Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
245
ISSN:3030-3621
YANGI KONSTITUTSIYA -TARAQQIYOT QOMUSI
Salayeva Aziza Muhammadmurot qizi
Termiz davlat pedagogika instituti
Milliy g‘oya, ma’naviyat asoslari va huquq
ta’limi yo‘nalishi 3-bosqich talabasi
Ilmiy rahbar:
Hakimova Muyassar Rashidovna
Falsafa, ma’naviyat asoslari va huquq ta’limi
kafedrasi o‘qituvchisi
Annotatsiya
Mazkur maqolada insonning shaxsiy, siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy,
ekologik huquqlarining ta’minlashi natijasida jamiyat va davlat taraqqiy etishi
qisqacha ochib berilgan.
Kalit so‘zlar:
konstitutsiya, inson, huquq, jamiyat, davlat, erkinlik, ta’lim,
tarbiya.
Kirish
Insoniyatning uzoq tadrijiy taraqqiyoti jarayonida oila, xalq, millat, jamiyat va
davlat paydo bo‘lgan. Bu ijtimoiy tuzilmalar soddalikdan murakkablikka qarab
rivojlanib borgan. Yuqoridagi mavjud subyektlar doimo boshqaruvga ehtiyoj sezadi.
Ularning xatti-harakatlarini huquqiy tartibga solish, huquq va erkinliklariga daxl
qilinmasligi uchun qat’iy belgilangan qonunchilik tizimi mavjud bo‘lishi kerak. Ushbu
qonunchilikning yuqori bosqichida konstitutsiya turadi desak mubolag‘a bo‘lmasa
kerak. Konstitutsiyaning inson, jamiyat va davlat faoliyatidagi ahamiyati haqida
birinchi Prezidentimiz I.A.Karimov shunday fikrni bayon etgan: “Tabiiyki, har qanday
davlatning yuzi, obro‘-e’tibori uning Konstitutsiyasi hisoblanadi. Konstitutsiya
davlatni davlat, millatni millat sifatida dunyoga tanitadigan qomusnomadir”
1
. Inson
baxt-saodati, farovonligi va jamiyatning osoyishtaligi bevosita davlatning asosiy
qomusi normalarining ta’sirchanligiga bog‘liq bo‘ladi.
Konstitutsiya milliy qonunchiligimiz poydevori bo‘lib, hamma kodekslar,
qonunlar, huquqiy hujjatlar, qonunosti hujjatlari ushbu qonunga asoslanadi.
Konstitutsiya faqat inson huquq va manfaatlaridan iborat bo‘lmay, balki, davlat va
fuqarolar o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarning chegarasini ham belgilab berishi bilan
izohlanadi. O‘zbekiston mustaqilligining qonuniy kafolati sifatida 1992-yil 8-dekabrda
konstitutsiyamiz qabul qilindi. Bu mamlakatimiz tarixidagi muhim tarixiy sana bo‘ldi.
Prizidentimiz Shavkat Mirziyoyev Konstitutsiyamiz haqida “Xalqimizning siyosiy-
huquqiy tafakkurining yuksak namunasi bo‘lgan Konstitutsiyamiz yurtimizda
1
Karimov I.A Inson baxt uchun tug’iladi. – T.:”Sharq”. 2001, 37-38 bet
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
246
ISSN:3030-3621
demokratik davlat va fuqorolik jamiyati barpo etish, O‘zbekistonning xalqaro
maydonda munosib o‘rin egallashida mustahkam poydevor bo‘lib xizmat qilmoqda”
2
,
- degan edilar. Konstitutsiya xalqimizning mustabid tuzum davrida toptalgan huquq va
erkinliklarini tiklashda muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. Davlat organlari, mansabdor
shaxslarning fuqarolar oldidagi ma’suliyati e’tirof etilib, o‘z o‘rnida fuqarolarning ham
jamiyat va davlat bilan munosabatlarida burchli ekanligi qayd etildi.
