Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
136
ISSN:3030-3621
MAVZU: TA’LIM TIZIMIDA FANGA YONDASHUVNING PEDAGOGIK
OMILLARINI TIZIMLI TAHLILI
Jo‘rayev Mirjalol Qahramonovich
Osiyo Xalqaro Universiteti
“Umumtexnika” kafedrasi dotsenti.
Annotatsiya:
Ta’lim tizimida
mutaxassis tomonidan alohida yondashuv bo’lsa
fanni o’rganishga bilim, malakalarning egallanishini emas, balki har bir mustaqil
yo‘nalish bo‘yicha integrativ bilimlar va harakatlarning o‘zlashtirilishini nazarda
tutadi. Shu bois kasbiy yondashuv doimiy ravishda boyitish, kompetensiya
mutaxassislik bilimlarini doimo boyitib borishni, muhim ijtimoiy talablarni anglay
olishni, taqozo etgan holda
axborotlarni qo‘llay olishga o‘rgatishdir.
Kalit so’zlar:
Individual, didaktik
,
innovatsion, strukturaviy, resurs,
motivatsion, komponent.
ТЕМА: СИСТЕМНЫЙ АНАЛИЗ ПЕДАГОГИЧЕСКИХ ФАКТОРОВ
НАУЧНОГО ПОДХОДА В СИСТЕМЕ ОБРАЗОВАНИЯ.
Джураев Миржалол Геронович
Доцент кафедры” Общетеника "
Азиатского международного университета.
Аннотация:
В случае, если в образовательной системе индивидуальный
подход специалиста к изучению предмета предполагает не приобретение знаний,
умений, навыков, а усвоение интегративных знаний и действий по каждому
самостоятельному направлению. Поэтому профессиональный подход-это
постоянное обогащение, компетентность-это обучение тому, как постоянно
обогащать специальные знания, понимать важные социальные требования,
уметь применять информацию в соответствии с требованиями.
Ключевые слова:
Индивидуальный, дидактический, инновационный,
структурный, ресурсный, мотивационный, компонентный.
TOPIC: SYSTEMATIC ANALYSIS OF PEDAGOGICAL FACTORS OF THE
APPROACH TO SCIENCE IN THE EDUCATIONAL SYSTEM.
Djurayev Mirjalol Qahramanovich
Associate professor of the Department of “Department
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
137
ISSN:3030-3621
of Allenics”, International University of Asia
Abstract
In the case of a special approach by a specialist in the educational
system, knowledge of the study of science implies not the acquisition of qualifications,
but the acquisition of integrative knowledge and actions in each independent direction.
Therefore, the professional approach is to constantly enrich, competency is to
constantly enrich the knowledge of the specialty, to be able to understand important
social requirements, to be able to apply information while observing.
Key words:
Individual, didactic, innovative, structural, resource, motivational,
component.
Zamonaviy yondashuvlar asosida o‘qitish jarayonida pedagogik va axborot
texnologiyalarni o‘zaro integratsiyalash orqali talabalarda ijogiy tafakkur kengayib
mustaqil izlanish, tadqiqotchilik, turli innovatsiyalar yaratish hissi paydo bo‘ladi.Bu
esa fanda kompetensiyalar shakllanishi deb ataladi. Kоmpetensiyаlаrni bittа fаn
vоsitаsidа emаs, bаlki bir guruhda kаmidа 5-7 tа fаnni о‘qitish jаrаyоnidа
shаkllаntirishdаn ibоrаt
Texnologik yondashuv
yuzakilikda emas, balki rejalashtirilgan natijani amalga
oshirish imkonini beruvchi konstruktiv, ko‘rsatmali sxemada o‘z ifodasini topadi.
Ta’limda bu an’anaviy metodikadan, avvalo, maqsadlarning qo‘yilishi va erishishi
bilan farqlanadi. Texnologik yondashuv deganda tayyor mahsulot olish uchun ishlab
chiqarish jarayonlarida qo‘llaniladigan usul va metodlar to‘plami tushunilib, qo‘yilgan
maqsadlarga erishishda kutilgan natijalarni kafolatlaydigan usul va metodlar majmuasi
tushuniladi. L.Vigotskiyning ijtimoiy konstruktivistik nazariyasi bugungi texnologik
yondashuvlarning asosidir. Uning fikricha “Texnologik yondashuv vositalari va
belgilardan foydalanish – bu inson bilim olishining asosiy mexanizmi”.Texnologik
yondashuvda ta’lim samaradorligini oshirish maqsadida turli pedagogik
texnologiyalardan foydalanish rejalashtiriladi.
