Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
186
ISSN:3030-3621
MUHIT OMILLARI. (EKSKURSIYA. LABORATORIYA ISHLARI)
Boltayeva Farog’at Maxammadjonovna
Sirdaryo viloyati Sayhunobod tumani 2- son
politexnikumining biologiya fani o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada muhit omillarining o‘quvchilarga o‘rgatilishi
bo‘yicha samarali usullar tahlil etilgan. Maqolada tabiiy va antropogen muhit omillari,
ularning o‘simlik va hayvonot olamiga ta’siri, shuningdek, ekskursiya va laboratoriya
ishlari orqali o‘quvchilarda kuzatuvchanlik, tahlil va xulosa chiqarish ko‘nikmalarini
shakllantirishga
qaratilgan
metodik
yondashuvlar
yoritilgan.
Innovatsion
texnologiyalar va interfaol metodlardan foydalanish orqali mavzuni samarali o‘qitish
yo‘llari ko‘rib chiqilgan.
Kalit so‘zlar:
muhit omillari, tabiiy omillar, antropogen omillar, ekologik
kuzatuv, ekskursiya, laboratoriya ishi, interfaol metodlar, texnikum, biologiya,
ekologik tarbiya.
Kirish
Ekologik muammolar butun dunyoda dolzarb masalaga aylangan. Muhit omillari
esa bu muammolarning ildizini tushunishda asosiy tushuncha bo‘lib xizmat qiladi.
Tabiatdagi barcha tirik organizmlar o‘z yashash muhitiga bog‘liq holda mavjud
bo‘ladi. Muhit omillarini chuqur o‘rganish orqali o‘quvchilar tabiatdagi o‘zaro
bog‘liqlik, organizmlarning yashash muhitiga moslashuvi va inson faoliyatining salbiy
oqibatlarini anglay boshlaydi. Texnikum bosqichida biologiyani o‘qitishda ekologik
mavzular, xususan muhit omillarini interfaol va tajribaviy yondashuvlar asosida
o‘rgatish o‘quvchilarda ekologik ongni shakllantirishda katta ahamiyatga ega.
Muhit omillari turlari
Muhit omillari organizmlarning hayoti, ko‘payishi va tarqalishiga ta’sir
ko‘rsatadi. Ular ikki katta guruhga bo‘linadi:
1. Tabiiy omillar
Iqlim (harorat, yorug‘lik, yog‘ingarchilik, shamol)
Tuproq (namlik, tarkib, unumdorlik)
Suv (sifat, miqdor, harorat)
Tog‘, vodiy, tekislik kabi relyef xususiyatlari
2. Antropogen omillar
Sanoat chiqindilari
Transport vositalari chiqaradigan gazlar
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
187
ISSN:3030-3621
Qishloq xo‘jalikdagi pestitsid va o‘g‘itlar
Axlatlar va chiqindixonalarning ta’siri
Muhit omillari organizmlar hayotida cheklovchi va yo‘l ochuvchi ta’sir
ko‘rsatishi mumkin. Masalan, tuproqdagi pH darajasi ba’zi o‘simliklarning o‘sishiga
mos tushmasa, u yerda ularning o‘sishi imkonsiz bo‘ladi.
Ekskursiya ishlari metodikasi
Texnikum sharoitida muhit omillarini amaliy o‘rgatish uchun ekskursiya usuli
juda qulay. O‘quvchilar darsda nazariy olgan bilimlarini tabiatda kuzatadi, joyida
savol-javob qiladi, o‘lchovlar oladi.
Ekskursiya tayyorlov bosqichlari:
1. Joy tanlash
– maktab atrofi, kichik bog‘, soy bo‘yidagi tabiat hududi, chiqindi
poligoni yaqinida xavfsiz joy.
2. Kuzatuv jadvali
– o‘quvchilar yer, suv, havo, o‘simlik va hayvonot holatini
jadvalga yozadi.
3. Fotohisobot
– o‘quvchilar rasmga tushirib, hisobot tayyorlaydi.
4. Savol-javob
– “Bu yerda qanday omillar bor?”, “Qaysi omillar o‘zgarishga olib
kelgan?” kabi muhokama savollar.
Ekskursiya davomida o‘quvchilarda ekologik muhitga e’tibor, ehtirom va
mas’uliyatli yondashuv shakllanadi.