Ijtimoiy jarayonlarni bir me’yorda saqlab turishning imkoni mavjud emas. Vaqt
o‘tgan sayin ijtimoiy jarayonlarda ham o‘zgarishlar, yangilanishlar bo‘ladi. Bu esa
inson va jamiyat hayotida yangi ehtiyojlarni vujudga keltiradi. Shunday ekan, davlat
boshqaruvini takomillashtirib, uni inson manfaatlariga moslashtirib borishda qonunlar
ham isloh etilib, jamiyat taraqqiyotiga yangicha andozada yaratilishini taqazo etadi.
Shunday jarayonlarning tasdig‘i sifatida Konstitutsiyaviy islohatlar o‘tkazishni
zaruriyatga aylantirib qo‘ydi. Shu sabali ham asosiy qonunimiz qabul qilingandan
buyon 2023-yilgacha 15 marotaba o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish maqsadida
konstitutsiyaviy qonunlar qabul qilindi. Bu safargi konstitutsion islohotlarning ko‘lami
kengroq bo‘lganligi uchun asosiy qomusimizni yangi tahrirda qabul qilish lozim
topildi. Mamlakatimizda yangi tahrirdagi konstitutsiya loyihasi xalq muhokamasi
uchun taqdim etildi. 2023-yil 30-apreldagi o‘tkazilgan referendum natijasida
fuqarolarimiz tomonidan ma’qullandi va 1-may kunidan qonunan kuchga kirdi.
Konstitutsiyamizning matniga 65 foiziga o‘zgartirish kiritilib, oldin e’tirof
etilmagan ko‘plab normalar kiritildi. Jumladan yangi tahrirdagi konstitutsiya Yangi
strategik tamoyillarni ham qamrab olgan. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasida
yillar davomida amal qilib kelgan “davlat – jamiyat – inson” tamoyili “inson – jamiyat
– davlat” tamoyiliga o‘zgartirildi
3
. Konstitutsiyamizning asosiy vazifasi ham inson
hayotida farovonlikni ta’minlashda davlat organlari, jamoatchilik tashkilotlarining
tashabbuskorligini oshirish maqsad qilib qo‘yilgan.
Fransuz ma’rifatparvari Monteskyening fikricha, huquqiy davlatga siyosiy
qonuniylik va xavfsizlikni qaror toptirishga, hokimiyatni bir-birini cheklab
muvozanatga solib turuvchi qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud hokimiyatlariga
bo‘lish yo‘li bilan erishiladi. Zero huquqiy davlat suveren bo‘lgan xalqning irodasiga
bog‘langach, “faqat millat chinakam suverendir. Faqat xalqgina chinakam qonun
chiqaruvchi bo‘la oladi. Faqat xalq irodasigina siyosiy hokimiyat hisoblanadi”
4
.
Tadqiqot metodologiyasi.
Tadqiqotda konstitutsiyaviy islohatlarni amalga
oshirishda iqtisodiy faoliyat erkinligi masalalari oʻrganishda induktsiya va deduktsiya,
analiz, sintez, qiyosiy tahlil, ilmiy mulohazalar berilgan. Tahlil va natijalar
2
Mirziyoyev Sh. “Niyati ulug‘ xalqning ishi ham ulug‘, hayoti yorug‘ va kelajagi farovon bo‘ladi. T.:
“O’zbekiston”.2018.3-tom.58-bet.
3
‘rni
4
История политических учений. – М.: Политиздат, 1971
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
247
ISSN:3030-3621
Tahlil va natijalar.
Har qanday adolatli qonun taraqqiyotga xizmat qiladi.
Qonun qat’iy kuchga ega bo‘lsa jamiyat yangi bosqichga ko‘tarila oladi. Bu esa
insonlar hayot tarziga ijobiy o‘zgarishlar olib kirib, ularni davlat va mansabdor shaxslar
faoliyatidan mamnunlik hissini kuchaytiradi. Bu jarayonlarni amalga oshirish
qonuniylik, qonun oldida tenglik kabi tamoyillarning davlatdagi ijtimoiy, iqtisodiy,
siyosiy va ma’naviy jarayonlardagi tutgan o‘rni bilan belgilanadi.
