Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
93
ISSN:3030-3621
SHIFOXONALARDA DORI VOSITALARINING SARFI VA MOLIYAVIY
HISOBOTLAR UYG‘UNLIGI
Xoliqova Mo‘tabar A’zamovna
Farmatsevtika mahsulotlari
xavfsizligi markazi Davlat muassasasi
Annotatsiya
: Ushbu maqolada shifoxona tizimida dori vositalarining sarfi bilan
moliyaviy hisob-kitoblarning uzviy bog‘liqligi tahlil qilinadi. Dori vositalarining
to‘g‘ri va iqtisodiy asoslangan sarfi nafaqat tibbiy xizmatning sifatini oshiradi, balki
moliyaviy barqarorlikni ham ta’minlaydi. Maqolada dori harakati, real xarajatlar,
hisob-kitoblar aniqligi va buxgalteriya bilan farmatsevtika bo‘limi o‘rtasidagi
integratsiyalashgan ish yurituv uslublari yoritiladi. Zamonaviy dasturiy ta’minotlar
asosida ishlash va avtomatlashtirish orqali qanday qilib dori vositalarining isrofi va
moliyaviy noaniqliklarning oldini olish mumkinligi muhokama qilinadi.
Kalit so‘zlar
: shifoxona, dori vositalari, sarf hisobi, moliyaviy hisobot,
farmatsevtika buxgalteriyasi, avtomatlashtirish, xarajat nazorati, resurs boshqaruvi
Kirish
Sog‘liqni saqlash muassasalarining faoliyati bevosita dori vositalari bilan
bog‘liq bo‘lib, ularning oqilona sarfi muhim iqtisodiy va tibbiy omil hisoblanadi.
Shifoxonalarda har bir dori vositasi belgilangan tibbiy ko‘rsatma asosida bemorlarga
yoziladi, ularni olib kelish, omborga kirim qilish va iste’molga yo‘naltirish bo‘yicha
qat’iy tartib mavjud. Ammo amaliyotda dori vositalari sarfi bilan ularning moliyaviy
hisob-kitobi o‘rtasida nomuvofiqliklar kuzatiladi. Bu holatlarning asosiy sabablari
sifatida buxgalteriya va farmatsevtika bo‘limlari o‘rtasidagi ma’lumot almashinuvidagi
uzilishlar, avtomatlashtirish darajasining pastligi yoki inson omiliga bog‘liq
xatoliklarni ko‘rsatish mumkin. Shu sababli dori vositalarining sarfini moliyaviy
hisobotlar bilan uyg‘unlashtirish sog‘liqni saqlash muassasalari uchun dolzarb masala
bo‘lib qolmoqda.
Shifoxonada dori vositalari uchta bosqichda harakatlanadi: xarid qilinadi,
omborga kirim qilinadi va bemorga davolash maqsadida sarf etiladi. Ushbu
jarayonlarning har biri alohida hujjatlashtiriladi. Moliyaviy hisobda esa har bir
preparatning tannarxi, sarf sanasi, qoldig‘i, amortizatsiya qiymati va xarajat turi
bo‘yicha ajratilishi kerak. Agar bu jarayonlar orasida tizimli uyg‘unlik bo‘lmasa,
moliyaviy hisobotlar aniqligini yo‘qotadi, bu esa byudjet rejalashtirishda, auditda yoki
mablag‘lar taqsimotida xatolarga olib keladi.
Ko‘plab muassasalarda farmatsevtika bo‘limi va buxgalteriya bo‘limi alohida
ishlaydi, bu esa dori vositalarining real sarfi va hisobga olishda tafovutlarni yuzaga
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
94
ISSN:3030-3621
keltiradi. Masalan, bemorga yozilgan dori real vaqtda ombordan chiqarilgan bo‘lishi
mumkin, ammo buxgalteriya tizimiga kech kirim qilinadi yoki umuman kiritilmasligi
mumkin. Shu sababli har ikkala bo‘lim o‘rtasida yagona elektron axborot tizimi
bo‘lishi zarur. Bu tizim dori vositasining kirimidan tortib, sarfigacha bo‘lgan barcha
bosqichlarni avtomatik tarzda hisoblab boradi. Dasturiy vositalar, masalan, 1C,
MedData, ERP yoki lokal HIS tizimlari orqali buxgalteriya va omborxona
ma’lumotlari real vaqt rejimida integratsiyalashgan holatda ishlaydi.
