Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
179
ISSN:3030-3621
ZAMONAVIY O‘ZBEK TILIDA ARXAIZMLAR: LEKSIK, SEMANTIK VA
USLUBIY TAHLIL
Qóqon universiteti Andijon filiali
Ijtimoiy-gumanitar fanlar fakulteti
Filologiya va tillarni o‘qitish
o’zbek tili yo‘nalishi talabasi
Ahmadjonova Muhlisaxon Mirzaqosim qizi
Email :
Tel : +998 93 063 23 33
Annotatsiya
Ushbu maqolada o‘zbek tilidagi arxaizm so‘zlari leksik, semantik va uslubiy
jihatdan tahlil qilinadi. Arxaizmlar — o‘z vaqtida keng qo‘llanilgan, ammo hozirgi
kunda eskirgan yoki kam ishlatiladigan so‘zlar, iboralar va grammatik shakllardir.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, arxaizm so‘zlarining eskirishi tilning tabiiy
rivojlanish jarayonining ajralmas qismidir. Maqola arxaizm so‘zlarning hozirgi kunda
ishlatilishi, ularning semantik o‘zgarishlari va uslubiy xususiyatlarini o‘rganadi hamda
tilshunoslikda arxaizm so‘zlarning o‘rni va ahamiyatini belgilaydi.
Kalit so‘zlar:
arxaizm, o‘zbek tili, leksika, semantika, uslub, tilshunoslik
Abstract
This article analyzes archaisms in the Uzbek language from a lexical, semantic
and stylistic perspective. Archaisms are words, phrases and grammatical forms that
were widely used at one time, but are now obsolete or rarely used. The results of the
study show that the obsolescence of archaisms is an integral part of the natural
development of the language. The article studies the current use of archaisms, their
semantic changes and stylistic features, and determines the role and significance of
archaisms in linguistics.
Keywords:
archaism, Uzbek language, lexis, semantics, style, linguistics
Аннотация
В данной статье анализируются архаизмы в узбекском языке с
лексической, семантической и стилистической точки зрения. Архаизмы — это
слова, словосочетания и грамматические формы, которые были широко
использованы в свое время, но в настоящее время устарели или используются
редко. Результаты исследования показывают, что устаревание архаизмов
является неотъемлемой частью естественного развития языка. В статье изучается
современное использование архаизмов, их семантические изменения и
стилистические особенности, а также определяются роль и значение архаизмов
в языкознании.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
180
ISSN:3030-3621
Ключевые слова:
архаизм, узбекский язык, лексика, семантика, стиль,
языкознание
Kirish
O‘zbek tili, tarixan boy va rang-barang leksik qatlamga ega bo‘lgan til sifatida,
o‘z rivojlanish jarayonida ko‘plab so‘z va iboralarning eskirishiga guvoh bo‘lgan. Bu
jarayon tilning tabiiy evolyutsiyasining ajralmas qismi bo‘lib, tilshunoslar tomonidan
arxaizm deb ataladi. Arxaizmlar — bu o‘z vaqtida keng qo‘llanilgan, ammo hozirgi
kunda eskirgan yoki kam ishlatiladigan so‘zlar, iboralar va grammatik shakllardir.
Ushbu maqolada o‘zbek tilidagi arxaizm so‘zlari leksik, semantik va uslubiy jihatdan
tahlil qilinadi hamda ularning zamonaviy tilshunoslikdagi o‘rni ko‘rib chiqiladi.
Metodologiya
Maqolada arxaizm so‘zlarini tahlil qilishda quyidagi metodlar qo‘llanildi:
Tahliliy metod: O‘zbek tilining izohli lug‘atlari, adabiy asarlar va tarixiy
manbalar asosida arxaizm so‘zlarining mavjudligi o‘rganildi.
Qiyosiy metod: Arxaizm so‘zlarining boshqa turkiy tillardagi ekvivalentlari
bilan taqqoslandi.
Semantik tahlil: Arxaizm so‘zlarining semantik o‘zgarishlari va ularning hozirgi
til tizimidagi o‘rni aniqlanadi. Material sifatida O‘zbek tilining izohli lug‘ati,
“Boburnoma”, “Mahbubul-qulub” kabi klassik asarlar va zamonaviy adabiyotlar tahlil
qilindi.
