Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
226
ISSN:3030-3621
GANDBOLCHILARDA SAKROVCHANLIKNI RIVOJLANTIRUVCHI
MASHQLAR
Quronboyev Zafarbek Shavkat oʻgʻli
Abu Rayhon Beruniy nomidagi
Urganch davlat universiteti talabasi
Аnnotatsiya:
Ushbu maqolada gandbolchilarda sakrovchanlik qobiliyatini
rivojlantirishning turli xil usullari yoritilgan.
Kalit so’zlar:
Gandbol, sakrash, yuqori, aylanma, mashg`ulot, dinamik,
kuchlanish, mushak, qobiliyat.
Gandbol keng tarqalgan sport turlaridan biri bo‘lib, u o‘quvchi yoshlarni
jismoniy rivojlantirish, ularning salomatligini mustahkamlashning eng ommabop,
binobarin, eng qulay vositalaridan biridir. Bu kattalar uchun ham, o‘smir yoshlar uchun
ham birdek ma’qul bo‘lgan chinakkam xalqchil o‘yin hisoblanadi.O‘yinda
qatnashuvchi jamoa o‘yinchilarining maqsadi–to‘pni egallab olib, dastlabki himoya
qilinib turgan darvozaga kiritish. To‘p bilan barcha harakatlar faqat qo‘lda
bajariladi.To‘p uchun kurashda, qarshilik ko‘rsatishda qo‘pollik va sportchiga xos
bo‘lmagan harakat qilmasdan, qoidaga rioya qilinib bajarilishi lozim.Gandbol
o‘yinining asosini yugurish, sakrash, to‘pni uzatish, darvozaga to‘p otish kabi
shug’ullanuvchilarning har jihatdan uyg’un rivojlanishiga yordam beradigan tabiiy
harakatlar tashkil etadi. Yuklamalar organizmdagi barcha funksional tizimlarning
rivojlanishiga ijobiy ta’sir etadi
1
. Mashg’ulotlar ta’sirida,shuningdek, musobaqalarda
shug’ullanuvchilarning ruhiy faoliyati takomillashadi, tezlik reaksiyasi, chamalash,
ijodiy fikr yuritish, diqqatning ko‘lami, tashabbuskorlik, irodaviy sifatlar, jismoniy
sifatlardan: tezlik-tezkorlik, kuch, sakrovchanlik, tezkor-kuch, chaqqonlik, chidamlilik
va egiluvchanlik kabi sifatlari rivojlanadi.
Gandbolchilarda
sakrovchanlikni
rivojlantirish
uchun
muvaffaqiyatli
hisoblanib, dinamik (rivojlantiruvchi) mashqlar (narsalar ustidan sakrash, sakrashdan
keyin chuqurlikka qayta sakrash 40-50 sm yuqorilikdan qayta sakrash yarim oʻtirgan
holatda va boshqalar) uncha katta boʻlmagan tortuvchilar bilan (gantellar, qoʻrgʻoshin
belbogʻ, qum solingan xaltachalar) bajarish. Bu mashqlar katta darajada katta yoshdagi
sportchilarga toʻgʻri keladi. Doimiy tarzda esda saqlash kerak, sportchini
sakrovchanligi yaxshilanadi shunda, qachonki mashqlantirish davomida uni bir vaqtda
kuchi va tezligi mukammallashib boradi. Shuning uchun boldir buklanish mushaklari
kuchlarini, oʻkchalar va mushaklarini rivojlantirish zarur, ular sakrashni amalga
oshirishda oʻziga xos ishtirokni amalga oshiradi. Kuchlanish mashqlari tezlik-
1
Платонов, В.Н. Система подготовки спортсменов в олимпийском спорте. Общая теория и ее практическое приложение /
В.Н. Платонов. – К. : Олимпийская литература, 2004. – 808 с.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
227
ISSN:3030-3621
kuchlanish mashqlaridan ilgʻorlashishi zarur. Sakrash mashqlari aynan sakrashdan
keyin qayta chuqurlikka sakrash yugurish tezlanishini yaxshilaydi. Ba’zi bir
tadqiqotcholar, aynan xorijiylar tasdiqlashicha vertikal sakrash balandligi gandbolchini
umumiy kuchlanish tayyorgarligini toʻliq aniqlaydi deb ifodalaydilar.
