Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
197
ISSN:3030-3621
AN’ANAVIY TA’LIM VA SINERGETIKA: ZAMONAVIY
YONDASHUVLAR TALABI
Ibrohimova Feruza
Osiyo xalqaro unversiteti
Pedagogika va psixologiya fakulteti
1-kurs talabasi.
Annotatsiya.
Ushbu maqolada an’anaviy ta’lim tizimi bilan sinergetik
yondashuvning o‘zaro bog‘liqligi tahlil qilinadi. Maqolada an’anaviy ta’limning
afzalliklari va cheklovlari, sinergetika nazariyasining asosiy g‘oyalari hamda ularning
ta’lim jarayoniga qo‘llanilishi tahlil qilinadi. Ta’limdagi murakkablik, o‘zgaruvchanlik
va tizimli yondashuv masalalari ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
An’anaviy ta’lim, sinergetika, o‘zaro ta’sir, murakkab tizim,
innovatsion metodlar, ta’lim transformatsiyasi.
Ta’lim insoniyat taraqqiyotining tayanchi, jamiyatning intellektual salohiyatini
shakllantiruvchi muhim omillardandir. Bugungi kunda global o‘zgarishlar fonida
ta’lim tizimi ham izchil rivojlanmoqda, bu esa an’anaviy ta’lim modellari va
yondashuvlariga yangicha nazar bilan qarashni taqozo etmoqda. Ayniqsa, so‘nggi
yillarda sinergetik yondashuv konsepsiyasi ta’lim tizimini transformatsiya qilishda
muhim nazariy va amaliy asos sifatida ko‘rilmoqda.
An’anaviy ta’lim tizimining eng asosiy yutuqlaridan biri – bu bilimlarni puxta,
aniq va sifatli tarzda o‘quvchiga yetkazib berish imkoniyatidir. Ayniqsa, ta’lim
jarayonida bevosita o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi jonli muloqot hamda yuzma-
yuz o‘zaro aloqa ta’lim samaradorligini oshiradi. Bu esa o‘rganilayotgan mavzuning
chuqurroq esda qolishiga, tushunchalarning ongda mustahkam o‘rnashishiga olib
keladi.
Bundan tashqari, an’anaviy ta’lim muhitida o‘quvchilar o‘zaro fikr almashish,
bahs-munozaralarda faol ishtirok etish, auditoriya oldida o‘z fikrlarini ochiq va ravon
ifoda etishni o‘rganadilar. Bu esa ularning ijtimoiy kompetensiyalarini rivojlantirish,
guruhiy ishlarda faol bo‘lish, loyihaviy faoliyatda qatnashish va yangi bilimlarni
hayotiy muloqot jarayonida o‘zlashtirish imkonini beradi.
Shunga qaramay, an’anaviy ta’lim tizimi ham ayrim kamchiliklarga ega.
Jumladan, bu tizim ko‘pincha “xotira maktabi” kabi ishlaydi – ya’ni, o‘quvchilar
berilgan ma’lumotlarni yodlab olishga intiladilar, ammo bu bilimni chuqur anglash,
tahlil qilish yoki mustaqil tarzda izlanish orqali o‘zlashtirishga yetarlicha e’tibor
qaratilmaydi. Natijada o‘quvchining mustaqil fikrlash va tadqiqot olib borish salohiyati
yetarlicha rivojlanmay qoladi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
198
ISSN:3030-3621
Bundan tashqari, an’anaviy ta’lim jarayoni moddiy va moliyaviy jihatdan ham
ma’lum darajada talabchan hisoblanadi. Auditoriya, jihozlar, darsliklar,
o‘qituvchilarning ish haqi va boshqa tashkiliy xarajatlar ko‘plab resurslarni talab
qiladi. Shuningdek, o‘quvchilar uchun o‘quv to‘lovidan tashqari yo‘l xarajatlari,
yashash va ovqatlanish bilan bog‘liq qo‘shimcha xarajatlar ham mavjud. Bu holat,
ayniqsa, masofaviy ta’lim bilan solishtirilganda, vaqt va mablag‘ nuqtai nazaridan
an’anaviy tizimning murakkabroq ekanligini ko‘rsatadi.
Ya’ni, an’anaviy ta’lim — o‘qituvchi markazida tashkil etilgan, rejalashtirilgan
va qat’iy tartibga solingan o‘quv jarayonidir. Ushbu tizimda:
Bilimlar tayyor shaklda beriladi;
O‘quvchi passiv ishtirokchidir;
Dars jarayonlari avvaldan belgilangan ssenariy asosida olib boriladi;
Baholash standart asosida amalga oshiriladi.
Talaba-yoshlar o‘z-o‘zini boshqaruvchi va o‘z faoliyatini ongli tarzda
yo‘naltiruvchi subyekt sifatida shakllanishi uchun o‘quv jarayonida yangi, zamonaviy
va samarali uslublarni ishlab chiqish zarur. Bu esa o‘z navbatida, sinergetik tamoyillar
– ochiqlik, chiziqli bo‘lmaslik, murakkablik, tasodifiylik kabi xususiyatlarga
asoslangan yondashuvlarni amaliyotga tatbiq qilishni talab etadi. Ushbu mexanizmlar
nafaqat ta’lim mazmunini boyitadi, balki talaba-yoshlarni o‘qitish va tarbiyalash
jarayonini jonli, o‘zgaruvchan, interaktiv va hayotga yaqinlashtirilgan tizimga
aylantiradi.
