Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
251
ISSN:3030-3621
TARJIMA JARAYONIDA OBRAZLI IFODALARNING MA’NO
YO’QOTISH XAVFI:O’ZBEK VA INGLIZ TILLARI MISOLIDA
Erkinova Hilola Alisher qizi
Andijon davlat chet tillari
instituti talabasi
Abstrakt
Ushbu maqolada o‘zbek va ingliz tillaridagi obrazli ifodalar, xususan, idiomalar,
maqol-matalar va metaforalar tarjima jarayonida yuzaga keladigan asosiy muammolar
tahlil qilinadi. Maqolada figurativ ifodalarning to‘liq va ekvivalent tarjima qilinmasligi
natijasida ma'no yo‘qotish, madaniy xususiyatlarning o‘zlashtirilmay qolishi hamda
kommunikativ samaraning kamayishi holatlari yoritiladi. Tadqiqot jarayonida qiyosiy
tahlil, tarjima namunalarini o‘rganish va nazariy adabiyotlarni tahlil qilish metodlari
qo‘llanildi. Tadqiqot natijalari tarjimonlarga obrazli ifodalarni tarjima qilishda yuzaga
keladigan qiyinchiliklarni yengib o‘tishda amaliy tavsiyalar berishga qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
obrazli ifoda, tarjima nazariyasi, ma'no yo‘qotish, idiomalar,
maqollar, metafora, madaniyatlararo kommunikatsiya, qiyosiy
tahlil
Kirish qism
Tarjima nazariyasida obrazli ifodalarni tarjima qilish eng murakkab va nozik
jarayonlardan biri hisoblanadi. Chunki bunday ifodalar tilning faqat leksik yoki
grammatik qismigina emas, balki xalqning madaniyati, mentaliteti, dunyoqarashi va
tarixiy tajribasini o‘zida mujassamlashtiradi. Nida va Taber (1969) o‘z asarida shunday
deydi: “Tarjima jarayonida nafaqat so‘zning lug‘aviy ma’nosi balki uning madaniy
mazmuni va kommunikativ vazifasi ham saqlanib qolishi zarur”. Shu sababli, obrazli
ifodalar ko‘pincha so‘zma-so‘z tarjima qilinsa, o‘z semantik va badiiy qiymatini
yo‘qotadi.
Newmark (1988) tarjimon obrazli ifodalarni tarjima qilayotganda “madaniy
ekvivalent”ni topishga intilishi, lekin bu ekvivalent bo‘lmasa, kontekstga mos
alternativ ifodani ishlab chiqishi kerakligini ta’kidlaydi. O‘zbek va ingliz tillari
qiyosida olib qaralganda, ko‘plab idiomalar, maqollar va metaforalar madaniy tafovut
tufayli to‘liq yoki qisman ma'no yo‘qotishga olib keladi. Shu bois, ushbu maqolada ana
shu muammoning nazariy asoslari, misollar asosidagi amaliy ko‘rinishlari va echim
yo‘llari yoritiladi.
Metodologiya
Tadqiqotda qiyosiy tahlil va kontekstual tahlil metodlari asosiy o‘rin tutdi. Shu
bilan birga, tarjima nazariyasiga oid nazariy manbalar (Newmark, 1988; Baker, 1992;
Nida va Taber, 1969) konseptual asos sifatida tanlandi. Empirik material sifatida ingliz
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
252
ISSN:3030-3621
badiiy asarlarining o‘zbek tarjimalari (jumladan, Shekspirning asarlari, zamonaviy
ingliz hikoya va romanlarining tarjimalari), shuningdek o‘zbek xalq maqol-
matalarining inglizcha tarjimalari tahlil qilindi.
Karimov (2002) va G‘ulomov (1996) o‘zbek tili frazeologizmlari bo‘yicha
bergan tavsiyalari tarjimada milliy o‘ziga xoslikni saqlash zarurligini ko‘rsatib,
metodik yondashuvni shakllantirishga xizmat qildi. Vinay va Darbelnet (1995) taklif
qilgan “madaniy moslashuv” strategiyasi esa tarjima misollarini tahlil qilishda
yo‘riqnoma bo‘lib xizmat qildi.
Muhokama
Obrazli ifodalarni tarjima qilishda tarjimon ko‘plab to‘siqlarga duch keladi.
Avvalo, idiomalar va maqol-matalar to‘g‘ridan to‘g‘ri tarjima qilinmaydi, chunki ular
ko‘pincha milliy madaniyat, tarix, urf-odat va an'analarni aks ettiradi. Obrazli
ifodalarni tarjima qilishda yuzaga keladigan muammolarni quyidagi real misollar
orqali ko‘rib chiqish mumkin:
Ingliz tilidagi idiomalar:
Misol: "spill the beans" — so‘zma-so‘z tarjimada “loviyani to‘kmoq” bo‘lib,
o‘zbek o‘quvchisi bu ifodani tushunmaydi. To‘g‘ri tarjima: “sirni oshkor qilmoq” yoki
“sirni ochib qo‘ymoq” (Newmark, 1988).
