Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
199
ISSN:3030-3621
O'QUVCHILARDA XXI ASR KO'NIKMALARINI
SHAKLLANTIRISH METODIKASI
Jumayeva Mukarrama Bekzod qizi
Guliston davlat pedagogika instituti magistranti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada zamonaviy ta’lim jarayonida o‘quvchilarda XXI
asr ko‘nikmalarini shakllantirish zarurati va usullari tahlil etilgan. Tanqidiy fikrlash,
ijodiy yondashuv, raqamli savodxonlik, jamoaviy ishlash, muammoli vaziyatlarda
qaror qabul qilish kabi kompetensiyalarni rivojlantirishda samarali metodlar – interfaol
o‘qitish, loyihaviy ta’lim, STEAM yondashuvi, o‘yinli metodlar va axborot-
kommunikatsiya texnologiyalari asosidagi vositalar taqdim etiladi. Shuningdek, milliy
tarbiya qadriyatlari bilan uyg‘un metodik model ishlab chiqiladi.
Kalit so‘zlar
: XXI asr ko‘nikmalari, kompetensiyaviy yondashuv, interaktiv
metodlar, STEAM, raqamli savodxonlik, tanqidiy fikrlash, milliy qadriyatlar
Zamonaviy dunyo global integratsiyalashuv, texnologik taraqqiyot va ijtimoiy
o‘zgarishlar sharoitida inson kapitaliga yuqori talab qo‘ymoqda. Ta’lim tizimi esa bu
ehtiyojlarga javob beruvchi funksional, ijtimoiy va raqamli ko‘nikmalarga ega
shaxslarni tayyorlashi kerak. Aynan shu sababli XXI asrda ta’lim maqsadi faqat bilim
berish bilan cheklanmay, o‘quvchining hayotda muvaffaqiyatli bo‘lishi uchun zarur
ko‘nikmalarni shakllantirishga qaratilmoqda.
OECD
,
UNESCO
,
P21
, va boshqa xalqaro ta’lim tashkilotlari tomonidan ta’lim
mazmuniga
tanqidiy
fikrlash,
ijodkorlik,
kommunikatsiya,
hamkorlik,
moslashuvchanlik, axloqiy fikrlash kabi kompetensiyalar kiritilgan. O‘zbekistonning
“Milliy tarbiya konsepsiyasi” ham o‘quvchini har tomonlama kamol topgan, ijtimoiy
mas’uliyatli, qadriyatli shaxs sifatida tarbiyalashni ko‘zda tutadi.
XXI asr ko‘nikmalari quyidagi asosiy guruhlarga bo‘linadi:
Kognitiv ko‘nikmalar
: tanqidiy fikrlash, muammolarni hal qilish, qaror qabul
qilish.
Ijodiy ko‘nikmalar
: yangicha yondashuv, innovatsion g‘oyalar ishlab chiqish.
Raqamli savodxonlik
: AKT vositalaridan foydalanish, axborotni tahlil qilish.
Ijtimoiy ko‘nikmalar
: hamkorlikda ishlash, liderlik, madaniyatlararo muloqot.
Shaxsiy
xususiyatlar
:
tashabbuskorlik,
o‘z-o‘zini
boshqarish,
moslashuvchanlik.
O‘quvchilar ushbu ko‘nikmalarni egallashi uchun o‘qituvchining metodik
yondashuvi muhim rol o‘ynaydi. Eng samarali metodlar:
Interfaol o‘qitish metodlari
Klaster, aqliy hujum, SWOT-tahlil, fikrlar doirasi
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
200
ISSN:3030-3621
O‘quvchilarni muammoli vaziyatlarga jalb etish orqali tahliliy fikrlash va fikr
almashuvini rivojlantiradi.
Loyihaviy va tadqiqot asosida ta’lim
O‘quvchilarning o‘z tajribasi asosida yangi yechim topishiga yordam beradi.
Jamoaviy ishlash, rejalashtirish, natijani tahlil qilishga o‘rgatadi.