Differensial yondashuv
-zamonaviy ta’lim tizimining muhim qismi bo‘lib, har
bir talabaga individual rivojlanish imkoniyatini taqdim etadi. Differensial
yondashuvlar o‘qitish jarayonida o‘qituvchidan talabalar ehtiyojini aniqlash, ularni
turli usullar yordamida qo‘llab- quvvatlash, va ularga mos material va topshiriqlarni
tanlashni talab qiladi. Ushbu yondashuvning afzalligi- ta’lim jarayonini
shaxsiylashtirish, bu esa talabalarda o‘qishga nisbatan ijobiy munosabat shakllantiradi
va ular orasida ma’suliyat hissini kuchaytiradi.
Amerikalik pedagog Benjamin Bloom ta’limda differensial yondashuv
haqidashunday yozadi: “Har bir o‘quvchi kerakli shart-sharoitlar(vaqt, mos uslub,
motivatsiya) bo‘lsa, muvaffaqiyatli o‘rganish mumkin”.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
138
ISSN:3030-3621
Tizimli yondashuv-
pedagogik izlanishlarning metodologik asoslardan biri
sifatida yaxlit pedagogik jarayonni tizim sifatida talqin qilish imkonini beradi. Ushbu
yondashuvni pedagogikada qo‘llash ilmiy bilimlarning variativ komponentlarini
aniqlash imkonini beradi va u pedagogik tizim sifatida quyidagicha tavsiflanadi:
yaxlitlik, aloqadorlik, tuzilishi va tashkillashuvi, tizim darajasi boshqaruv, tizim
maqsadi va maqsadga muvofiqligi, tizimling o‘z-o‘zini tashkil qilishi, uning
mavjudligi va rivojlanishi.
V.G. Afanasevning fikriga ko‘ra, zamonaviy olamda nazariy va amaliy
muammolarni yechimida tizimli yondashuvning zarurligi “hayotning o‘zidan, ta’lim
jarayonning yuqori darajadagi integratsiyasidan kelib chiqadi”, bunda “hamma narsa
bir-biri bilan bog‘liq”. bir muammoning yechimi boshqa ko‘pgina muammolar
yechimiga bog‘liq, bir “muammolar tizimli va kompleks xarakter”ga ega.
Akmeologik yondashuv
–obyektlarni tizim sifatida o‘rganishga asoslangan
yondashuv.Akmeologiya (yunoncha acme – yetuklik, cho‘qqi,kamolot-yuksalish,
logos-ta’limot) shaxsning kasb-hunarni egallashda yuksak cho‘qqiga erishishi bilan
bog‘liq masalalarni o‘rganuvchi fan.
Sitnikovning fikriga ko‘ra, akmeologianing boshqa fanlardan eng muhim farqi
bu uning tadqiqot predmeti sifatida kasbiy mahorat va unga ta’sir qiluvchi omillarni
maqsadli tanlash va shu asosda kasbiy mahoratni oshirish tizimlarini
takomillashtirishdir.Ta’lim akmeologiyasining o‘rganish obyektlari: kasbiy mahorat
va uning pedagogik faoliyatda namoyon bo‘lishi. Ta’limda akmeologik yondashuvni
qo‘llash aniq usullarni tanlashni talab qiladi. Bu yondashuv asosida oʻquvchilarning
ta’lim jarayonida axborot bilan ishlash tayanch kompetensiyasilari shakilnadi.
Integrativ yondashuv
-yakuniy maqsadlarga erishish uchun pedagogik vositalar
yordamida obyektlar va munosabatlar o‘rtasidagi aloqalarni o‘rnatish jarayonidir.
Ta’limda bu yondashuv asosida fanlararo bilimlardan foydalanish orqali inson va tabiat
o‘rtasidagi munosabatlarni uyg‘unlashtirishiga erishiladi. V.F.Yenishchevning fikriga
ko’ra “Integratsiya”- ta’lim tarbiya jarayonining maqsadlari, tamoyillari va mazmuni
birligining ifodasi bo‘lib pedagogik tizimning yanada yaxlitligiga o tishi tufayli o‘quv
jarayoni samaradorligining oshishiga olib keladi.
