Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
106
ISSN:3030-3621
GOMEOSTAZNI SAQLASHDA BUYRAKNING OʻRNI VA FIZIOLOGIK
ROʻLI
ALFRAGANUS UNIVERSITETI tibbiyot fakulteti
davolash ishi yoʻnalishi 222 guruh talabasi
Abdinabiyev Shahzod Aytbay oʻgʻli
+998932719201
Ilmiy Rahbar ALFRAGANUS
UNIVERSITETI oʻqituvchisi
Ibragimxodjayev B.U
Annotatsiya:
Gomeostaz — bu organizmning ichki muhitini doimiy va barqaror
saqlash jarayoni bo‘lib, u turli fiziologik tizimlar orqali amalga oshiriladi. Bu
jarayonning asosiy maqsadi organizmning hayotiy faoliyati uchun zarur bo‘lgan
sharoitlarni yaratish va saqlashdir. Gomeostazning muhim jihatlaridan biri — suyuqlik
va elektrolit muvozanatini ta’minlash, shuningdek, kislorod va karbonat angidrid
miqdorini nazorat qilishdir. Bu jarayonda buyraklar markaziy rol o‘ynaydi. Buyraklar
nafaqat organizmdan ortiqcha suyuqlik va zararli moddalarning chiqarilishini
ta’minlaydi, balki qon bosimi, kislota-asydoz muvozanati, elektrolitlar darajasi va
boshqa ko‘plab fiziologik jarayonlarni boshqarishda ham ishtirok etadi.
Kalit soʻzlar:
gomeostaz, suyuqlik, metabolik jarayonlar, organizm, qon
plazmasi, kislorod, elektrolitlar.
Buyraklarning gomeostazdagi roli ko‘p qirrali va murakkabdir. Ular qon
plazmasini filtrlash orqali ortiqcha suyuqlik, elektrolitlar va metabolik chiqindilarni
organizmdan chiqaradi. Shu bilan birga, buyraklar suyuqlik va elektrolitlar miqdorini
tananing ehtiyojlariga mos ravishda sozlaydi. Masalan, natriy, kaliy, xlorid ionlari kabi
muhim elektrolitlarning darajasi buyraklar tomonidan nazorat qilinadi, bu esa yurak-
qon tomir tizimi va nerv tizimining normal faoliyatini ta’minlaydi. Buyraklar qon
bosimini boshqarishda ham muhim ahamiyatga ega. Ular renin-angiotenzin-aldosteron
tizimi orqali qon bosimini tartibga soladi. Renin fermenti chiqarilishi qon bosimi
pasayganda boshlanadi va bu tizim orqali qon bosimini oshirish uchun turli
mexanizmlar ishga tushadi. Bu mexanizmlar qon tomirlarini toraytirish, natriy va suvni
qayta so‘rilishini kuchaytirish orqali qon hajmini oshirishni o‘z ichiga oladi. Natijada,
qon bosimi barqaror darajada ushlab turiladi.[1]
Buyraklar kislota-asydoz muvozanatini saqlashda ham katta rol o‘ynaydi.
Tananing metabolik faoliyati natijasida hosil bo‘lgan kislotalarning ortiqcha miqdori
buyraklar tomonidan chiqariladi yoki qayta so‘riladi. Bu jarayonlar natijasida qonning
pH darajasi normal chegaralarda ushlab turiladi. Agar bu jarayon buzilsa, organizmda
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
107
ISSN:3030-3621
asidoz yoki alkaloz kabi holatlar yuzaga kelishi mumkin, bu esa hayot uchun xavfli
bo‘lishi mumkin. Buyraklarning yana bir muhim funksiyasi — eritropoetin gormonini
ishlab chiqarishdir. Bu gormon qizil qon hujayralarining sintezi uchun zarur bo‘lib,
kislorod tashish qobiliyatini ta’minlaydi. Eritropoetin darajasi buyraklarning kislorod
yetishmovchiligi holatida oshadi, bu esa qizil qon hujayralarining ko‘payishini
rag‘batlantiradi. Shu tariqa, buyraklar kislorod yetishmovchiligi sharoitida
organizmning moslashuvchanligini ta’minlaydi.[2]
Buyraklarning gomeostazdagi roli shuningdek, suv va elektrolitlar muvozanatini
boshqarishda namoyon bo‘ladi. Suvning organizmdagi miqdori qon bosimi va hujayra
ichidagi muhit uchun juda muhimdir. Buyraklar suvning ortiqcha qismini siydik orqali
chiqarib yuboradi yoki kerak bo‘lganda uni organizmda saqlaydi. Bu jarayon suvning
miqdori va konsentratsiyasini muvozanatda ushlab turishga yordam beradi.