Huddi shunday tezlik-kuchlanish imkoniyatlarini rivojlantirish uchun oʻz tana
ogʻirligini yengib oʻtish mashqlaridan foydalanadilar (masalan, sakrashlarda) va tashqi
tortuvchanlik vositalari bilan (masalan, siqimlashtirilgan toʻpni uloqtirish).
Mashqlar tezlik-kuchlanish sifatlarini rivojlanishiga ta’sir qiluvchi shartli turga
boʻlish mumkin:
1.Aslan yuqori darajadagi tezlik xarakteriga ega boʻlgan mashqlar;
2.Mashqlar asosan yuqori darajada kuchlanish xarakteriga ega boʻlganlari.
Tortish kuchiga ega boʻlgan mashqlar asosan doimiy, almashuvchanlik boʻlishi
kerak. Maqsadga muvofiq tezlik-kuchlanish imkoniyatlarini rivojlantirishda uslubiy
qoidalardan qoʻllanish; barcha mashqlarni kattaligidan va tortilish tasnifidan tashqari
holatda imkoniyatiga xos yuqori darajada bajarilish zarur.
Ma’lumki, ya’ni kuch va sakrash balandligi koʻpincha kuchlar va mushaklar ikro
foydalanuvchi kuchlariga bogʻliq va oyoq boʻgʻin suyaklariga bogʻliq.
Sakrovchanlikni rivojlantirishda birinchidan, oyoq buklanish tizimini mustaxkamlash,
ularni kuchli, egiluvchan, jaroxatlanishga qarama-qarshi tzarblini mustaxkamlashga
e’tiborni qaratish kerak. Bu maqsadda V.I.Jukov tavsiyasiga koʻra har kun ertalab 5
daqiqadan kam boʻlmagan vaqtni axillov (oʻkcha) tomirlarini mustaxkamlashga va
oyoq panja suyaklarini mustaxkamlashga ajratish zarurligini tavsiya qiladi. Oddiy
lekin foydali mashqlar tavsiya qilinadi.
Panjalarni amortizator (egiluvchanlik bilan) tortilish kuchida buklash yoki
sherikini qarshilikini yengib oʻtish. Tibbiyot koptoklaridan yaxshi foydalanish-ularni
oʻkcha orqali aylantirish. Yurish va sakrash panjada tortilish bilan qoʻlda yoki yelkada.
Panjalarni va oyoq boʻgimini mustaxkamlash uchun qumda sakrash, sakrash ipi bilan
sakrash, toʻsiqdan oyoq uchida sakrash, bir yoki ikki oyoqda sakrashdan foydalanish
mumkin. Oyoq boʻgʻinlari suyaklari uchun oyoqlarni birgalikdagi harakatlardan
foydalanish va oyoq boʻgʻinlarini almashtirish ikki tomonga 30-40 marta. Bulardan
tashqari oyoq buklanish qismida oyoqlarni buklash tortilish bilan sakrash, yarim
buklangan oyoqda shtanga bilan yurish-oʻtirib turish holatida, yarim oʻtirgan holatda
har bir qadamda aylana bilan harakatlanish. Panja va oyoq buklanish suyaklarini
mustaxkamlashni sakrovchanlik mashqlarini tezligini oshirish orqali erishish mumkin.
