Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
14
ISSN:3030-3621
JADID MATBUOTINING MILLIY MATBUOT SIFATIDA SHAKLLANISHI
Ziyodov Husniddin Isomiddin oʻgʻli
Maʼnaviyat asoslari (Ijtimoiy- gumanitar
fanlarni oʻqitish metodikasi)1-kurs magistr
Gmail:
Tel:+998900331088
Annotatsiya:
Mazkur maqola jadid matbuotining milliy matbuot sifatida
shakllanish jarayoni, uning o‘ziga xos jihatlari va jamiyatdagi o‘rni haqida batafsil
ma’lumot beradi. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Turkiston mintaqasida milliy
ongni shakllantirish, ma’rifat va islohotlarni targ‘ib qilish maqsadida yaratilgan jadid
matbuotining ijtimoiy-siyosiy hamda madaniy ahamiyati tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
Jadid matbuoti, milliy matbuot, islohotlar, Turkiston, milliy ong,
ma’rifat.
Jadid matbuoti O‘rta Osiyo va Turkiston mintaqasida XIX asr oxiri va XX asr
boshlarida milliy matbuotning shakllanishida muhim rol o‘ynagan. Bu davrda,
musofirlik sharoitida qolgan musulmon jamiyatlari orasida yangi, ilg‘or fikrlar va
g‘oyalarni targ‘ib qilish, xalqni ma’rifatli qilish va jamiyatni o‘zgartirish maqsadida
jadidchilik harakati kuchaydi. Jadidchilik, aslida, «yangilik» yoki «modernizm» degan
ma’nolarni anglatadi va bu harakatning asosiy maqsadi an’anaviy ta’lim tizimiga
qarshi turish, ilm-fan va texnologiyalarni rivojlantirish, milliy qadriyatlarni saqlab
qolish hamda ijtimoiy islohotlarni amalga oshirish edi. Jadid matbuoti aynan shu
harakatning ma’rifatparvarlik va islohotchi g‘oyalarini ommalashtirishda, xalqni
yangicha fikrlashga undashda muhim vosita bo‘ldi. O‘sha davrda Turkiston
mintaqasida joylashgan gazeta va jurnallar, masalan, "Tarjimon", "Sadoyi Turkiston",
"Hurriyat" va "Oyna", xalqni yangiliklardan xabardor qilish, ularni ijtimoiy, madaniy
va siyosiy masalalar haqida fikrlashga chaqirish maqsadida faoliyat yuritgan. Jadid
matbuoti nafaqat o‘sha zamonning ma’lumotlarini tarqatish, balki xalqni yangi bilimlar
bilan ta’minlash va milliy birligini mustahkamlashga xizmat qilgan. Bu jarayon milliy
matbuotning shakllanishiga turtki bo‘lib, Turkiston hududidagi musulmon xalqlarining
o‘ziga xos madaniy va siyosiy anglashini rivojlantirgan.[1]
Ushbu maqolada jadid matbuotining shakllanish jarayoni, uning ijtimoiy-siyosiy
va madaniy ahamiyati, milliy matbuot sifatida o‘z o‘rnini topishi va bu jarayondagi
muhim omillar tahlil qilinadi. Jadid matbuotining milliy matbuot sifatida shakllanishi
nafaqat o‘sha davrning o‘ziga xos xususiyatlarini, balki bugungi kunimizda ham
ahamiyatini yo‘qotmagan tarixiy jarayon sifatida qadrli va o‘rganishga loyiqdir.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
15
ISSN:3030-3621
Jadid matbuoti O‘zbekiston va Turkiston mintaqasida milliy matbuot sifatida
shakllanishi jarayonida ijtimoiy, siyosiy va madaniy omillar katta ahamiyat kasb etdi.
XIX asrning oxiri va XX asrning boshlarida o‘sha davrda mavjud bo‘lgan jamiyatning
ta’lim tizimi, siyosiy va iqtisodiy ahvoli ancha past edi. Shunday sharoitda, jadidchilik
harakati va uning matbuoti yangi, ilg‘or g‘oyalar va ta’lim tizimlarini ilgari surish
maqsadida samarali vosita bo‘ldi. Jadid matbuoti milliy ongni shakllantirish va turli
xalqni birlashtirishda katta rol o‘ynagan.
Jadidchilik harakati o‘zida ko‘plab islohotlarni jamlagan bo‘lib, bu harakatning
eng muhim jihatlaridan biri matbuotning rivojlanishi edi. Jadidlar eski ta’lim tizimi va
jamiyatning an’anaviy qoidalariga qarshi chiqib, yangicha fikrlashga, ilm-fanni
rivojlantirishga va ilmiy yangiliklarni targ‘ib qilishga intildilar. Bu jarayonda matbuot,
xususan, gazeta va jurnallar, yangi g‘oyalarni keng ommaga yetkazishda eng qulay
vosita bo‘lib xizmat qildi. Jadid matbuotining ilk nashrlaridan biri bo‘lgan
"Tarjimon"
gazetasi Ismoil Gaspirali tomonidan 1883 yilda boshlangan. Ushbu
gazeta musulmon jamiyatlarida yagona maqsad uchun birlashishga chaqirib, o‘z ona
tilini rivojlantirish, ta’limni yangilash va islohotlarni amalga oshirish masalalarini
yoritdi. "Tarjimon" nafaqat ma’lumotlarni yetkazish, balki milliy birlikni
shakllantirishga qaratilgan g‘oyalar bilan chiqdi.[2]
Jadid matbuoti milliy matbuot sifatida shakllanishida mazmun jihatidan ham
o‘ziga xos bo‘ldi. U xalqni savodli qilish va ilmiy yangiliklarni ommalashtirishga
qaratilgan maqolalar, risolalar va ilmiy ishlarni nashr etdi. Jadid gazetalarining
aksariyati siyosiy jihatdan islohotchi va ma’rifatparvar bo‘lib, ijtimoiy va siyosiy
muammolarni tahlil qilgan. Shuningdek, ular yangi metodologiyalarni o‘rgatish,
ta’limda samarali yondashuvlarni kengaytirish, musulmon xalqining o‘zini tanitish va
o‘zligini anglashga xizmat qilgan. Masalan, "Oyna" jurnalida chop etilgan maqolalar
ijtimoiy adolat, inson huquqlari, ta’lim va madaniyat sohalaridagi islohotlarga
chaqirgan.