V.N.Fedоrоvа, N.I.Bоldirev, N.K.Gоnchаrоv, T.А.Ilinа hаmdа G.I.Shukinа
kаbi tаdqiqоtchilаr о‘quv fаоliyаtidа аlоqаdоrlikni didаktik vаzifа deb hisоblаydilаr vа
fаnlаr оrаsidаgi bоg‘liqlik bilim оlishni, о‘rgаngаnlаrni tushunishni vа uzviylikni
оshirishgа xizmаt qilib, qаtnаshuvchilаr fаоlligini оshirib, bilim dаrаjаsini
rivоjlаntirаdi. Didаktikаdа integrativ yоndashuvni sinflаrgа аjrаtishning оb’yektiv
аsоsi hisоblаngаn о‘quv fаnlаri tuzilmаsining umumiyligidаn hаmdа о‘quv jаrаyоni
tuzilmаsidаn kelib chiqib, ulаrning uchtа аsоsiy, yа’ni mаzmunli-аxbоrоt, оperаtsiоn-
fаоliyаtli vа tаshkiliy-metоdik tiplаrgа аjrаtilishi аniqlаngаn.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
139
ISSN:3030-3621
1.
rasm- Ta’limda integrativ yondashuv
Biz tadqiqotimizda talabalarning mustaqil ijodiy faoliyatini fizikaning boshqa
fanlar bilan umumiylikka ega mavzularini axborot texnologiyalar vositasida
rivojlantirishni o‘z oldimizga maqsad qilib oldik. Ma’ruza darslarida slaydlar, turli
animatsiyalar, amaliy mashg‘ulotda multimedia vositalaridan, Laboratoriya
masg‘ulotlarida virtual laboratoriyadan, talabalar bilimini baholash jarayonida Quiz
testlardan foydalanish talabalarda tasavvur qilish, fikrlash, muammoni hal qilishning
qulay usulini topish va masalaga ijodiy yondashish faoliyatini shakllantiradi.
Talabalarga harakat davomida bosib o‘tilgan yo‘l tezlik va vaqt bog‘langan har qanday
grafikda chegaralangan yuza bilan ifodalanadi. Mexanikada jismning to‘g‘ri chiziqli
harakati koordinatalar sistemasida tasvirlash orqali bosib o‘tilgan yo‘l hosil bo‘lgan
shaklning yuzasiga, O‘zgaruvchan harakatda esa matematik tahlil ning aniq integralni
hisoblash orqali aniqlanadi.
Shuningdek, fizikani o‘rganish jarayonida talabalarda fizikаning har bir
mavzusini o‘rganishda, masalalar yechish jarayonida, namoyishli tajribalar
,laboratoriya ishlarini bajarish davomida fanga oid kompetensiyalarni shakllantirishda
fanlar integrasiyasini tadbig’ etish orqali yuqori sifat darajasiga erisha olamiz.
Integrativ yondashuv asosida fizika va biologiya fanlararo aloqasi orqali talabalarning
tabiatga bo‘lgan qiziqishi ortadi va ekologik kompetensiyasi rivojlanadi. Fizika va
biologiya fanlararo aloqadorligiga yaqqol misol sifatida turli mikroorganizmlar,
o‘simliklar hujayralari optik asbob “ Mikroskop” orqali aniqlanishidir. Mikroskop
Integrativ yondashuv asosida
talabalar mustaqil ijodiy
faoliyatini rivojlantirish
Funksiyalari: Rivojlantiruvchi- mustaqil
fikrga ega barkamol rivojlangan shaxsni
yetishtirish Tarbiyaviy- bilimlar tizimi va
ilmiy dunyoqarash asoslarini shakllantirish
Talimiy-dunyo haqidagi umumiy bilimlarni
tizimini shakllantirish
.