Sakrovchanlik mashqlantiruvchi uslublari barcha oʻyin koʻrinishlarini tezlatishlari
asosida bir qancha oʻzgarishlarni keltirib chiqardi
2
. Past darajadagi gandbol
tayanchidan sakrash muvaffaqiyat keltirmaydi: toʻgʻrilanishda, oyoqlarni buklash
2
Баскетбол: 100 упражнений и советов для юных игроков: пер. с англ./ Ник Сортэл. – М. : АСТ: Астрель, 2005. –237[3]с.:
ил.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
228
ISSN:3030-3621
suyaklarida qimmatli vaqt yoʻqotiladi, koʻpincha toʻp raqibiga, koʻproq
boʻshashganlikda (ittarishga tayyorgarlikda) oʻkchada va tizza qismlarini kamroq
egilgan holatda yetkaziladi. Oʻkchalarni va tizzalarni sakrashni qumda yoki sakrash ipi
asosida, toʻsiqlardan panjada sakrash, bir va ikki oyoqda amalga oshiriladi. Tizza
suyaklari uchun tvist harakatlari (oyoqlar birgalikda)foydali va tizzalarni aylanishi ikki
tomonlama 30-40 marta. Bundan tashqari, oyoqlarni buklash tizza suyaklarida tortilish
bilan, yarim buklangan oyoqlarda yurish shtanga bilan-oʻtirib yurishdi, yarim
oʻtirishda har bir qadamda aylana bilan tavsiya qilinadi.
Tizza panja suyaklarini mustaxkamlab sakrovchanlik mashqlarini intensivlik-
tezlik holatlarini oshirish mumkin.
Adabiyotlarni oʻrganish natijalariga koʻra umumlashtirishda, gandbolchilarda
sakrovchanlikni rivojlantiruvchi mashqlardan koʻproq uchraydiganlarini:
1. Krossdan va gimnastikadan keyin mashqlantirishlarda oʻyinchilar toʻgʻri
oyoqlarida qoʻllar balandlikda balandlikka sakraydilar 3-4 marta 1 daqiqa davomida
(oraliq 5-7 daqiqa). Oraliqlar boshqa oʻyin sifatlarini rivojlantirish uchun
foydalaniladi,tezlik,kuchlanish,epchillik, harakatlarni muvofiqlashtirish yoki oʻyin
teznikasini rivojlantirish uchun qoʻllanadilar. Sakrashlar ikki oyoq ittarilishi bilan
bajariladi, yerga qoʻnish “oʻqlangan” oyoq tayanchida. Poldan ittarish uchun sarf
qilgan vaqt past darajada.
2. Huddi shu mashq birinchidagi kabi, lekin ittarish va yerga qoʻnish chap
oyoqdan oʻng oyoqda bajariladi, aksincha navbatma-navbat (oyoqlar yelkadan salgina
kenglikda). Huddi shunday olgʻa-orqaga normal qadam masofasida-“mayatnik-soat
tili” sifatida.
3. Huddi shunday birinchi va ikkinchi mashqlardagi kabi, juftlikda
bajariladi:oʻyinchilar sakrashda bir-biridan ittariladi qoʻlini choʻzgan holatda.
4. Sakrash 180, 360 aylanada qoʻllarni balandga koʻtargan holatda.
5. Huddi shunday uchinchi mashqadagi kabi, lekin toʻpni chap va oʻng qoʻlda
etaklashda;
6. Oʻtirgan holda sakrash (nafaqat boldirlarni mustaxkamlash uchun foydali,
balkim bel va orqa qismini). Ularni juftlikda bajarish mumkin-orqa tomon bilan bir-
biriga nisbatan qoʻllar tirsaklarga yopishgan. Harakat tomonlarga, oldinga-keyinga.
7. Yon tomon, orqa, koʻkrak bilan ittarish, ikkita oʻyinchi tomonidan bajariladi,
ular bir boʻy oʻsishida va ogʻirlikda.
8. Shitda chap va oʻng qoʻllar bilan yoki ikki qoʻl bilan bir vaqtda sakrash.
Mashq vaqtga bajariladi-1,5 daqiqagacha.
