Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
30
ISSN:3030-3621
MASHINA DETALLARINI YIG‘ISHGA TAYYORLASH VA YIG‘ISH
TEXNOLOGIYASI
TKTIYF o‘qituvchisi
Israilov Xasanboy Abduganiyevich
+998953846363
Annotatsiya:
Mazkur maqolada mashina detallarini yig‘ishga tayyorlash va
yig‘ish texnologiyasining ilmiy-nazariy asoslari, amaliy bosqichlari va sanoatdagi
ahamiyati tahlil qilingan. Detallarning yig‘ilishga tayyorlanishida bajariladigan ishlov
berish, nazorat va komplektlash jarayonlari batafsil yoritilgan. Shuningdek, yig‘ish
texnologiyasining turlari, bosqichlari va undan kutiladigan texnik va funksional
talablar ko‘rib chiqilgan. Yig‘ish jarayonida aniqlik, ishonchlilik va o‘zaro
almashtirilish kabi omillarning ahamiyati alohida ta’kidlangan.
Kalit so‘zlar:
texnik qismlar, mashina detallari, detallar, payvandlash, mexanik
usul, mashinasozlik sanoati.
Kirish.
Zamonaviy sanoat ishlab chiqarish jarayonlarida mashina va
mexanizmlarni yig‘ish ishlari muhim bosqichlardan biri hisoblanadi. Har qanday
murakkab texnologik qurilmaning ishonchli va samarali ishlashi, avvalo, uning
tarkibiy qismlarining sifatli tayyorlanishi hamda to‘g‘ri yig‘ilishiga bog‘liq. Shuning
uchun mashina detallarini yig‘ishga tayyorlash va yig‘ish texnologiyasi mashinasozlik
sanoatida alohida o‘ringa ega bo‘lib, bu jarayon muhandislik yondashuvi, aniq
texnologik ketma-ketlik va yuqori darajadagi aniqlikni talab qiladi.
Mazkur maqolada mashina detallarini yig‘ishdan oldingi tayyorlov bosqichlari,
yig‘ish jarayonining turlari, usullari va texnologik talablari chuqur tahlil qilinadi.
Yig‘ish texnologiyasining ilmiy-nazariy asoslari bilan bir qatorda, ishlab chiqarishda
qo‘llaniladigan amaliy usullar va zamonaviy texnologik yondashuvlarga ham e’tibor
qaratiladi. Bu esa mashinalarning sifati, bardoshliligi va xizmat muddati yuqori
bo‘lishini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Asosiy qism.
Mashina detallarini yig‘ishga tayyorlash — bu detallarni sifat
jihatdan tekshirish, moslashtirish, tozalash, yog‘lash va yig‘ishga yaroqli holga
keltirish jarayonidir. Har bir mexanizm yoki agregat o‘ziga xos funksional yuklamani
bajaradi va bu yuklamaning bajarilishi to‘g‘ridan-to‘g‘ri detallar orasidagi mexanik
aloqalarning to‘g‘riligiga bog‘liq bo‘ladi. Shu sababli, detallarni yig‘ishga
tayyorlashda quyidagi texnologik operatsiyalar muhim ahamiyatga ega:
1.
Detallarni nazorat qilish va saralash
Yig‘ishdan oldin detallar geometrik aniqlik, o‘lchamlar va sirt sifati bo‘yicha
texnik hujjatlar asosida nazoratdan o‘tkaziladi. Muvofiq bo‘lmagan detallar ishlab
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
31
ISSN:3030-3621
chiqarishdan chiqariladi yoki qayta ishlovga yuboriladi. Detallarning o‘zaro
almashtiriluvchanligi ularning ishlab chiqarishdagi aniqlik darajasiga bog‘liq.
2.
Moslikni ta’minlash va tozalash
Birlashtiriluvchi sirtlar orasida muvofiqlik (pasovka) bo‘lishi shart. Mexanik
harakatlanuvchi qismlar (masalan, val va podshipnik, tishli g‘ildiraklar) o‘zaro
ishqalanmasdan, lekin bo‘shliqsiz o‘rnatilishi zarur. Detallar yig‘ilishdan oldin
tozalanadi, yog‘lanadi yoki maxsus muhofaza qoplamalari bilan qoplanadi.
3.
Yig‘ish tartibi va texnologiyasi
Mashina yoki qurilmaning tuzilishiga qarab yig‘ish bir necha bosqichda amalga
oshiriladi:
Qism yig‘ish (agregat yig‘ish):
dvigatel, uzatma qutisi, korpusli
qismlar avval alohida yig‘iladi.