Sinergetika — bu murakkab, o‘zaro bog‘langan, o‘z-o‘zini tashkil qiluvchi
tizimlarni o‘rganishga asoslangan ilmiy yo‘nalish bo‘lib, uning yondashuvi ta’lim
sohasida, xususan, bo‘lajak mutaxassislarni tayyorlash jarayonida keng imkoniyatlar
ochadi. Talabalarni o‘rgatishda va tarbiyalashda sinergetik yondashuv qo‘llanilishi
ularning kasbiy shakllanishini tizimli ravishda olib borish, o‘z-o‘zini rivojlantirishga
undash, murakkab holatlarga moslashuvchanlikni rivojlantirish, tanqidiy va refleksiv
fikrlashga yo‘naltirish imkonini beradi.
Sinergetik model doirasida o‘quvchi va o‘qituvchi o‘rtasida doimiy o‘zaro ta’sir
mavjud bo‘lib, bu ta’lim jarayonining ochiq tizim sifatida shakllanishini ta’minlaydi.
Bunday tizimlar ko‘p o‘lchovli, murakkab va oldindan prognoz qilish qiyin bo‘lgan
sharoitlarda faoliyat yuritadi. Ayniqsa, bo‘lajak yosh mutaxassislar zamonaviy amaliy
va ilmiy faoliyat jarayonida yuzaga kelayotgan o‘zgarishlarga tezkor moslashish,
kasbiy harakatchanlik, mustaqil qaror qabul qilish va tashabbus ko‘rsatish kabi
kompetensiyalarga ega bo‘lishi talab etiladi.
Yuqoridagilardan kelib chiqib aytish mumkinki, sinergetik yondashuvni oliy
ta’lim tizimida qo‘llash nafaqat ta’lim samaradorligini oshiradi, balki talabalar
shaxsining rivojlanishida yangi ufqlarni ochadi. Bu yondashuv ularning ongli, faol,
mas’uliyatli va mustaqil fikrlaydigan shaxs sifatida shakllanishini ta’minlaydi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
199
ISSN:3030-3621
Shunday ekan, sinergetik yondashuv zamonaviy oliy ta’lim muassasalarida talabalarni
tayyorlash jarayonini takomillashtirishda muhim ilmiy-amaliy asoslardan biri sifatida
qaralishi lozim.
Ya’ni, sinergetika — bu turli tizimlarning o‘zaro ta’siri natijasida yaxlit, o‘z-
o‘zini boshqaruvchi, rivojlanayotgan yangi tizimlar vujudga kelishini o‘rganuvchi
fanlararo yondashuvdir. Akademik Xaken tomonidan ishlab chiqilgan bu nazariya
bugungi ta’limda quyidagi jihatlar bilan ahamiyatlidir:
Ta’lim jarayoni murakkab, ochiq va o‘zgaruvchan tizim sifatida qaraladi;
Har bir o‘quvchi individual tizim bo‘lib, ta’lim jarayonida faol subyekt sifatida
namoyon bo‘ladi;
O‘quvchi va o‘qituvchi o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir, sinf ichidagi dinamik muhit
ta’lim natijalarini belgilaydi;
Tashabbus, ijodkorlik, adaptatsiya qilish kabi kompetensiyalar rivojlanadi.
Bugungi kun ta’limi an’anaviy yondashuv va sinergetik prinsiplar uyg‘unligini
taqozo etmoqda. Ushbu integratsiya orqali:
O‘qituvchining nazorati ostida o‘quvchining faol ishtiroki ta’minlanadi;
Rigid (qotib qolgan) o‘quv rejalari o‘rniga moslashuvchan, o‘zgaruvchan
metodlar joriy etiladi;
Interaktiv texnologiyalar, muammoli ta’lim, loyiha asosidagi o‘qitish kabi
yondashuvlar keng qo‘llaniladi;
Sinfdagi ijtimoiy dinamika ta’lim sifati va samaradorligiga bevosita ta’sir
qiladi.
1
Xulosa qilib aytganda, bugungi ta’lim tizimi an’anaviy shakllarni inkor
qilmagan holda, sinergetik yondashuvlar orqali uni zamon talablari asosida yangilashni
talab etmoqda. Sinergetika ta’limni murakkab, jonli, rivojlanayotgan tizim sifatida
ko‘rish imkonini beradi. Bu esa o‘z navbatida o‘quvchi shaxsining faolligi,
mustaqilligi va ijodiy salohiyatining yuksalishiga olib keladi. Shunday ekan,
zamonaviy ta’limda an’anaviylik va innovatsion yondashuvlar o‘rtasida uyg‘unlikni
topish muhim vazifadir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Хайдаров А. Синергетика ва таълим тизими. – Т.: Фан, 2015.
2.
Қосимова Д. Инновацион таълим технологиялари. – Т.: “Тафаккур
қаноти”, 2020.
3.
Шарипова Г. Таълим жараёнида педагогик тизимлар. – Самарқанд, 2022.
4.
Azizxo‘jaeva N.N. Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat. – T.:
TDPU, 2019.
1
Azizxo‘jaeva N.N. Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat. – T.: TDPU, 2019.