9. Yopiq aylanada saqlanish mashqi. 1,5 daqiqagacha.
10. Toʻsiqlardan bir yoki ikki oyoqda bir vaqtda toʻpni yetaklash yoki sakrashni
yuqori nuqtasiga yetkazish bilan sakrash. 10-15 toʻsiqlar 60-70-80 sm balandlikda
foydalaniladi, bir-biridan 1 metrdan 1,5 metrgacha uzoqlikda joylashgan toʻsiqlar.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
229
ISSN:3030-3621
Toʻsiqlarni kesishuvini ifodalovchi shaklda qoʻyish mumkin (4 toʻsiq) va shunda yon
tomon bilan yuz qismi, orqa tomoni bilan bir-ikki toʻpni yetaklash, 4-6 yondashishda.
11. Yuqoriga plankadan (ipdan koʻrsatishdan) qoʻlda toʻp bilan sakrash:
oʻyinchi toʻpni egallashda yuguradi va qoʻlda toʻp bilan plankani
(chiziqni) yengib oʻtadi, sakrash davomida toʻpni murabbiyga yoki boshqa
oʻyinchiga beradi. Planka koʻrsatkichi (balandligi) oʻyinchini shaxsiy imkoniyatlariga
bogʻliq.
12. 11-mashqdagi kabi, lekin uzunasiga sakrashda uch karra sakrashdi.
13. Zinadan bir va ikki oyoqda balandga va pasyga sakrash. Toʻpni yetaklash
bilan ham bajarish mumkin.
14. Oʻrin ajratib beruvchi yuqori darajadagi ta’sirchanlik bilan amalga
oshiriladigan sakrashlar tumba ustiga va undan pastga sakrash.
15. Gimnastik skameyka ustidan sakrash bir va ikki oyoqda toʻpni oldinga-
orqaga, yuz tomon, yon qismda yetaklash.
16. Giryalar bilan (yuk) gantellar bilan sakrash. Aldovchi harakatlarni ifodalash
mumkin (toʻpni uloqtirish)sakrash davomida.
17. Oddiy ip sakrovchanligidan bir va ikki oyoqda sakrash-5 daqiqagacha.
Sakrovchanlikdan 3 dan 7 kg gacha, 30 soniyadan-1,5-3 daqiqagacha sakrash.
18. Doira ostida toʻxtamasdan toʻpni yuqoriga urish-yuqori darajadagi sonda
yugurmasdan.
19. Toʻsiqlar ustidan 50 sm gacha oyoq kuchlari asosida sakrash, ya’ni oyoqlarni
tizzagacha bukish koʻrinishida. 23-30 daqiqa seriyalari bilan izchil sakrash.
20. ”Oʻtirib turish” tantsasi bir yoki ikki toʻpni yetaklash bilan. Oʻyinchi
oyoqlarni navbatma-navbat oldinga va tomonlarga yoʻnaltiradi. Mashq vaqtga
bajariladi 25-30 soniya.
21. Tizimli koʻrinishdagi mashqlar-“qaychi” bir yoki ikki toʻpni yetaklash bilan.
Har bir sakrashda oʻyinchi oyoqlarni silkitadi-oldinga,orqaga.
22. Tizimli sakrash-bir yoki ikki toʻpni yetaklash bilan sakrash. Har bir
sakrashda oʻyinchi oyoqlarni tomonlarga silkitishni bajaradi.
23. Bir oyoqda toʻpni yetaklash bilan koʻp sakrash. Vazifa-imkoniyatga koʻra
koʻproq uzoq mashqlarni bajarish. Mashq musobaqa tarzida oʻtkaziladi:maydon tomon
kim kamroq sakrash sonini amalga oshirishda baxolanadi.
24. Uzun sakrovchanlik ipi ustidan sakrash. Toʻpni nafaqat oʻyinchi balki
sakrash ipini faoliyatga keltiruvchilar ham toʻpni yetaklashlari mumkin.