Oraliq yig‘ish:
oldindan yig‘ilgan agregatlar bir-biriga
birlashtiriladi.
Umumiy yig‘ish:
mashinaning to‘liq strukturasi hosil qilinadi va
funksional ishlash sinovdan o‘tkaziladi.
4.
Yig‘ish usullari
Yig‘ish jarayonida bir nechta texnologik usullar qo‘llaniladi:
Mexanik usul:
murvat, gayka, shtift, shpildan foydalanish orqali
detallarni birlashtirish.
Presslash usuli:
kuch ta’sirida detallarni o‘rnatish (masalan,
podshipniklarni valga o‘rnatish).
Payvandlash:
metall detallarni bir butun holga keltirish.
Yelimlash yoki quyish:
plastmassa yoki maxsus materiallardan
tayyorlangan detallarni mahkamlash.
5.
Yig‘ishdagi aniqlik va ishonchlilik
Yig‘ish aniqligi mashinaning ishlash samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Agar detallar o‘rtasidagi muvofiqlik buzilsa, ortiqcha ishqalanish, qizib ketish,
vibratsiya yoki nosozliklar yuzaga kelishi mumkin. Shuning uchun yig‘ishda
TPI
(texnologik pasportli instruktsiya)
asosida qat’iy ketma-ketlikka rioya qilinadi.
6.
Yig‘ilgan mahsulotni sinovdan o‘tkazish
Yig‘ilgan qurilma harakatlanish tekshiruvidan, tebranish va shovqin testlaridan,
funksional yuklama sinovidan o‘tkaziladi. Natijalar texnik hujjatlarga qayd qilinadi va
sifati tasdiqlangach, mahsulot foydalanishga topshiriladi.
Amaliy misol: Misol tariqasida, ichki yonuv dvigatelini yig‘ish jarayonini
olaylik. Bu jarayonda quyidagi bosqichlar ketma-ket bajariladi:
1.
Krank mili va blok korpus o‘rnatiladi.
2.
Porshen va shatunlar krank miliga ulanadi.
3.
Tsilindrlar, klapanlar va gaz taqsimlash mexanizmi yig‘iladi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
32
ISSN:3030-3621
4.
Yog‘ va sovitish tizimi elementlari mahkamlanadi.
5.
Dvigatel sinovdan o‘tkaziladi.
Xulosa.
Mashina detallarini yig‘ishga tayyorlash va yig‘ish texnologiyasi
mashinasozlik sanoatida muhim bosqich hisoblanadi. Bu jarayon mashinalarning
ishlash aniqligi, ishonchliligi va uzoq muddat xizmat qilishini ta’minlaydi. Detallarni
yig‘ishga tayyorlashda ularning geometrik o‘lchamlari, sirt sifati va moslashuvchanligi
qat’iy nazorat qilinadi. Yig‘ish texnologiyasining har bir bosqichi — detallarni tanlash,
moslashtirish, mahkamlash, va sinovdan o‘tkazish — texnologik intizom va sifat
nazoratiga asoslanadi.
Zamonaviy ishlab chiqarish jarayonlarida yig‘ish ishlarining avtomatlashtirilishi,
robotlashtirilgan tizimlardan foydalanilishi va yuqori aniqlikdagi o‘lchash
vositalarining joriy qilinishi mahsulot sifati va ishlab chiqarish samaradorligini
oshirmoqda. Mazkur maqolada keltirilgan ilmiy-nazariy va amaliy qarashlar, ishlab
chiqarish jarayonlarini takomillashtirishda muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Аширов Ш.Ж., Ашуров Б.Р.
Mashinasozlik texnologiyasi asoslari
. –
Toshkent: «Fan», 2019.
2.
Жалолов И.Х., Ибрагимов У.М.
Detallarni yig‘ish texnologiyasi
. – Toshkent:
TDPU nashriyoti, 2020.
3.
Машиноведение и детали машин: Учебник / Под ред. В.М.
Красносельского. – М.: Машиностроение, 2018.
4.
Гусев В.Г.
Технология машиностроения
. – М.: Высшая школа, 2021.
5.
ISO 2768-1:
General Tolerances — Part 1: Tolerances for linear and
angular dimensions without individual tolerance indications
, International
Organization for Standardization, 2011.