Qonuniylik va huquq tartibot tantana qilmasa, shaxsning huquqlari va
erkinliklar, qattiq intizom, ichki uyushqoqlik va ma’suliyat ustuvor bo‘lmasa, qonun
va an’analar hurmat qilinmasa, huquqiy davlatni tasavvur qilib bo‘lmaydi
5
. Qonuniylik
bu qonunga og‘ishmay rioya qilishda ifodalnadi. Har bir davlatning va davrning o‘z
qonuni bo‘lishi kerakligi masalasi antik davrda ham mavjud bo‘lgan. Qonun yetarli
kuchga ega bo‘lmasa, fuqarolarning huquq va erkinliklariga putur yetishi tabiiydir.
Mashhur yunon faylasufi Platon fikricha “ Qonun yo‘q joyda davlat tanazzulga
uchraydi”
6
. Bu yerda aynan qonun kuchining yetarli emasligi nazarda tutilgan. Shu
holatlarga yo‘l qo‘ymaslik uchun ham mamlakatimizda jamiyat taraqqiyotiga moslab
qonunlar qabul qilinishi o‘rinlidir.
Hech kim insonning sha’nini, qadr-qimmatini kamsitishga, uni toptalishiga
qaratilgan xatti-harakat qilishga haqli emas. Shaxsni haqorat qilish, u haqida yolg‘on
uydirmalar tarqatganlik uchun davlat ta’sirchan choralarni qo‘llay oladi. Bu borada
shunday g‘ayriqonuniy holatlarning oldini olish bo‘yicha 2023-yil 11-aprelda ham
Xotin qizlar va bolalar huquqlarini himoya qilish, shafqatsizlik va zo‘ravonliklarning
oldini oldini olish to‘g‘risidagi qonun qabul qilindi.
Yangi tahrirdagi Konstitutsiyamizda aybsizlik prezumpsiyasi qoidasining
yanada insonparvarlashganini, fuqarolarning malakali yuridik yordam olish huquqini
alohida bir moddada belgilanishi, sodir etilgan aybli qilmish uchun takroran hukm
qilinishi mumkin emasligi kabi normalar kiritilishi tabiiy huquqlarimizni yanada
mustahkamladi.
Fuqarolar siyosiy huquqlaridan foydalanib, saylovlarda qatnashishlari, munosib
nomzodlarni saylashlari, o‘zlari ham bevosita hokimiyat organlariga nomzod sifatida
saylanishlari mumkin. Shuningdek, fuqarolarning siyosiy huquqlari ularga turli xil
muammolar yuzasidan shikoyat, taklif, iltimos mazmunida murojaat qilish huquqlarini
yanada mustahkamlaydi.
Fuqarolar faqat shaxsiy va siyosiy huquqlar bilan mukammal huquqlarga ega
bo‘la olishmaydi. Ularning iqtisodiy huquqlari bu huquqlar safida yetakchilik qiladi.
“Iqtisod deb pul va mol kabi ne’matlarning qadrini bilmakka aytilur,
7
-deb yozadi
ma’rifatparvar bobomiz Abdulla Avloniy. Iqtisodiy huquqlarsiz shaxslarni ijtimoiy
5
Каримов.И.А.. «Ўзбекистон-келажаги буюк давлат».-Т.: «Ўзбекистон». 1992. 38-б.
6
Yo’ldoshev S.A Antik falsafa , T.: 2006.126-b
7
Абдулла Авлоний. Туркий гулистон ёки ахлоқ.-Т.: «Ўқитувчи». 1992. 33-б.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
248
ISSN:3030-3621
munosabatlarning subyekti sifatida baholash mushkul. Jumladan, har bir shaxsning
muldor bo‘lish huquqiga egaligi, fuqaro sifatida xohlagan banklarimizga omonat
qo‘yishimiz, mulkni meros qilib olishimiz hech qanday to‘sqinliklarsiz huquqlarmizni
amalga oshirishimizga imkon beradi.
Konstitutsiyada davlatning ijtimoiy sohada amalga oshirishi lozim boʻlgan
vazifalari bilan bogʻliq normalar 3 barobarga koʻpaytirildi hamda ijtimoiy davlat
modelini amalga oshirish mexanizmlari belgilandi.
Birinchidan, Konstitutsiyamizda aholining ijtimoiy jihatdan yordamga muhtoj
qatlamini uy-joy bilan taʼminlash boʻyicha davlat tomonidan amalga oshirilishi kerak
boʻlgan vazifalari hamda mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdorini oʻrnatishda
insonning kam-koʻstsiz hayot kechirishini taʼminlash eʼtiborga olinishi belgilandi.
