniqlandi.
2. Biokimyoviy tahlillar:
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
275
ISSN:3030-3621
Endotelial disfunktsiyani baholash uchun quyidagi biokimyoviy markerlar
o‘rganildi:
NO (azot oksidi)
Endotelin-1
VCAM-1 (vascular cell adhesion molecule-1)
ICAM-1 (intercellular adhesion molecule-1)
E-selektin
Bu ko‘rsatkichlar o‘rta vena qonidan olingan namunalar asosida ELISA (ferment
bilan bog‘langan immunosorbent tahlil) usuli yordamida aniqlandi.
3. Ko‘z tomirlari holatini baholash:
Oftalmoskopik tekshiruv orqali bemorlarning ko‘z tubidagi o‘zgarishlar,
xususan gipotonik faza, mikroanevrizmalar mavjudligi va arterio-venulyar (AV) nisbat
baholandi. Bundan tashqari, ko‘z mikrosirkulyatsiyasining yanada aniq tahlili uchun
Doppler ultratovush tekshiruvlari o‘tkazildi.
№ Yos
h
NO
(μmol/L
)
Endotelin
-1
(pg/mL)
VCAM
-1
(ng/mL
)
ICAM-
1
(ng/mL
)
E-
selectin
(ng/mL
)
Ko‘z tomir
holati
1
45
18.2
9.1
782
412
52.3
Mikroanevrizma
+
2
53
16.7
11.3
820
440
60.1
AV torayish
3
58
15.9
12.0
855
470
63.2
Ekssudat +
4
49
17.8
10.5
798
430
58.9
Mikroangiopatiy
a
5
63
14.6
13.1
890
488
65.4
Gemorragik
nuqtalar
6
60
15.2
12.8
872
476
62.1
AV nisbat
buzilishi
7
42
19.1
8.9
750
402
50.7
Normal holatga
yaqin
8
55
16.2
11.7
805
445
59.3
Mikroanevrizma
+
9
48
18.6
9.5
760
410
53.2
AV torayish
1
0
51
17.1
10.9
799
429
57.0
Ekssudat va
shish
1
1
59
15.5
12.5
870
470
61.9
Mikroangiopatiy
a
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
276
ISSN:3030-3621
1
2
62
14.9
13.2
900
490
66.0
Gemorragiyalar
mavjud
Tadqiqot natijalari metabolik sindromli bemorlarda NO darajasi pasayganini,
endotelin-1, VCAM-1, ICAM-1, va E-selectin darajalari esa oshganini ko‘rsatdi. Bu
esa endotelial disfunktsiyaning mavjudligini va tomir devorlarining yallig‘lanish,
spazm va o‘tkazuvchanlikdagi buzilishlar bilan bog‘liqligini anglatadi. Ko‘z
tomirlaridagi mikroangiopatiya va mikroanevrizmalar bilan ushbu markerlar o‘rtasida
kuchli korrelyatsiya kuzatildi.
Biokimyoviy markerlar — ayniqsa NO va endotelin-1 darajalari — ko‘z
tomirlari endoteliysi holatini baholashda erta diagnostik indikator bo‘lib xizmat qiladi.
Metabolik sindromga chalingan bemorlarda ushbu markerlar asosida mikrotsirkulyator
buzilishlarni oldindan aniqlash va profilaktik choralar ko‘rish mumkin.
Adabiyotlar:
1.
Grundy, S. M., Cleeman, J. I., Daniels, S. R., Donato, K. A., Eckel, R. H., Franklin,
B. A., ... & Costa, F. (2005). Diagnosis and management of the metabolic syndrome:
an American Heart Association/National Heart, Lung, and Blood Institute Scientific
Statement. Circulation, 112(17), 2735–2752.
2.
Davignon, J., & Ganz, P. (2004). Role of endothelial dysfunction in atherosclerosis.
Circulation, 109(23_suppl_1), III-27–III-32.
3.
Hadi, H. A. R., & Suwaidi, J. A. (2007). Endothelial dysfunction in diabetes
mellitus. Vascular Health and Risk Management, 3(6), 853–876.
4.
Huang, A. L., Silver, A. E., & Vita, J. A. (2011). Effects of nitric oxide on vascular
function. Current Opinion in Cardiology, 26(4), 379–383.
5.
Kim, J. A., Montagnani, M., Koh, K. K., & Quon, M. J. (2006). Reciprocal
relationships between insulin resistance and endothelial dysfunction. Circulation,
113(15), 1888–1904.
6.
Kowluru, R. A., & Chan, P. S. (2007). Oxidative stress and diabetic retinopathy.
Experimental Diabetes Research, 2007, Article ID 43603.
7.
Gündüz, A., & Yilmaz, G. (2014). Biomarkers of endothelial dysfunction in
metabolic syndrome. Clinical Chemistry and Laboratory Medicine (CCLM),
52(12), 1707–1713.
8.
Wong, T. Y., & Mitchell, P. (2007). The eye in hypertension. The Lancet,
369(9559), 425–435.
9.
Poredos, P., & Jezovnik, M. K. (2013). Endothelial dysfunction and cardiovascular
disease. International Angiology, 32(2), 109–116.
10.
Böger, R. H. (2004). Association of asymmetric dimethylarginine and endothelial
dysfunction. Clinical Chemistry and Laboratory Medicine, 41(11), 1467–1472.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
277
ISSN:3030-3621
11.
Schalkwijk, C. G., & Stehouwer, C. D. A. (2005). Vascular complications in
diabetes mellitus: the role of endothelial dysfunction. Clinical Science, 109(2), 143–
159.
12.
Lerman, A., & Zeiher, A. M. (2005). Endothelial function: Cardiac events.
Circulation, 111(3), 363–368.