Yana bir misol: "kick the bucket" — so‘zma-so‘z tarjima “chelakni tepmoq”,
aslida “vafot etmoq”.
O‘zbek tilidagi obrazli ifoda:
Misol: “tilini tiyib yurmoq” — ingliz tilida so‘zma-so‘z tarjima qilib bo‘lmaydi.
Baker (1992) bu kabi hollarda funktsional ekvivalent topish yoki izohli tarjimadan
foydalanishni tavsiya qiladi. To‘g‘ri variant: “stay humble”, “be modest”.
Maqollar va matallar:
O‘zbekcha: “Bo‘riga bo‘ri tegsa, bo‘ri bo‘ridan qochar” — so‘zma-so‘z
tarjimada ingliz tilidagi o‘quvchi uchun tushunarsiz. Vinay va Darbelnet (1995)
shunday vaziyatda "Set a thief to catch a thief" kabi madaniy adaptatsiya qilingan
ekvivalentni ishlatishni ma’qul ko‘radi.
Inglizcha: "Birds of a feather flock together" — “Bir xil qushlar birga uchadi”
so‘zma-so‘z tarjima o‘zbek o‘quvchisi uchun tabiiy emas. To‘g‘ri variant: “Tovuqlar
bir joyga qochadi”, yoki “Qush qo‘shnini tanlab qo‘nar”.
Metafora misollari:
Shekspirning "All the world's a stage" iborasini "Butun dunyo sahna" deb
tarjima qilinsa, semantik jihatdan to‘g‘ri, lekin badiiy kuchi kamayishi mumkin. Nida
va Taber (1969) bu kabi hollarda tarjimon asarning badiiy ruhini saqlash uchun obrazli
ekvivalent ishlab chiqishi lozimligini ta’kidlaydi. Shu bois, "Butun dunyo hayot
sahnasi" ko‘proq to‘laqonli tarjima bo‘ladi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
253
ISSN:3030-3621
Shuningdek, Newmark (1988) ta’kidlashicha, ba’zida tarjimon obrazli ifodani
to‘liq tushuntirishni yoki parcha oxirida izoh berishni afzal ko‘radi — bu madaniy
kontekst yo‘qotilmasligini ta’minlaydi.
Xulosa
Yuqoridagi misollar shuni ko‘rsatadiki, obrazli ifodalarni tarjima qilish
jarayonida ma'no yo‘qotishning asosiy sabablari madaniy tafovutlar, semantik
ekvivalentning yo‘qligi va tarjimonning madaniy kompetensiyasiga bog‘liq. Nida va
Taber (1969) “figurativ til tarjimasi nafaqat til o‘zlashtirish, balki madaniyatlararo
ko‘prik qurishdir” deya ta’kidlaydi.
Newmark (1988) esa tarjimonlardan madaniyatga mos ekvivalent topishni,
bo‘lmasa kontekstga mos izohli tarjimadan foydalanishni maslahat beradi. Shu bois
tarjimon quyidagi qoidalarga amal qilishi zarur:
Obrazli ifodaning madaniy ildizlarini aniqlash;
Madaniy adaptatsiya yoki funktsional ekvivalent ishlatish (Vinay
va Darbelnet, 1995);
Obrazning badiiy kuchini saqlashga intilish (G‘ulomov, 1996);
Zarur hollarda tarjimaga izoh kiritish (Newmark, 1988).
Bu tamoyillar tarjimada ma'no yo‘qotish xavfini kamaytiradi va asarning badiiy
ta’sirchanligini saqlashga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Baker, M. (1992). In Other Words: A Coursebook on Translation. Routledge.
2.
G‘ulomov, A. (1996). O‘zbek tili stilistikasi. Toshkent: O‘qituvchi.
3.
Hatim, B., & Mason, I. (1990). Discourse and the Translator. Longman.
4.
Karimov, N. (2002). O‘zbek tilining frazeologik boyligi. Toshkent: Fan.
5.
Newmark, P. (1988). A Textbook of Translation. Prentice Hall.
6.
Nida, E. A., & Taber, C. R. (1969). The Theory and Practice of Translation. Brill.
7.
Shuhratov, Z. (2015). Tarjima nazariyasi va amaliyoti. Toshkent: TDPU
nashriyoti.
8.
Vinay, J.-P., & Darbelnet, J. (1995). Comparative Stylistics of French and English:
A Methodology for Translation. John Benjamins.