Ikkinchidan, davlat fuqarolarning ish bilan bandligini taʼminlashi, ishsizlikdan
himoya qilishi, kambagʻallikni qisqartirish boʻyicha majburiyatlari Konstitutsiya
normasi darajasiga koʻtarildi.
Uchinchidan, fuqarolarning malakali tibbiy yordamga boʻlgan huquqlari
mustahkamlab qoʻyildi hamda davlatning barcha taʼlim sohalariga birdek eʼtibor
berishi, xususan, inklyuziv taʼlim sifatini rivojlantirishi hamda oʻqituvchi maqomini
yuksaltirishga doir normalar mustahkamlandi.
Yosh avlod tarbiyasi har bir davrda muhim vazifa bo‘lib kelgan. Yoshlarning
iqtidori, salohiyati, axloqiy tarbiyasiga qarab shu yurtning istiqboli belgilanadi.
Ayniqsa, bugungi kunda yurtimizda Uchinchi Renessansni barpo etishdek ulkan
vazifani amalga oshirishda yoshlar ta’lim-tarbiyasining huquqiy kafolati bo‘lmog‘i
darkor.
Ta’limni rivojlantirish konstitutsiyamizda mustahkamlanar ekan, yosh avlodni
axloqiy jihatdan yetuk, komil inson etib tarbiyalash bu borada eng muhim vazifadir.
Keng qamrovli, har tomonlama bilimga ega bo‘lgan yosh avlodni tarbiyalash yurtimiz
islohotlarining markazida ekanligini ham unutmasligimiz, shunday imkoniyatlardan
foydalanib jamiyat taraqqiyotiga hissa qo‘shishimiz kerak. Munavvarqorining
fikricha, yosh avlodni tarbiyalash bilangina millatni uyg‘otish, Vatanni ozod qilish,
xalq ma’naviyatini yuksaltirish, turmushni farovonlashtirish mumkin. Adib
yoshligidan bolalarda mehnatga qiziqish, g'ayrat, jasorat fazilatlarini tarbiyalashni
tavsiya etadi.
8
Yoshlarni puxta bilimlarni egallashlarida pedagog o‘qituvchilarning
o‘rni alohida ehtiromga loyiq. Yangilangan konstitutsiyamizda o‘qituvchilar
faoliyatining huquqiy kafolati, ularning jamiyat rivojlanishida eng katta mas’ul shaxs
ekanliklariga urg‘u berilgan. 52- moddasi ikkinchi qismida Davlat o‘qituvchilarning
sha’ni va qadr -qimmatini himoya qilish, ularning ijtimoiy va moddiy farovonligi,
kasbiy jihatdan o‘sishi to‘grisida g‘amxo‘rlik qiladi deyilgan. Bu modda mohiyatini
8
R .A .Mavlonova, N.H.Rahmonqulova, K.O.Matnazarova ,M.K.Shirinov, S.Hafizov.” Umumiy pedagogika “ Toshkent –
2018
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
249
ISSN:3030-3621
chuqur his qilgan har bir pedagogning o‘z kasbiga yanada mehr muhabbati oshadi.
Qolaversa, jamiyatdagi har bir shaxsning o‘qituvchilarga nisbatan yangicha nigohda
qarashlariga, ularning munosib mehnatlarini qadrlashga o‘rgatadi. O‘qituvchilarning
bilim va malakalarini xalqaro baholash tizimlari orqali tekshirishga qaratilgan
TALLIS dasturi ham yurtimizda 2024-yildan boshlab yo‘lga qo‘yiladi. Bu esa yana
ham ilm-fanni taraqqiy ettirishda zarur metod vazifasini o‘tashi ehtimoldan xoli emas.
Xulosa va takliflar.