Darajalari: Bitta fan mavzulari ichda
o'zaro aloqadorlik Fanlararo
aloqadorlik Uzviy aloqadorlik
(guruhlararo)
Turlari: Tashkiliy uslubiy-
bog'lanishlarni o'zlashtirish: ijodiy
izlanish, bitta fan ichada turli fanlar
orasida Operatsion faoliyat-nazariy
bilimlarni amaliyotda qo'llash Axborot
mazmunli- nazariy bilimlar, mantiqiy
bilimlar
Amalga oshirilishi: Gorizontal:
O'quv fanlari mavzulari, dastur va
o'quv rejasi asosida guruhlar aro
paralel bog'lanishlar Vertikal: o'quv
mavzulari, dastur va o'quv rejasi
asosida avvalgi bosqichlarda
o'zlashtirilgan bilimlardan
foydalanish.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
140
ISSN:3030-3621
tuzilishi, funksiyasi, ishlash prinsipi fizik qonuniyatlar asosida, qo‘llanilishi biologiya
fani bilan aloqadorlikda tushuntiriladi. “Fotosintez” –yorug‘lik nuri energiyasi
hisobiga organik molekulalar sintezi hodisasini o‘rganish jarayoni talabalarda fizika
– biologiya- kimyo fanlarining tizimli jarayoni ekanligi bilan izohlanadi.
Tа’lim nuqtаi nаzаridаn qаrаgаndа, integrativ yоndashuv tа’lim jаrаyоnida
nafaqat fanlar integratsiyasi, balki o‘qituvchi va o‘quvchilarning о‘zаrо hаmkоrlik
fаоliyаti ham ahamiyatli hisoblanadi. Yuqorida keltirilgan ma’lumotlardan dars
jarayonida talabalarning fizika faniga qiziqishini orttirish bo‘lib, barcha dunyoviy
bilimlarni ilmiy asoslash uchun mustaqil fikrlash va jarayonga ijodiy yondashishga
erishiladi
Adabiyotlar ro‘yxati.
1.
B.X.Shaymatov, B.S.Abdullaeyva, M.Q.Jo‘raev, “Elektr mashinalari”, Buxoro:
BMTI, 2022 y.-209 b.
2.
M.Q.Jo‘rayev, F.J.Xudoynazarov “Elektr mashinalari” fani taraqqiyotining ustuvor
yoʻnalishlari Maqola. Academic Research in Educational Sciences VOLUME 2 |
ISSUE 11 | 2021 ISSN: 2181-1385 Scientific Journal Impact Factor (SJIF) 2021:
5.723 Directory Indexing of International Research Journals-CiteFactor 2020-21:
0.89 DOI: 10.24412/2181-1385-2021-11-1184-1190
3.
Jo‘rayev M. Q. ”Oliy ta’lim muassasalarining elektr energetika yo‘nalishi
talabalariga elektr mashinalari fanini hozirgi kunda o‘qitish tahlili”. Toshkent 2021
1–son 18 bet
4.
Jo‘rayev M. Q. “Elektr yuritmalari tezligini rostlash usullari” Ilmiy-nazariy va
metodik jurnal Buxoro 2021, № 5 114 bet
5.
Development of teaching methods in the field of "electrical machines" using new
pedagogical technologies 1Jorayev M. K, 2Husenov D. R, 3Sharopov F.K.
International Engineering Journal For Research & Development 584-586 p
6.
Jo‘rayev, M. Q., & Xudoynazarov, F. J. (2021). “Elektr mashinalari” fani
Taraqqiyotining ustuvor yoʻnalishlari. Academic Research in Educational Sciences,
2(11), 1184-1190. doi:10.24412/2181-1385-2021-11-1184-1190 bet
7.
Jurayev Mirjalol Kahramonovich “Software analysis of electric machine science”
ISSN:2776-0960 Volume 3, Issue 1 Jan., 2022 143P a g
8.
Jo’rayev Mirjalol Qahramonovich “ELEKTR ENERGIYASINI EKSPLUA-
TATSIYA QILISHDA TRANSFORMATORLARNING AHAMIYATI”
“PEDAGOGS” international research journal
ISSN: 2181-4027_SJIF: 4.995
9.
Жўраев М.Қ. Электр юритмалар тезлигини ростлаш усуллари Педагогик
маҳорат Илмий-назарий ва методологик журнал Бухоро 2021, №23, 114-118
б,(13.00.02)
10.
Jo‘rayev M. Q. Scientific methodical bases of the science of electric machines
academicia: An International Multidisciplinary Research Journal ISSN: 2249-
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
141
ISSN:3030-3621
7137Vol.12,Issue09,September 2022 SJIF 2022=8.252 A peer reviewed
journalhttps://www.indianjournals.com
11.