Natijalar
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, o‘zbek tilidagi arxaizm so‘zlari quyidagi guruhlarga
bo‘linadi:
1. Leksik arxaizmlar: Bu guruhga o‘z vaqtida keng qo‘llanilgan, ammo hozirgi
kunda eskirgan so‘zlar kiradi. Masalan, ulus (xalq), yozuq (gunoh), ozod (bolalarni
darsdan javob berilishi ma’nosida) kabi so‘zlar hozirgi kunda kam ishlatiladi yoki
umuman ishlatilmaydi.
2. Semantik arxaizmlar: Bu turdagi arxaizmlar so‘zning ma’nosining eskirishini
anglatadi. Masalan, afandi so‘zi o‘qituvchi ma’nosida ishlatilgan bo‘lsa, hozirgi kunda
bu ma’no eskirgan.
3. Grammatik arxaizmlar: O‘zbek tilidagi ayrim grammatik shakllar ham
eskirgan. Masalan, bukun (bugun) so‘zining eski talaffuzi hozirgi kunda ishlatilmaydi.
4. Frazeologik arxaizmlar: Ba’zi frazeologik birliklar ham eskirgan. Masalan,
yaxshi cholur edi (yaxshi kuylardi) iborasi hozirgi kunda kam ishlatiladi.
Munozara
Arxaizmlar tilning rivojlanish jarayonida tabiiy ravishda yuzaga keladi.
Ularning eskirishi tilning o‘zgarishini, yangi so‘z va iboralarning paydo bo‘lishini
ko‘rsatadi. Biroq, arxaizm so‘zlarning eskirishi ularning til tizimidan butunlay
yo‘qolishini anglatmaydi. Aksincha, ular ba’zan badiiy asarlarda, she’riyatda yoki
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
181
ISSN:3030-3621
tilning boshqa uslublarida ishlatilishi mumkin. Masalan, qo’buz (qo‘biz) so‘zi hozirgi
kunda kam ishlatilsa-da, xalq musiqasida uning o‘rni katta. Arxaizm so‘zlarning
semantik o‘zgarishlari ham muhimdir. Ba’zi so‘zlar o‘zining asl ma’nosini yo‘qotib,
yangi ma’nolarni qabul qiladi. Masalan, anjumon so‘zi o‘z vaqtida bir guruh
kishilarning yig‘ilishi ma’nosida ishlatilgan bo‘lsa, hozirgi kunda bu so‘z ko‘proq
ilmiy yoki madaniy tadbirlarni anglatadi.
Xulosa
O‘zbek tilidagi arxaizm so‘zlari tilning boy tarixini aks ettiradi. Ularning tahlili
tilshunoslarga tilning rivojlanish jarayonini chuqurroq tushunishga yordam beradi.
Arxaizm so‘zlarning semantik o‘zgarishlari va ularning hozirgi kunda ishlatilishi
tilning dinamikasini ko‘rsatadi. Shu bois, arxaizm so‘zlarni o‘rganish nafaqat
tilshunoslik, balki madaniyatshunoslik, tarixshunoslik va boshqa sohalar uchun ham
muhim ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Mahmudov, N. (2020). O‘zbek tili sinonimlarining katta izohli lug‘ati. Toshkent:
O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti.
2.
Mahkamov, A. (2018). O‘zbek tilidagi arxaizm so‘zlarining semantik tahlili.
Toshkent: O‘zbekiston davlat nashriyoti.
3.
Karimov, S. (2015). O‘zbek tilining badiiy uslubi. Toshkent: O‘qituvchi nashriyoti.
4.
Rahmatov, X. (2012). O‘zbek tilida arxaizm va neologizmlar. Toshkent: Fan va
texnologiya nashriyoti.
5.
Isroilov, I. (2010). O‘zbek tilidagi arxaizm so‘zlarining leksik-semantik
xususiyatlari. Toshkent: O‘zbekiston milliy universiteti nashriyoti.
6.
Xolmatov, X. (2005). O‘zbek tilida arxaizm va dialektizm. Toshkent: O‘qituvchi
nashriyoti.
7.
Abdug‘afforov, X. (2003). O‘zbek tilidagi arxaizm so‘zlarining frazeologik tahlili.
Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti.
8.
G‘ulomov, A. (1998). O‘zbek tilining izohli lug‘ati. Toshkent: O‘zbekiston davlat
nashriyoti.
9.
Xolmatov, X. (1995). O‘zbek tilida arxaizm va dialektizm. Toshkent: O‘qituvchi
nashriyoti.
10.
Karimov, S. (1990). O‘zbek tilining badiiy uslubi. Toshkent: O‘qituvchi nashriyoti.
