Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
218
ISSN:3030-3621
GIDROSFERA VA DUNYO OKEANI HAQIDA UMUMIY TUSHUNCHA
Matkarimov.J.S
.-o'qituvchi
Sobirova Nazira
Ahmadjonova Shaxzoda
Boymirzayeva Ruxshona
Qobiljonova Nilufar
ming maqolasi
Annotatsiya
Ushbu maqola gidrosfera va uning tarkibiy qismi bo‘lgan Dunyo okeani haqida
umumiy tushuncha beradi. Gidrosfera Yerning suv qobig‘ini tashkil etadi va uning
tarkibida okeanlar, dengizlar, daryolar, ko‘llar, yer osti suvlari va atmosferadagi suv
bug‘lari mavjud. Dunyo okeani Yer yuzining katta qismini egallab, iqlimni boshqarish,
suv aylanishini ta’minlash, biologik xilma-xillikni saqlash, transport va resurslar
manbai sifatida katta ahamiyatga ega.
Kalit so‘zlar:
Gidrosfera,dunyo okeani,suv resurslari,okeanlar,iqlim,suv
aylanishi,yer
sathi,tabiiy
resurslar,atrof-muhit
muhofazasi,ekologiya,chuchuk
suv,muzliklar,tinch okeani,atlantika okeani.hind okeani.
Gidrosfera – bu Yer sharining suv qobig‘i bo‘lib, unga barcha tabiiy suvlar:
okeanlar, dengizlar, daryolar, ko‘llar, yer osti suvlari, muzliklar va atmosfera
tarkibidagi suv bug‘lari kiradi. "Gidrosfera" so‘zi yunoncha "hydor" – suv va "sphaira"
– shar so‘zlaridan olingan bo‘lib, "suv sferasi" degan ma’noni anglatadi.
Gidrosfera Yerdagi barcha hayot shakllari uchun zarur bo‘lgan asosiy tabiiy
resurslardan biridir. Yer yuzining taxminan 71 foizi suv bilan qoplangan, uning asosiy
qismini esa Dunyo okeani tashkil etadi.
Gidrosferaning tarkibi
Gidrosferadagi suvlarning taqsimoti quyidagicha:
Dunyo okeani – 96,5%
Qutb muzliklari va muzliklar – 1,7%
Yer osti suvlari – 1,7%
Ko‘llar va daryolar – 0,013%
Atmosferadagi suv bug‘lari – 0,001% atrofida
Bu raqamlar shuni ko‘rsatadiki, inson foydalanishi mumkin bo‘lgan chuchuk
suv juda oz miqdorda bo‘lib, uni ehtiyotkorlik bilan saqlash va muhofaza qilish lozim.
Gidrosfera – bu Yerdagi hayotning asosi bo‘lgan suv dunyosidir. Uning
markaziy qismi bo‘lgan Dunyo okeani iqlimni boshqarish, biologik xilma-xillikni
saqlash, insoniyat ehtiyojlarini ta’minlashda beqiyos ahamiyatga ega. Shu sababli, biz
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
219
ISSN:3030-3621
gidrosferani muhofaza qilish, suv resurslaridan oqilona foydalanish va ifloslanishning
oldini olishga alohida e’tibor qaratishimiz zarur.
Gidrosferadagi suvlar quyidagicha taqsimlangan:
Dunyo okeani – 96,5%
Qutb muzliklari va tog‘ muzliklari – 1,7%
Yer osti suvlari – 1,7%
Ko‘llar va daryolar – 0,013%
Atmosferadagi suv bug‘lari – 0,001%
Shuningdek, inson foydalanishi mumkin bo‘lgan chuchuk suv zahiralari juda oz
bo‘lib, ularning asosan muzliklar va yer osti qatlamlarida jamlanganini ta’kidlash
lozim. Shu sababli, atrof-muhit muhofazasi va suv resurslaridan oqilona foydalanish
muhim ekologik masalalardan biridir.
Dunyo okeani – bu yer sharidagi barcha okean va dengizlarning bir butun,
yagona suv havzasi sifatida qaraladigan qismidir. U beshta yirik okeanni o‘z ichiga
oladi:
1. Tinch okeani – eng katta va eng chuqur okean.
2. Atlantika okeani – savdo yo‘llari jihatdan muhim.
3. Hind okeani – issiq iqlim zonasida joylashgan.
4. Shimoliy Muz okeani – eng kichik va eng sovuq.
5. Janubiy (Antarktika) okeani – 2000-yillarda alohida okean deb e’tirof etilgan.
Dunyo okeani Yer yuzasining 361 million kvadrat kilometr maydonini
egallagan. U okean oqimlari, suv aylanishi, iqlimga ta’siri va biologik xilma-xilligi
bilan katta ahamiyatga ega.
Dunyo okeanining ahamiyati
Iqlimni tartibga soladi: Okeanlar Quyoshdan kelayotgan issiqlikni yutadi va uni
tarqatadi.
Suv aylanishini ta’minlaydi: Bug‘lanish, yog‘ingarchilik va oqimlar orqali
gidrologik aylanishni saqlaydi.
Biodiversitet manbai: Dunyodagi organizmlarning yarmi okeanlarda yashaydi.
Resurs manbai: Baliqchilik, neft, gaz, dengiz tuzi kabi foydali qazilmalar.
Transport yo‘li: Xalqaro savdoning katta qismi okean orqali amalga oshiriladi.
Gidrosfera va ayniqsa, Dunyo okeani insoniyat hayotida beqiyos o‘rin tutadi.
Okeanlar iqlimni boshqaradi, tabiiy resurslarni taqdim etadi, suv aylanishini
ta’minlaydi hamda hayot uchun zarur bo‘lgan muhitni yaratadi. Biroq, inson faoliyati
natijasida gidrosfera ifloslanmoqda va bu atrof-muhit muhofazasiga jiddiy e’tibor
qaratishni talab etadi. Shuning uchun, suv resurslaridan oqilona foydalanish,
okeanlarni toza saqlash, chuchuk suv zaxiralarini tejash va ekologiya masalalariga
befarq bo‘lmaslik bugungi kunning dolzarb vazifalaridandir.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
220
ISSN:3030-3621
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Karimov B.A., Yuldashev A.T. – Umumiy geografiya. – Toshkent:
“O‘zbekiston”, 2018.
2.
G‘afurov M., Maxmudov Z. – Tabiiy geografiya asoslari. – Toshkent: “Fan va
texnologiya”, 2020.
3.
Bahromov I., Egamberdiyev A. – Geografiya (9-sinf darslik). – Toshkent:
“Sharq”, 2021.
4.
Beruni S. – Yer va osmon haqida. – Toshkent: “O‘qituvchi”, 1991.
5.
Mirzayev Sh., To‘xtaboyev A. – Geografik atamalar lug‘ati. – Toshkent: “Fan”,
2015.
6.
UNESCO. Water for Life Decade materiallari.
https://www.un.org/waterforlifedecade/
7.
National Geographic. Ocean Facts & Conservation.
https://www.nationalgeographic.com/environment/oceans
8.
NASA Earth Observatory. Hydrosphere Overview.
https://earthobservatory.nasa.gov/
Agar sizga bu matn Word yoki PDF formatida kerak bo‘lsa yoki taqdimotga
aylantirib berishimni istasangiz, bemalol ayting!