25. Oyoq qismini qorin tomon tortilishda tizimli sakrashlar. Oʻyinchi
sakrashlarni, bir vaqtni oʻzida boshi ustida qoʻllarini uzatgan holatda toʻpni ushlashni
amalgam oshiradi. 30-35 soniya seriyalar tizimida.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
230
ISSN:3030-3621
26. Tizimli seriyali sakrashlar ikki oyoqda aniq shitdagi koʻrsatkichga yetish.
20-25 soniya seriyasida. Shitdagi belgi balandligi har bir oʻyinchini boʻyi balandligi
bilan bogʻliq.
27. Shit oldida toʻpni egallash. Oʻyinchilar juftlikda shit oldida turadilar, doirani
turli tomonida va murabbiyni signaliga asosan toʻpni shitdan bir-biriga uloqtirishni
boshlaydi. Mashq vaqtga bajariladi 30-40 soniya.
28. Toʻpni butun maydon boʻylab yuritish. Oʻyinchi toʻpni shitdan tutadi va
sakrab qarama-qarshi doiraga harakat qiladi 3-4 marta toʻpni yetaklab maydonni
kechib oʻtadi va ikki qadamda toʻpni aylanaga tashlaydi. Keyin shu vazifa ikki marta
yetaklash va oxirida bir marta yetaklash. Mashq mukammal, lekin gandbolchilarni
tayyorgarliklari uchun foydali va qiziqarli.
29. Gimnastik ot ustidan qoʻlda toʻp bilan sakrash. Otda sakrashni uzunasiga
yoki qarama-qarshi yoʻnalishda qoʻyilishi mumkin.
30. Toʻpni irgʻitish koʻprikchasidan qoʻlda toʻp bilan sakrash, aylanaga
balanddan ikki qoʻl bilan uloqtirish.
31. Batut ustida 180 va 360 gradus aylanishda sakrash oyoqlar bukishida yerga
qoʻnish, orqaga, qoringa,oyoqga qoʻnish keyin dumalash bilan olgʻa. Sakrash vaqtida
oʻyinchi sherigi bilan toʻp almashishlarini amalga oshirishi mumkin.
32. Aylanaga yuqoridan ikki yoki bir qoʻl bilan toʻpni tashlash sakrashi,
sakrashdan keyin sakrash tizimli 10-12 marta toʻpni tashlash aylanani turli
tomonlaridan (toʻgʻri, oʻngdan, chapdan).
33. Aylanaga toʻpni urish ikki toʻpni bir sakrashda.
34. Aylanaga toʻpni tashlash yuqoridan 180 va 360 gradus aylanada.
35. Bir sakrashda juftlikda toʻpni tutish va uloqtirish. Sheriklar toʻpni tutadilar
va uloqtiradilar (yoki ikki toʻpni) bir sakrashda, bir aylanadan ikkinchi aylanaga tomon
harakat qiladilar va uloqtirishni aylana ostida amalga oshirishda mashqni
yakunlaydilar.
36. Toʻpni kvadratda yetkazish bilan bir yoki ikki himoyachini qarama-
qarshiligida. Barcha toʻp yetkazishlar bir sakrashda amalgam oshiriladi. Himoyachilar
almashishi har bir xatodan keyin amalga oshiriladi.
37. Toʻpni uch yoki besh oʻyinchilar orasida “sakkiz” koʻrinishida bir-biriga
uzatish. Tutib olish va uzatish faqat bir sakrashda amalga oshiriladi.
38. Oldinga va orqaga 50 sm dan katta boʻlmagan uzunlikda sakrash. Mashqlar
musobaqa turida vaqtda bajariladi:kim bir daqiqa ichida qancha koʻp sakrashini
hisobga olinadi.