Jadid matbuoti nafaqat matnli axborot vositasi sifatida, balki jamiyatda yangicha
fikrlashni shakllantiruvchi va yangi ijtimoiy va siyosiy masalalar bo‘yicha muhokama
maydoni yaratgan. Bu matbuot nashrlarining o‘ziga xos xususiyati shundaki, ular faqat
gazeta yoki jurnal shaklida qolmay, keng jamoatchilik bilan fikr almashish, yangi
g‘oyalarni muhokama qilish va jamoatchilikni o‘zgartirishni maqsad qilgan. Jadid
matbuoti o‘z o‘quvchilarini faqat yangiliklar bilan tanishtirmadi, balki ularni o‘zlari
haqidagi fikrlarni kengaytirishga undadi.[3]
Jadid matbuotining ijtimoiy va siyosiy ta’siri katta bo‘ldi. Ularning nashrlari o‘z
davrida faqat Turkiston hududida emas, balki butun musulmon dunyosida o‘z ta’sirini
ko‘rsatdi. Milliy matbuot shakllanishida katta omil bo‘lgan bu nashrlar, g‘oyat ko‘p
musulmon xalqlarining madaniyatini va milliy o‘zligini saqlashga yordam berdi. O‘z
vaqtida jadid matbuoti nafaqat ilm-fan va ma’rifat masalalarida eng ilg‘or fikrlarni
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
16
ISSN:3030-3621
targ‘ib qilgan, balki o‘sha davrda mavjud bo‘lgan siyosiy va iqtisodiy tuzumni tanqid
qilib, ijtimoiy islohotlarni amalga oshirishni talab qilgan. Jadid matbuotining ta’siri
nafaqat matbuot sohasida, balki butun jamiyatda, xalqning o‘zlikni anglashida, yangi
fikrlarni rivojlantirishda o‘ta muhim ahamiyatga ega bo‘ldi.
Bugungi kunda jadid matbuoti o‘sha davrdagi yangiliklarga qanday ta’sir
ko‘rsatganini o‘rganish muhimdir. Jadid matbuoti nafaqat o‘sha davrda mavjud
bo‘lgan siyosiy va iqtisodiy tizimni o‘zgartirishga chaqirgan, balki u zamonaviy
matbuotning rivojlanishiga asos solgan. Bugungi kunda biz jadid matbuotining
ma’rifatparvarlik, o‘zlikni anglash va ilmiy rivojlanishga qaratilgan g‘oyalarini o‘z
zamonamizga moslab qabul qilganimizni ko‘rishimiz mumkin. Ushbu matbuotning
xususiyatlari, ularni yaratgan jadidchilik harakatining bugungi kunda ham ahamiyatli
ekanligini ko‘rsatadi.[4]
Shunday qilib, jadid matbuoti milliy matbuot sifatida shakllanishi nafaqat o‘z
davrining siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy sharoitlariga javob bo‘lib, balki u milliy
g‘oyalarning rivojlanishi, madaniyat va ta’limni yangilash, yangi dunyoqarashlarni
ommalashtirishda muhim vosita bo‘lgan. Jadid matbuoti, XIX asr oxiri va XX asr
boshlarida Turkiston mintaqasida milliy matbuot sifatida shakllanib, jamiyatni
yangilash va ilg‘or g‘oyalarni targ‘ib qilishda muhim rol o‘ynadi. Jadidchilik harakati
ta’lim, ilm-fan, madaniyat va siyosatdagi islohotlarni amalga oshirishga intilib,
matbuotni o‘z g‘oyalarini keng ommaga yetkazish vositasi sifatida ishlatdi.
"Tarjimon", "Sadoyi Turkiston", "Hurriyat" va "Oyna" kabi nashrlar, milliy birlikni
mustahkamlash, ma’rifatparvarlikni rivojlantirish va yangi fikrlash tarzini
ommalashtirishga xizmat qildi. Ushbu matbuot, o‘z davrida milliy ongni shakllantirish,
ijtimoiy islohotlarni ilgari surish va xalqni yangi bilimlar bilan ta’minlashda asosiy
vosita bo‘lgan. Bugungi kunda jadid matbuotining ta’siri nafaqat o‘sha davrda, balki
zamonaviy jamiyatda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan, uni o‘rganish davom
etmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Karimov, A. Jadidchilik harakati tarixi. Toshkent: Sharq nashriyoti, 2005.
2.
Hasanov, M. O‘zbekiston matbuot tarixi. Toshkent: Fan, 2010.
3.
Rajabov, T. Turkiston jadidchilik harakati. Toshkent: Universitet nashriyoti, 2019.
4.
Rahmonov, B. Turkiston matbuotining shakllanishi va uning roli. Toshkent: Fan va
texnologiya nashriyoti, 2015.