Jo‘rayev M. Q. Ilmiy konferensiya “Elektr mashinalari fanini o‘qitish didaktik
takomillashtirish
jihatlari”
INTERNATIONAL
CONFERENCE
ON
DEVELOPMENTS
IN
EDUCATION
SCIENCESAND
HUMANITIES
International scientific-online conference 4nd part, 2-124 pages Part 4 September
29 CANADA https://zenodo.org/record/7146065
12.
Jo‘rayev M. Q. Ilmiy konferensiya “Elektr mashinalari fani rivojlanish ginezisi va
mazmuni” INTERNATIONAL CONFERENCE ON DEVELOPMENTS IN
EDUCATION SCIENCESAND HUMANITIES International scientific-online
conference 4nd part, 2-124 pages Part 4 September 29 CANADA
https://zenodo.org/record/7146065
13.
Jorayev Mirjalal Kahramonovich OPINIONS OF UZBEK AND FOREIGN
SCIENTISTS IN TEACHING THE SCIENCE OF ELECTRIC MACHINES 76-80
British
Journal
of
Global
Ecology
and
Sustainable
Development
https://journalzone.org/index.php/bjgesd/article/view/317
ISSN (E):
2754-
9291
14.
Джураев Мирджалал Кахрамонович, Камалов Камал Малик угли
«Синхронные
машины»,
инновачионные
методы
в
обуцении
ISSN:2349-0012
15.
Jo’rayev Mirjalol Qahramonovich,Jafarov Sobir Talab o‘g‘li, Nizomov Nozimjon
Zafar O'g'li, Kamolov Kamol Malik o’g’li “Qadoqlash sexidagi qo’llanilgan elektr
yuritmani boshqarish blokini takomillashtirish orqali maxsulot namligini mo’tadil
saqlash”
ISSN : 2181-4341
16.
Жўраев М.Қ., Software Analysis of Electric Machine Science, Research Jet Journal
of
Analysis
and
Invertions
IF-7.6,
https://reserchjet.academiascience.org/index.php/rjai/article/view/414
ISSN 2776-
0960
17.
Jo'rayev Mirjalol Qahramonovich, Jafarov Sobir Talab o'g'li “Methodology of
teaching experimental work, organization of independent work in technical higher
education institutions
https://www.eijmr.org/index.php/eijmr/article/view/192
18.
Jo'rayev, M. Q., Rashidov, H. H., & Murodov, A. O. (2023). Texnika oliy ta'lim
muassalarida fanlarning amaliy ko'nikmalarni oshirishning qiyosiy tahlillari.
Innovative
development
ineducational
activities,
2(21),
4–11
.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10138064
19.
Jo‘rayev Mirjalol Qahramonovich, Po'latov Bexruz Zafarovich, Ravshanov Abbos
Yashin o‘g‘li,Rashidov Hamrozbek Hayotovich International conference
pedagogical reforms and their solutions VOLUME1, ISSUE2, 2024
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
142
ISSN:3030-3621
20.
Jo‘rayev Mirjalol Qahramonovich. (2025). Elektr mashinalari va yuritmalari” fanini
o‘qitishdagi innovat-siyalar va ilg‘or xorijiy tajribalarning pedagogik tahlili.
Journal of new century innovations, 79(2), 199-203. ISSN: 2181-368X
https://scientific-jl.com/new/article/view/23565
21.
Jo‘rayev Mirjalol Qahramonovich. (2025). Oliy ta’lim tizimida darslarida
talabalarning axborotlar bilan ishlash kompetensiyasini rivojlantirishning
pedagogik tahlili. Journal of new century innovations, 79(2), 204-208.
ISSN: 2181-
368X
https://scientific-jl.com/new/article/view/23566
22.
Jo‘rayev Mirjalol Qahramonovich. (2025). Oliy ta’lim tizimida axborotlar va
ularning manbalari bilan ishlash kompetensiyasini rivojlantirishning pedagogik
tahlili. Journal of new century innovations, 79(2), 209-213. ISSN: 2181-368X
https://scientific-jl.com/new/article/view/23567
23.
Jo‘rayev Mirjalol Qahramonovich, Rashidov Hamrozbek Hayotovich
“
Elektrotexnika va elektronika” fanini o‘qitisha zamonaviy pedagogik
texnologiyalari tahlili.
ISSN 2181-4341. VOLUME 8, ISSUE 2, MARCH, 2024
https://worldlyjournals.com/index.php/IFX/article/view/1312