Laboratoriya ishlari
Muhit omillarini chuqur tahlil qilish uchun kichik laboratoriya tajribalari ham
juda samarali hisoblanadi.
Laboratoriya ishlaridan misollar:
1. Tuproq tarkibini aniqlash:
O‘quvchilar turli joylardan olingan tuproq namunalarini kuzatishadi: rangi,
zichligi, tarkibi, namligi.
pH test qog‘ozlari yordamida kislotali yoki ishqoriyligini aniqlashadi.
2. Havo ifloslanishini aniqlash:
Oq qog‘ozni tashqarida 2 kun davomida osib qo‘yishadi.
Keyin chang darajasi bo‘yicha vizual taqqoslash o‘tkaziladi.
3. Suv sifati tajribasi:
Ikkita suv namunasi (masalan, musluk suvi va ariqlardan olingan) rang, hid va
loyqalik jihatidan tahlil qilinadi.
Interfaol metodlar
Biologiya darsida muhit omillarini interaktiv va faol metodlar orqali o‘rgatish
natijadorlikni oshiradi.
“Fikrlar yog‘dusi”
(Brainstorming) – har bir guruh ekologik muammoga sabab
bo‘lgan muhit omillarini sanaydi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
188
ISSN:3030-3621
“B-B-B”
(Bilaman – Bilmoqchiman – Bildim) jadvali orqali dars boshida va
oxirida o‘quvchi bilimidagi o‘zgarish tahlil qilinadi.
Plickers yoki Kahoot ilovalari orqali tezkor so‘rovlar o‘tkaziladi.
Padlet yoki Jamboard
– guruhlar o‘z topilmalarini virtual devorga joylashtiradi.
Tajriba natijalari va tahlil
O‘quvchilar ekskursiya davomida quyidagi natijalarni kuzatdilar:
1. Maktab orqasidagi bog‘
– toza havo, tabiiy suv manbai, nam va unumdor
tuproq, antropogen ta’sirlar deyarli yo‘q.
2. Kichik kanal bo‘yi
– changli havo, suv loyqa va hidli, quruq tuproq, axlat
tashlangan, inson faoliyatining salbiy ta’siri mavjud.
3. Yo‘l cheti
– havoda avtomobil chiqindilari mavjud, tuproq changli va qattiq,
yashil maydon deyarli yo‘q.
Qo‘shimcha qiziqarli tajriba: Namlikning urug‘ unishiga ta’siri
Maqsad:
Namlik ekologik omil sifatida o‘simliklarning hayotiy faoliyatiga,
xususan, urug‘ning unishiga ta’sirini o‘rganish.
Kerakli vositalar:
3 ta bir xil idish yoki likopcha
Paxta yoki salfetka
Bug‘doy/loviya/mosh urug‘lari
Suv
Qalam va etiketa (idishlarni belgilash uchun)
Sharoitlar:
1. A – Har kuni suv beriladi → to‘liq namlik
2. B – 3 kunda bir marta suv beriladi → kam namlik
3. C – Umuman suv berilmaydi → quruq sharoit
Tajriba davomiyligi:
7 kun.
Kuzatuv jadvali namunasi:
Kun
A (to‘liq namlik)
B (kam namlik)
C (suvsiz)
1
Urug‘ ho‘l, unmagan
Urug‘ ho‘l, unmagan
Quruq, o‘zgarish yo‘q
3
Nihollar chiqdi (1–2)
Nihol hali yo‘q
O‘zgarish yo‘q
5
4–5 ta nihol, yashil
1 ta nihol zaif
Quruq urug‘
7
Yaxshi o‘sish
Sekin o‘sish
Unmagan, qurigan
Xulosa:
To‘liq namlikda urug‘ tez unadi, o‘simliklar yaxshi o‘sadi.
Kam namlikda o‘sish sekinlashadi, faqat ayrim urug‘lar unadi.
Suv umuman berilmasa, unish ro‘y bermaydi, urug‘ quriydi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
189
ISSN:3030-3621
Ushbu tajriba o‘quvchilarga ekologik omillarning bevosita biologik ta’sirini
anglash imkonini beradi.
