Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
260
ISSN:3030-3621
KOD ALMASHTIRISH HODISASI VA UNING SOTSIOLINGVISTIK
SABABLARI
Ergasheva Zebo Odiljon qizi
Termiz davlat pedagogika instituti Oʻzbek
tili va adabiyoti yoʻnalishi talabasi
Annotatsiya:
Ushbu tadqiqot ko‘p tilli O‘zbekiston kontekstida kod
almashtirishning sotsiolingvistik hodisasini o‘rganadi. Kod almashtirish – bu bir nutq
doirasida ikki yoki undan ortiq tillarning navbatma-navbat qo‘llanishi bo‘lib, u ayniqsa
o‘zbek jamiyatida, xususan o‘zbek va rus tillari o‘rtasida tobora keng tarqalmoqda.
Tadqiqot tilshunoslik, psixologik va ijtimoiy omillar aholining turli qatlamlari til
xulqiga qanday ta’sir qilishini o‘rganadi. Sotsiolingvistik kuzatuv va nutq tahliliga
asoslangan holda maqola kod almashtirishning bir nechta sabablarini aniqlaydi:
pragmatik qulaylik, ijtimoiy identifikatsiyani ifodalash, obro‘li tilga intilish va leksik
bo‘shliqlarni to‘ldirish. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, kod almashtirish namunalari yosh,
ta’lim darajasi, shahar-qishloq farqi va ommaviy axborot vositalariga ta’sir darajasiga
qarab farqlanadi. Bu hodisa ayniqsa yoshlar va shahar kasb egalari orasida, xususan
raqamli kommunikatsiyada keng tarqalgan. Maqolada xulosa qilinishicha,
O‘zbekistonda kod almashtirish oddiy lingvistik tendensiya emas, balki murakkab
sotsiomadaniy jarayonlarning aksidir. Bu esa til siyosati, shaxsiy va guruh identiteti
hamda post-sovet til manzarasidagi madaniyatlararo muloqotga ta’sir ko‘rsatadi. Kod
almashtirishning odatiylashuvi shuningdek shahar o‘zbek nutqida gibrid nutq
uslublarining shakllanayotganidan dalolat bo‘lishi mumkin.
Kalit so’zlar:
kod almashtirish, sotsiolingvistika, ikki tillilik, o‘zbek tili, rus tili,
shahar nutqi, til identiteti, yoshlar nutqi, til siyosati, post-sovet tilshunosligi.
Kod almashtirish – ya’ni bir nutq kontekstida ikki yoki undan ortiq tillarning
navbatma-navbat ishlatilishi – zamonaviy ko‘p tilli jamiyatlarda keng tarqalgan til
hodisalaridan biridir. O‘zbekiston sharoitida bu hodisa o‘ziga xos sotsiolingvistik
xususiyatlarga ega bo‘lib, turli ijtimoiy guruhlar, kontekstlar va kommunikativ
maqsadlarga qarab o‘zgarib turadi. Ushbu maqolada O‘zbekistonda kod almashtirish
hodisasi va uning sotsiolingvistik sabablarini tahlil qilishga harakat qilinadi.
O‘zbekiston aholisi asosan o‘zbek tilida so‘zlashadi, biroq rus tili ham tarixan
va amaliy jihatdan muhim mavqega ega bo‘lib kelmoqda. Ayniqsa Toshkent, Farg‘ona
vodiysi, Nukus va boshqa yirik shaharlarda rus tilining sotsiokulturning ta’siri kuchli
bo‘lib, aynan shu hududlarda kod almashtirish eng faol ko‘zga tashlanadi. O‘zbek-rus
kod almashtirishi ayniqsa yoshlar, talaba-yoshlar va shahar aholisi orasida faol
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
261
ISSN:3030-3621
kuzatiladi. Bu esa ijtimoiy stratifikatsiya, madaniy identitet, til prestiji kabi omillar
bilan bevosita bog‘liq.
Kod almashtirishning sotsiolingvistik sabablarini tahlil qilar ekanmiz, birinchi
navbatda, kommunikativ ehtiyojlar bilan bog‘liq pragmatik sabablarni ko‘rsatish
lozim. Ko‘plab hollarda biror soha yoki mavzu doirasida (masalan, texnika, tibbiyot,
biznes, internet) rus tilidagi atamalar tez va aniq muloqotni ta’minlaydi. Shunday
paytda odamlar o‘zbekcha gap davomida ruscha atamalarni qo‘shib ishlatadi. Bu holat
terminologik kod almashtirish deb ataladi.
Ikkinchi sabab ijtimoiy identifikatsiya va guruhga mansublik ehtiyojidir. Kod
almashtirish ayrim holatlarda til ishlatish orqali shaxsning ijtimoiy mavqeini yoki
madaniy qarashlarini ifodalash vositasi bo‘lib xizmat qiladi. Misol uchun, ayrim
yoshlar rus tilidagi ifodalarni o‘z nutqida ishlatish orqali o‘zlarini zamonaviy,
intellektual, “xalqaro” qarashdagi shaxs sifatida ko‘rsatishga harakat qiladi. Bu holat
ijtimoiy prestijga asoslangan kod almashtirish sifatida namoyon bo‘ladi.