Shuningdek, buyraklar natriy ionlarining qayta so‘rilishini boshqarish orqali qon
bosimi va hajmini tartibga soladi.[3]
Buyraklarning gomeostazdagi roli nafaqat suyuqlik va elektrolitlar, balki boshqa
moddalar muvozanatini saqlashda ham yaqqol ko‘rinadi. Masalan, fosfat va kalsiy
ionlarining darajasi buyraklar tomonidan nazorat qilinadi. Bu minerallar suyaklarning
mustahkamligi va boshqa ko‘plab fiziologik jarayonlar uchun zarurdir. Buyraklar
fosfatni chiqarish yoki qayta so‘rilish orqali uning darajasini boshqaradi, shuningdek,
kalsitriol (vitamin D ning faol shakli) sintezida ishtirok etadi, bu esa kalsiy
metabolizmini tartibga soladi.[4]
Buyraklar shuningdek, toksinlar va metabolik chiqindilarni organizmdan
chiqarishda muhim rol o‘ynaydi. Bu jarayon organizmning tozalanishi va sog‘lig‘ining
saqlanishi uchun zarurdir. Buyraklar qon plazmasidan zararli moddalarning filtrlanishi
va ularning siydik orqali chiqarilishini ta’minlaydi. Shu bilan birga, buyraklarning
filtratsiya funktsiyasi buzilganda, organizmda toksinlar to‘planadi va bu jiddiy
kasalliklar, jumladan, buyrak yetishmovchiligi va boshqa metabolik buzilishlarga olib
keladi. Buyraklarning gomeostazdagi roli nafaqat fiziologik, balki biokimyoviy va
gormonlar tizimlari orqali ham amalga oshadi. Buyraklar gormonlar, masalan, renin,
eritropoetin va kalsitriol ishlab chiqarishi bilan organizmning turli tizimlari bilan
o‘zaro bog‘lanadi. Bu gormonlar organizmning ichki muhitini barqaror saqlashda
muhim ahamiyatga ega. Natijada, buyraklar gomeostazni saqlashda markaziy vazifani
bajaradi. Ularning suyuqlik, elektrolitlar, qon bosimi, kislota-asydoz muvozanati va
qizil qon hujayralari sintezi kabi ko‘plab jarayonlarni boshqarish qobiliyati
organizmning normal faoliyatini ta’minlaydi. Buyraklarning bu murakkab va ko‘p
qirrali funksiyalari inson salomatligi uchun juda muhimdir.[5]
Xulosa:
Xulosa qilib aytganda, buyraklar gomeostazning asosiy organlaridan
biri bo‘lib, ular organizmning ichki muhitini doimiy ravishda nazorat qiladi va
barqarorligini ta’minlaydi. Ular suyuqlik va elektrolitlar muvozanatini saqlash, qon
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
108
ISSN:3030-3621
bosimini boshqarish, kislota-asydoz holatini tartibga solish, qizil qon hujayralarini
ishlab chiqarishda ishtirok etish va toksinlarni chiqarish kabi vazifalarni bajaradi. Shu
sababli, buyraklarning sog‘lig‘i va faoliyati insonning umumiy sog‘lig‘i va hayot sifati
uchun juda muhimdir. Buyrak funksiyalarining buzilishi gomeostazning buzilishiga
olib keladi va bu jiddiy tibbiy muammolarni keltirib chiqaradi. Shuning uchun
buyraklar faoliyatini qo‘llab-quvvatlash, ularning sog‘lig‘ini saqlash va davolashga
katta e’tibor qaratish zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abdullayev, S. A., & Tursunov, B. R. (2018). Buyrakning gomeostazda roli va
uning fiziologik mexanizmlari. Tibbiyot va sog‘liqni saqlash jurnali, 12(3), 45-53.
2.
Karimova, N. M. (2019). Buyrak funksiyalarining gomeostatik mexanizmlari va
ularning klinik ahamiyati. Biologiya va tibbiyot masalalari, 7(4), 112-120.
3.
Islomov, D. T., & Raximova, G. S. (2020). Gomeostazni saqlashda buyrakning suv-
elektrolit muvozanatidagi roli. Tabiiy fanlar va sog‘liq jurnali, 15(1), 78-85.
4.
Mamatqulov, O. F. (2021). Buyraklarning qon bosimini tartibga solishdagi
fiziologik funksiyalari. Tibbiyot fanlari, 9(2), 30-38.
5.
Rustamova, L. N., & Yusupov, I. K. (2022). Buyraklar va gomeostaz: kislota-
asydoz muvozanatining fiziologik asoslari. O‘zbekiston tibbiyot akademiyasi ilmiy
ishlari, 20(3), 65-73.
6.
Tursunov, S. M. (2017). Buyraklar tomonidan eritropoetin sintezi va uning
gomeostazdagi roli. Tibbiyot va biologiya, 11(5), 90-97.
7.
Qodirov, A. B., & Saidova, M. R. (2020). Buyraklarning gomeostazni saqlashdagi
gormonlar tizimidagi o‘rni. Tibbiyot va farmatsevtika sohasidagi tadqiqotlar, 14(6),
54-61.
