Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
148
ISSN:3030-3621
ATROF-MUHITNI MUHOFAZA QILISH BO‘YICHA KONSTITUTSIYAVIY
KAFOLATLAR: NAZARIYA VA AMALIYOTDA
Abdurofiyeva Nodirabonu
Termiz davlat universiteti
Yuridik fakulteti 3-kurs talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada atrof-muhitni muhofaza qilish bo‘yicha
konstitutsiyaviy kafolatlarning nazariy asoslari hamda ularning amaliyotdagi tatbiqi
tahlil qilinadi. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida fuqarolarning sog‘lom va
xavfsiz ekologik muhitda yashash huquqi konstitutsiyaviy norma sifatida
mustahkamlangan. Tadqiqot davomida xalqaro huquqiy tajriba, ekologik huquq
normalari va sud amaliyotlari asosida ushbu huquqlarning real hayotda qanday amalga
oshirilayotgani ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, ekologik monitoring, fuqarolik jamiyati
ishtiroki, sud-huquq tizimi va huquqiy savodxonlik darajasi mazkur kafolatlarning
ijrosiga qanday ta’sir ko‘rsatayotgani baholanadi. Maqola yakunida mavjud
muammolar va ularni bartaraf etish bo‘yicha takliflar ilgari suriladi.
Kalit so‘zlar:
Konstitutsiyaviy huquq, atrof-muhit, ekologik xavfsizlik, sog‘lom
muhit, fuqarolik ishtiroki, ekologik monitoring, iqlim adolati, sud amaliyoti, huquqiy
kafolatlar.
Atrof-muhitni muhofaza qilish bugungi kunda global va milliy darajadagi eng
muhim ustuvor yo‘nalishlardan biridir. Ekologik xavfsizlik nafaqat tabiatni asrash,
balki inson salomatligi, barqaror iqtisodiy taraqqiyot va ijtimoiy barqarorlikning asosi
sifatida e’tirof etiladi. Shu sababli ham ko‘plab davlatlarning konstitutsiyalarida atrof-
muhitni muhofaza qilishga doir huquqiy kafolatlar mustahkam o‘rin egallagan.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 2023-yilda qabul qilingan yangi
tahriri ham fuqarolarning sog‘lom ekologik muhitda yashash huquqini asosiy
konstitutsiyaviy huquqlardan biri sifatida belgilab berdi. Ushbu maqolada atrof-
muhitni muhofaza qilish bo‘yicha konstitutsiyaviy kafolatlarning nazariy asoslari va
ularning amaliyotdagi aks etishi, xalqaro standartlar bilan uyg‘unligi va milliy
qonunchilikdagi holati tahlil qilinadi.
Tadqiqotda konstitutsiyaviy-huquqiy tahlil usuli, qiyosiy yondashuv, normativ
hujjatlar sharhi va xalqaro huquq me’yorlarini solishtirish usullaridan foydalanildi.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, ekologik qonunlar, xalqaro shartnomalar,
shuningdek, amaliyotdagi sud qarorlari va huquqiy izohlar asosiy manbalar sifatida
tahlil qilindi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
149
ISSN:3030-3621
Atrof-muhitni muhofaza qilishga doir konstitutsiyaviy huquq – fuqarolarning
ekologik xavfsiz muhitda yashash huquqini, davlatning ekologik siyosatini va
javobgarlik mexanizmlarini belgilovchi norma sifatida e’tirof etiladi.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 49-moddasida quyidagicha belgilangan:
"Har kim sog‘lom atrof-muhitda yashash huquqiga ega. Davlat atrof-muhitni
muhofaza qilish va ekologik xavfsizlikni ta’minlash choralarini ko‘radi."
Bu norma fuqarolarning ekologik huquqlarini asoslovchi konstitutsiyaviy
kafolat sifatida xizmat qiladi va barcha sohaviy qonunchilikka yo‘naltiruvchi prinsip
hisoblanadi.
So‘nggi yillarda O‘zbekistonda ekologik qonunchilikda muhim islohotlar amalga
oshirildi:
Ekologik kodeks
(2023 yilda kuchga kirgan) – konstitutsiyaviy normani
rivojlantiruvchi asosiy huquqiy hujjat.
Fuqarolarning ekologik axborotga ega bo‘lishi va atrof-muhitga zarar
yetkazilishi holatlarida sudga murojaat qilish huquqi mustahkamlandi.
“Yashil makon” harakati, “ekologik ekspertiza” va “ekologik audit” amaliyotlari
konstitutsiyaviy norma ijrosining amaliy ifodasi bo‘lib xizmat qilmoqda.
Shunga qaramay, ekologik huquqlarni sud orqali himoya qilishda qiyinchiliklar,
aholining huquqiy savodxonligi pastligi, ijtimoiy guruhlarning iqlim adolati
masalalarida ishtiroki sustligicha qolmoqda.
Konstitutsiyaviy kafolatlarning real hayotda to‘laqonli amalga oshishi uchun faqat
norma mavjudligi yetarli emas. Quyidagi muammolar mavjud:
Ijro mexanizmlarining zaifligi
– ekologik qonun buzilishlari uchun jazo
choralari ko‘pincha yetarli darajada qo‘llanilmaydi.
Fuqarolik jamiyati ishtirokining cheklanganligi
– ekologik muammolarga
jamoatchilik reaktsiyasi sust.
Sud amaliyotining kamligi
– ekologik huquqlarni buzganlik uchun yuridik
javobgarlikka tortish holatlari juda kam.