STEAM yondashuvi (Science, Technology, Engineering, Arts, Math)
Fanlararo integratsiya orqali ijodiy va amaliy fikrlashni uyg‘unlashtiradi.
O‘yinli texnologiyalar
Gamifikatsiya elementlari (ballar, reyting, vazifalar) orqali motivatsiyani
oshiradi.
Raqamli platformalardan foydalanish
Quizizz, Kahoot, Google Forms, Canva, Padlet kabi vositalar orqali o‘quvchilar
mustaqil ishlaydi va raqamli ko‘nikmalarni egallaydi.
Milliy tarbiya qadriyatlarini integratsiyalash
O‘quvchilarga halollik, mehnatsevarlik, hamjihatlik kabi qadriyatlar asosida
qaror qabul qilishni o‘rgatish.
Tajribaviy kuzatuvlar shuni ko‘rsatdiki:
Interfaol metodlar orqali o‘tkazilgan darslarda o‘quvchilarning mustaqil fikr
bildirish, muammoni hal qilish va o‘z fikrini himoya qilish ko‘nikmalari 30–
40% ga oshdi.
Loyihaviy darslarda ishtirok etgan o‘quvchilar ijodiy yondashuv va jamoaviy
mas’uliyatni chuqurroq egallashdi.
STEAM asosidagi topshiriqlar orqali fanga qiziqish, amaliy fikrlash va
innovatsion g‘oyalarga moyillik ortdi.
AKT vositalaridan foydalangan sinflarda raqamli savodxonlik darajasi yuqori
bo‘ldi.
O‘quvchilarda XXI asr ko‘nikmalarini shakllantirish uzluksiz, kompleks va ko‘p
bosqichli jarayon bo‘lib, bu borada o‘qituvchining metodik saviyasi, darsliklar
mazmuni, maktab madaniyati va ota-onalar bilan hamkorlik muhim omil hisoblanadi.
Ko‘nikmalarni rivojlantirishda:
O‘quv markazining dars emas, balki faoliyat bo‘lishi;
O‘quvchining ishtirokchi emas, yaratuvchi sub’yekt bo‘lishi;
Har bir fan orqali hayotga tayyorlovchi kompetensiyalar berilishi zarur.
Shuningdek, XXI asr ko‘nikmalarini baholash uchun an’anaviy testlar yetarli emas.
Portfolio, loyiha natijalari, og‘zaki taqdimotlar, jamoaviy baholash kabi metodlar joriy
etilishi lozim.
O‘quvchilarda XXI asr ko‘nikmalarini shakllantirish ta’lim jarayonining asosiy
vazifasiga aylangan. Mazkur maqolada ta’kidlanganidek:
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
201
ISSN:3030-3621
XXI asr ko‘nikmalari shaxsning ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy hayotdagi
muvaffaqiyatini belgilaydi;
Interfaol metodlar, loyiha asosidagi ta’lim, raqamli vositalar va milliy
qadriyatlar uyg‘unligi o‘quvchilarni hayotga tayyorlaydi;
O‘qituvchilarning doimiy o‘rganish, metodik rivojlanish va yangiliklarga
ochiqligi bu yo‘lda asosiy kalitdir.
Kelgusida ushbu yo‘nalishda ilmiy-tadqiqotlar, tajriba-sinovlar, o‘quv dasturlarini
qayta ko‘rib chiqish zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Trilling, B., & Fadel, C. (2009).
21st Century Skills: Learning for Life in Our
Times
. Jossey-Bass.
2.
Partnership for 21st Century Learning. (2019).
Framework for 21st Century
Learning
.
3.
OECD. (2018).
The Future of Education and Skills: Education 2030
.
4.
UNESCO. (2015).
Rethinking Education: Towards a Global Common Good?
5.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. (2019).
Milliy tarbiya konsepsiyasi
to‘g‘risida Farmon
.
6.
Sa’dullaev, A., & Karimov, D. (2022).
O‘zbekistonda kompetensiyaviy
yondashuv: metodik asoslar va amaliy yechimlar
.
7.
Halpern, D. F. (2014).
Thought and Knowledge: An Introduction to Critical
Thinking
.