Uchinchi sabab esa psixolingvistik sabab bo‘lib, bu holatda shaxs til
resurslaridan foydalanishda ong osti darajasida kodni almashtiradi. Bu ayniqsa ikki tilli
bo‘lgan shaxslar orasida uchraydi. Gap davomida biror so‘z yoki ibora ona tilida esiga
kelmasa, u boshqa bilgan tilidagi muqobilini ishlatadi. Bu holat ko‘pincha uzluksiz
muloqotni saqlab qolish maqsadida amalga oshiriladi.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonda kod almashtirish ijtimoiy
tabaqalarga qarab farqlanadi. Shaharlik va qishloqliklar, o‘rta va yuqori sinf vakillari,
oliy ta’lim olganlar va faqat maktab darajasida tahsil olganlar o‘rtasida kod
almashtirish chastotasi va shakllari turlicha bo‘ladi. Ayniqsa internetda, ijtimoiy
tarmoqlarda yozilayotgan matnlarda (kommentariy, postlar, storilar) kod almashtirish
juda keng tarqalgan. Bunda ruscha gaplar o‘zbekcha fonetik qoidalar asosida
transliteratsiya qilinib yoziladi.
Kod almashtirish, shuningdek, til siyosatiga ham bevosita aloqador.
Mustaqillikdan keyin o‘zbek tilining davlat tili sifatidagi mavqeini mustahkamlash
bo‘yicha ko‘plab chora-tadbirlar ko‘rilgan bo‘lsa-da, rus tilining ijtimoiy, ilmiy va
texnologik sohalardagi roli saqlanib qolmoqda. Natijada, ko‘p holatlarda ikki til bir-
birini to‘ldiruvchi funksiyani bajaradi. Bu esa kod almashtirishning “normallashuvi”ga
olib keladi.
O‘zbekistondagi kod almashtirish hodisasi tilshunoslik va sotsiologiyaning
kesishgan nuqtasida joylashgan bo‘lib, u orqali jamiyatdagi madaniy almashinuv,
ijtimoiy stratifikatsiya, shaxsiy va guruh identitetlari, til prestiji va boshqa muhim
omillarni tahlil qilish mumkin. Shuningdek, bu hodisa ta’lim, OAV, reklama, ommaviy
madaniyat, siyosat tilida ham kuzatiladi.
Xulosa qilib aytganda, O‘zbekistonda kod almashtirish – bu oddiy grammatik
hodisagagina emas, balki murakkab sotsiolingvistik mexanizmga ega til fenomenidir.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
262
ISSN:3030-3621
Uni chuqur o‘rganish orqali jamiyatdagi til siyosati, madaniy yo‘nalishlar va
kommunikativ ehtiyojlar haqidagi bilimlarni boyitish mumkin. Bu hodisani ilmiy va
amaliy nuqtai nazardan chuqur tahlil qilish zamonaviy tilshunoslik uchun dolzarb
masala bo‘lib qolmoqda. Agar bu jarayonlar muvozanatli boshqarilsa, kod almashtirish
jamiyatda ko‘p tillilikni rivojlantiruvchi va kommunikativ ko‘prik vazifasini
bajaruvchi vositaga aylanishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Майерс-Скоттон, К.
Социальная мотивация код-свитчинга: данные из
Африки
. – Оксфорд: Clarendon Press, 1993.
2.
Гумперц, Дж. Дж.
Стратегии дискурса
. – Кембридж: Cambridge University
Press, 1982.
3.
Ауэр, П.
Код-свитчинг в разговоре: язык, взаимодействие и
идентичность
. – Лондон: Routledge, 1998.
4.
Фирман, В.
Планирование языка и национальное развитие: опыт
Узбекистана
. – Берлин: Mouton de Gruyter, 1991.
5.
Маматов, С. (2019). “O‘zbekistonda ikki tillilik va kod almashtirish hodisasi.”
//
O‘zbek tili va adabiyoti
, 2(3), 85–92.
6.
Pavlenko, A. (2008).
Multilingualism in Post-Soviet Countries: Language
Revival, Survival, and Change
. //
International Journal of Bilingual Education
and Bilingualism
, 11(3–4), 275–314.
7.
Назаров, А. (2021). “Kod almashtirish va zamonaviy o‘zbek tilining sotsiologik
holati.” //
Filologiya va tillarni o‘qitish
, 6(4), 40–47.
8.
Fishman, J. A. (1972).
The Sociology of Language
. – Rowley, MA: Newbury
House.
9.
Zaynutdinova, G. (2020). “Sotsiolingvistik nuqtai nazardan kod
almashtirishning pragmatik funksiyalari.” //
Milliy til va zamonaviy jamiyat
,
1(1), 59–68.
10.
UNESCO (2021).
Multilingualism and Cultural Diversity in the Digital Era
. –
Paris: UNESCO Publishing.