Konstitutsiyaviy huquqiy kafolatlar amalda samarali ishlashi uchun ularni qo‘llab-
quvvatlovchi institutsional va ijtimoiy mexanizmlar majmuasi zarur. Atrof-muhitni
muhofaza qilish borasida huquqiy kafolatlar mavjud bo‘lsa-da, quyidagi jihatlar hal
qilinishi kerak:
Ekologik monitoring tizimi va raqamlashtirish
Konstitutsiyaviy norma asosida faoliyat yurituvchi ekologik monitoring
tizimlari raqamlashtirish orqali kuchaytirilishi lozim. Bu borada geografik axborot
tizimlari (GIS), sun’iy yo‘ldosh kuzatuvlari va ekologik ma’lumotlar bazasi (masalan,
O‘zbekistondagi Ekomonitoring Markazi) orqali ifloslanish darajasi, o‘rmon
maydonlari va suv havzalarining holatini uzluksiz nazorat qilish mumkin. Bunday
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
150
ISSN:3030-3621
yondashuv ekologik huquq buzilishlarini aniqlash va tezkor javob choralarini ko‘rish
imkonini beradi.
Ekologik adliya tizimi zarurati
Ayrim davlatlarda (masalan, Hindiston, Filippin, Braziliya) ekologik sudlar yoki
maxsus ekologik palatalar tashkil etilgan. Bunday tuzilmalar ekologik huquq
buzilishlariga ixtisoslashgan holda, tez va malakali qarorlar chiqarishni ta’minlaydi.
O‘zbekistonda ham ma’muriy yoki fuqarolik ishlariga oid ekologik nizolarni ko‘rib
chiqishga ixtisoslashgan sud vakolatlarini kengaytirish zarur.
Iqlim o‘zgarishi kontekstida konstitutsiyaviy normalarni yangicha talqin qilish
Iqlim o‘zgarishi oqibatida yuzaga kelayotgan yangi ekologik xavflar
(qurg‘oqchilik, suv tanqisligi, havo ifloslanishi, iqlim migratsiyasi) mavjud
konstitutsiyaviy normalarni kengaytirilgan talqinda qo‘llash zaruratini keltirib
chiqarmoqda. Xususan, "sog‘lom atrof-muhitda yashash huquqi" atamasini faqat
ifloslanmagan muhit emas, balki iqlimga mos va xavfsiz yashash sharoitlarini o‘z
ichiga oluvchi huquq sifatida talqin qilish mumkin.
Jamoatchilik nazorati va fuqarolik jamiyati ishtiroki
Konstitutsiyaviy kafolatlarning samarali ishlashi jamoatchilik nazoratisiz
imkonsizdir. Ekologik muammolarning erta aniqlanishi va hal etilishi fuqarolarning
ekologik mas’uliyati, axborotga erkin kirish imkoniyati va ekologik savodxonlik
darajasiga bog‘liq. Aarhus konvensiyasida belgilanganidek, fuqarolarning ekologik
qarorlar qabul qilishda ishtiroki konstitutsiyaviy prinsipga aylanishi kerak.
Ekologik ta’lim va huquqiy madaniyat
Konstitutsiyaviy darajadagi ekologik kafolatlarning ijrosini ta’minlashda ta’lim
muassasalari, ommaviy axborot vositalari va NNTlar muhim rol o‘ynaydi. Maktabdan
boshlab oliy ta’limgacha bo‘lgan bosqichlarda ekologik huquq asoslari o‘qitilishi,
huquqiy ongni shakllantiruvchi vosita sifatida samarali xizmat qiladi.
Taqqoslash uchun: Germaniya, Hindiston va Norvegiya kabi davlatlar
konstitutsiyasida atrof-muhitni muhofaza qilish bo‘yicha maxsus bandlar mavjud
bo‘lib, ular sud amaliyotida faol ishlatiladi. Masalan, Hindiston Oliy sudi "toza havo
nafas olish huquqini" hayot huquqining bir qismi sifatida tan olgan.
Tadqiqot asosida quyidagi xulosalar va takliflar ilgari suriladi:
1.
Konstitutsiyaviy normalarni amaliyotda tatbiq etish uchun ekologik sudlar
tizimini joriy etish muhim.
2.
Fuqarolarning ekologik huquqiy savodxonligini oshirish bo‘yicha milliy
dasturlar ishlab chiqilishi kerak.
3.
Konstitutsiyaviy norma asosida ekologik huquqlarni himoya qiluvchi
ombudsman instituti faoliyatini kengaytirish zarur.
4.
Atrof-muhitga zarar yetkazgan yuridik va jismoniy shaxslar uchun javobgarlik
choralarini kuchaytirish lozim.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
151
ISSN:3030-3621
5.
Davlat organlari tomonidan ekologik ma’lumotlarning ochiqligini ta’minlash
ham konstitutsiyaviy talabni amalda ta’minlashga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi (2023 yilgi tahrir).
2.
O‘zbekiston Respublikasi Ekologik kodeksi, 2023.
3.
Aarhus konvensiyasi, 1998.
4.
Hindiston Oliy sudi amaliyoti: Subhash Kumar v. State of Bihar (1991).
5.
Baxtiyorov A. Ekologik huquq asoslari. – Toshkent: TDYuI, 2022.
6.
Yusupov R. Konstitutsiyaviy huquq va inson ekologik erkinliklari. – “Yuridik
fanlar” jurnali, 2023.
7.
UNEP. Environmental Rule of Law Report, 2019.