Yangi konstitutsiya – biz fuqarolarning munosib hayot
kechirishimizning garovi, huquqiy himoyasining yanada ishonchli kafolatli, xalqaro
andozalarga moslab yaratilgan eng muhim qomusimizdir. Ushbu qonunga asoslanib
insonlar taqdiri hal etiladi, yangi ijtimoiy munosabatlar yuzaga keladi. Ishonamizki, bu
qonun yurtimizdagi milliy qonunchilik tizimini yanada taraqqiy ettirishda o‘z
davrining eng mukammal qonunchiligi yaratilishida va shu qonunlarga asoslanib
adolatli jamiyat qurilishida muhim fundament vazifasini o‘taydi. Yangi O‘zbekistonni
dunyodagi eng rivojlangan davlatlar qatoridan o‘rin oilishida muhim qonun bo‘ladi.
Konstitutsiyaviy tuzatishlar, avvalambor, jamiyatning turli ijtimoiy qatlamlariga
mansub boʻlgan fuqarolarning shaxsiy, ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy, madaniy va
ekologik huquqlari hamda manfaatlarini taʼminlashga, himoya qilishga qaratilgan
toʻgʻridan-toʻgʻri ishlaydigan normalarga aylanadi. Konstitutsiyaga tuzatishlar
fuqarolarning iqtisodiy huquqlarini, xususiy mulkchilikni, iqtisodiy faoliyatning
erkinligini himoya qilishga qaratilganligi bilan alohida ahamiyat kasb etadi. Bunda:
- davlat tadbirkorlikni rivojlantirish uchun qulay ishbilarmonlik va
investitsiyaviy muhitni, shart-sharoitlarni taʼminlashi, iqtisodiy faoliyatda insofsiz
raqobatga, monopollashtirishga yoʻl qoʻyilmasligi belgilandi;
- tovarlar, xizmatlar, ishchi kuchi va moliyaviy mablagʻlarning erkin
harakatlanishi kafolatlandi;
- yer qonunda nazarda tutilgan shartlar asosida va tartibda xususiy mulk bo‘lishi
mumkinligi mustahkamlandi;
- davlat byudjetini shakllantirish hamda ijro etish tartib-taomillari ochiqliligi,
uning ustidan jamoatchilik nazorati amalga oshirilishi nazarda tutildi.
Jamiyatimizda amalga oshirilayotgan konstitutsiyaviy islohotlar albatta butun
xalqimiz irodasini oʻzida mujassam qilib, ularning xohish va irodalarini ifoda etdi.
Xalqaro umum e’tirof etilgan normalar va boshqa koʻplab oliy maqsadlar qoʻyilgan.
Kelgusi referendum jarayonjlariga xalqimiz tayyor turishi kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.
O‘zbekiston Respublikasini Yangi Konstitutsiyasi T. 2023
2.
Mirziyoyev Sh. “Niyati ulug‘ xalqning ishi ham ulug‘, hayoti yorug‘ va kelajagi
farovon bo‘ladi. T.: “O‘zbekiston”.2018.3-tom.58-bet.
3.
Falsafa: Qomusiy lug‘at (tuzuvchi va mas’ul muharrir Q.Nazarov). – T.: “Sharq” ,
2004 , 68-bet.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
250
ISSN:3030-3621
4.
Karimov I.A Inson baxt uchun tug‘iladi. – T.:”Sharq”. 2001, 37-38 bet
5.
Karimov.I.A.. “O‘zbekiston-kelajagi buyuk davlat”.-T.: “O‘zbekiston”. 1992. 38-
bet
6.
Mirziyoyev Sh. “Niyati ulug‘ xalqning ishi ham ulug‘, hayoti yorug‘ va kelajagi
farovon bo‘ladi. T.: “O‘zbekiston”.2018.3-tom.58-bet.
7.
R .A .Mavlonova, N.H.Rahmonqulova, K.O.Matnazarova ,M.K.Shirinov,
S.Hafizov.” Umumiy pedagogika “ Toshkent – 2018
8.
Yo‘ldoshev S.A Antik falsafa , 126-bet
9.
Абдулла Авлоний. Туркий гулистон ёки ахлоқ.-Т.: «Ўқитувчи». 1992. 33-б.
10.
История политических учений. – М.: Политиздат, 1971
‘rni
12.
Hakimova, M. (2025). Ikkinchi jahon urushi davrida Surxon vohasi ayollarining
maorif va madaniyat sohasiga qo ‘shgan munosib hissalari.
MAKTABGACHA VA
MAKTAB TA’LIMI JURNALI
,
3
(6).