Tajribaning didaktik ahamiyati:
Nazariy bilimlar amaliyotda sinab ko‘riladi
Ekologik ong va mas’uliyat shakllanadi
O‘quvchilar ilmiy fikrlashga o‘rganadi
Bu natijalar asosida o‘quvchilar muhit omillarining o‘zgarishi qanday
ekologik oqibatlarga olib kelishini tahlil qilishdi.
Tajriba nomi: “O‘simlik o‘sishiga muhit omillarining ta’siri”
Maqsad:
O‘simliklarning o‘sishi uchun qanday muhit omillari zarurligini tajriba
orqali tushuntirish.
Kerakli vositalar:
3 dona bir xil o‘simlik (masalan, loviya nihollari)
Tuproq solingan 3 ta bir xil gultuvak (idish)
Suv
Quritkich, qorong‘i quti, yorug‘lik lampasi
Suv o‘lchov stakan, etiketalash uchun stikerlar
Tajriba sharoitlari:
Idish
Sharoit
Ta’rif
A
Oddiy yorug‘lik va sug‘orish
Nazorat guruhi – to‘liq sharoitlar
bilan
B
Suvsiz (yorug‘lik bor, lekin
sug‘ormaslik)
Namlik
yetishmasligi
holatini
kuzatish
C
Qorong‘ilikda (lekin sug‘oriladi)
Yorug‘liksiz
sharoitda
o‘sish
qanchalik o‘zgarishini o‘rganish.
Kuzatish vaqti:
5–7 kun davomida o‘simliklar o‘sishi kuzatiladi. Har kuni balandlik, barglar soni,
rangi, egilishi va boshqa belgilar yozib boriladi.
Natijalarni yozish jadvali (namuna):
Kun
A (normal)
B (suvsiz)
C (qorong‘i)
1
1,5 sm
1,5 sm
1,5 sm
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
190
ISSN:3030-3621
3
3 sm
1,7 sm
2,0 sm
5
5,5 sm
Qurib qolgan
2,5 sm (sarg‘aygan)
7
7 sm
Qurigan
3 sm (nozik va rangsiz)
Tajriba xulosasi:
Suvsiz qolgan o‘simlik quriydi – namlik muhim muhit omili;
Yorug‘liksiz qolgan o‘simlik o‘sadi, lekin zaif – yorug‘liksiz fotosintez to‘liq
amalga oshmaydi;
Oddiy sharoitda o‘sgan o‘simlik eng sog‘lom va baland bo‘ladi.
Didaktik qiymati:
Bu tajriba orqali o‘quvchilar:
Muhit omillarining tirik organizmlarga bevosita ta’sirini o‘z ko‘zi bilan ko‘radi;
Tajribani tahlil qiladi, xulosa chiqaradi;
Ekologik ong, tabiatga e’tibor va ehtiyotkorlikni o‘zida shakllantiradi.
Xulosa
Muhit omillarini texnikum sharoitida ekskursiya va laboratoriya ishlari orqali
o‘qitish o‘quvchilarda ekologik kuzatuvchanlik, mustaqil fikrlash va tahlil qilish
qobiliyatlarini shakllantiradi. Interfaol va innovatsion metodlar esa ularning bilimini
mustahkamlashda samarali vosita hisoblanadi. Muhitga nisbatan ongli va mas’uliyatli
yondashuv, yoshlarning ekologik madaniyatli shaxs bo‘lib shakllanishida muhim rol
o‘ynaydi.
Texnikum o‘qituvchilari uchun bu maqola ekologik mavzularni amaliyot asosida
o‘rgatish metodikasi bo‘yicha foydali qo‘llanma bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Jo‘rayev T., Mamatov T. Biologiya o‘qitish metodikasi. – Toshkent: Fan, 2020.
2.
Ekologiya asoslari, Oliy ta’lim darsligi – Samarqand, 2022.
3.
Campbell, N. A. Biology. 11th Edition. Pearson, 2017.
4.
www.ziyonet.uz – O‘zbekiston ta’lim portali.
5.
www.plickers.com – Interfaol baholash vositasi.
6.
www.wordwall.net – Onlayn testlar va o‘yinlar.
7.
www.nature.com – Ilmiy maqolalar.
8.
www.jamboard.google.com – Guruhli ish uchun virtual doska.
9.
UNESCO (2018). Sustainable Development Learning Objectives.
10.
O‘zbekiston Respublikasi ekologik xavfsizlik to‘g‘risidagi qonun hujjatlari
to‘plami.