39. Toʻpni yuqoridan doiraga tushirish 10,15,20 marta tizimli ravishda yoki
vaqtga nisbatan 30-40 soniyada.
40. Tortuvchi kuch shtanga, tosh, tibbiy bol bilan tizimli sakrashlar 25-30 soniya
davomida bajariladi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
231
ISSN:3030-3621
Sakrashlar turlari, ular orasidagi toʻxtalish, bajarilish tezligi, balandligi va
tortilish yukini murabbiy aniqlaydi, bu esa mashqlantirish darajasidan kelib chiqiladi,
tayyorgarlik bosqichi, har bir oʻyinchini shaxsiy hususiyatlari hisobga olinadi. Huddi
shunday adabiyotlarda oyoq kuchini rivojlantirish uchun va shunga xos oʻyinchilarni
sakrovchanligini oshirish uchun shtanga bilan katta hajmdagi shaxsiy ishlarni bajarish
taklif etiladi, haftada 3-4 martadan kam boʻlmasligi kerak. Sakrovchanlikni
rivojlantiruvchi mashqlar juda koʻp va qanday yoʻl bilan natijaga erishish mumkinligi
tasdiqlanishicha eng avvalo sifat, tezlik va ularni bajarishda doimiylik nazarda tutiladi.
Turli mashqlar ularga nisbatan oʻyinchilarni qiziqishlari oʻsishi mashqlantirish
davomida yaxshi emotsional hissiyotni keltirib chiqaradi. Shunday qilib,
gandbolchilarni umumlashgan tezlik kuchlanish hususiyatlaridan eng zaruri
sakrovchanlik hisoblanib uni koʻrinishi oyoqni portlovchi kuchida ifodalanadi. Uni
rivojlantirish uchun amaliyotda dinamik (oʻsuvchi) tezlikdagi tartibdagi mashqlardan
foydalaniladi: maxsus sakrovchanlik mashqlari, ogʻir narsalarni oyoqlar bilan itarish
va uloqtirish, tortuvchanlik yuklar bilan bajariladigan mashqlar va katta tezlikni talab
qiladigan mashqlardan iboratdir. Bizni mavzuga bogʻliq holatda kelgusi boʻlimlarda
differentsial mashqlardan eksperimental tajribalarni tasdiqlashi gandbolchilarni
jismoniy tayyorgarligini mustaxkamlash va sakrovchanlikni yuqori darajaga koʻtarish
nazarda tutiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 5 martdagi “Jismoniy tarbiya va
sport sohasida davlat boshqaruvi tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida”gi PF-5368-sonli Farmon.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti SH.M.Mirziyoevning O‘zbekistonda 2017-
2021 yillar uchun jismoniy tarbiya va ommaviy sportni rivojlantirish dasturi. –
Toshkent, 2017.
3.
Баскетбол: 100 упражнений и советов для юных игроков: пер. с англ./ Ник
Сортэл. – М. : АСТ: Астрель, 2005. –237[3]с.: ил.
4.
Грасис, А.М. Специальные упражнения баскетболистов / А.М. Грасис. – М. :
Физкультура и спорт, 1967 – 85 с.
5.
Сарапкин, А.Л. Эффективность построения учебно-тренировочного процесса
на начальных этапах подготовки юных баскетболистов /А.Л. Сарапкин //
Физическая культура: воспитание, образование, тренировка: Детский тренер:
Журнал в журнале. – 2004. – N 3. – С. 29-31.
6.
Платонов, В.Н. Система подготовки спортсменов в олимпийском спорте.
Общая теория и ее практическое приложение / В.Н. Платонов. – К. :
Олимпийская литература, 2004. – 808 с.
7.
Железняк, Ю.Д. Основы научно – методической деятельности в физической
культуре и спорте: Учеб. пособие для студ. высш. пед. учеб. заведений / Ю.Д.
Железняк, П.К. Петров. – М.: Издательский центр «Академия», 2002. – 264 с.