Yana bir muhim jihat – sarflangan dori vositalarining tibbiy hujjatlar bilan
bog‘liqligi. Har bir bemorga yozilgan dori reestri va iste’mol qilingan dorilar elektron
tibbiy kartada qayd etilishi zarur. Agar bu tizim ombor va buxgalteriya hisobi bilan
bog‘lanmagan bo‘lsa, xarajatlar izsiz ketishi mumkin. Shu bois har bir dori vositasining
harakati izchil, hujjatlashtirilgan va nazorat ostida bo‘lishi talab qilinadi.
Shifoxonalarda dori vositalarining yaroqlilik muddatiga e’tibor berilmasa, ularning
hisobdan o‘tkazilishi jarayoni noto‘g‘ri yuritiladi. Moliyaviy hisobotlarda esa muddati
o‘tgan dorilar hali ham qoldiq sifatida turadi. Bunday vaziyatlar muassasaning
moliyaviy ko‘rsatkichlariga salbiy ta’sir ko‘rsatadi va dori vositalarining isrof
bo‘lishiga olib keladi. Shu sababli real qoldiq, moddiy javobgar shaxslarning har kuni
asosida olib boradigan nazorati va buxgalterlik aktlari orqali hisobotlarni moslashtirib
borish zarur.
Avtomatlashtirish faqat buxgalteriya yondashuvida emas, balki menejment
qarorlarida ham muhim rol o‘ynaydi. Statistik tahlillar orqali qaysi dorilar eng ko‘p
sarf qilinayotganini, qaysilari kam harakat qilayotganini aniqlash va kelgusi xaridlar
rejasi, budjet bo‘linmalari o‘rtasidagi taqsimotlar aynan shu asosda belgilanadi.
Moliyaviy hisobotlar dori vositalarining real sarfi bilan uyg‘unlashtirilsa, sog‘liqni
saqlash muassasasi moliyaviy jihatdan ham barqaror bo‘ladi.
Shifoxonalarda dori vositalarining sarfi va buxgalteriya hisobotlari uyg‘un
bo‘lishi nafaqat moliyaviy aniqlik, balki umumiy boshqaruv sifatiga ham bevosita
ta’sir ko‘rsatadi. Moliyaviy hisobotlarda keltirilgan xarajatlar real sarflangan dorilar
bilan to‘g‘ri kelmasa, muassasa ichki audit tizimida jiddiy muammolar yuzaga keladi.
Bunday tafovutlar davlat tekshiruvlari vaqtida aniqlansa, shifoxonaning moliyaviy
intizomiga, shuningdek, boshqaruv jamoasining ishonchliligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi
mumkin.
Bugungi kundagi muammolardan yana biri — bu hisob-kitobning qisman
raqamli, qisman qo‘lda yuritilishi. Ko‘p holatlarda buxgalteriya tizimlari bilan dori
vositalarining ombor tizimlari bir-biriga integratsiyalanmagan bo‘ladi. Natijada
ma’lumotlar bir necha marotaba ko‘chiriladi, inson omili ta’siriga tushadi va xatoliklar
yuzaga keladi. Bu muammolarning oldini olish uchun yagona, avtomatlashtirilgan
platforma zarur bo‘ladi, bunda tibbiy retseptdan tortib, dori berilgunga qadar bo‘lgan
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
95
ISSN:3030-3621
butun jarayonlar kuzatuv ostida bo‘ladi va ularning moliyaviy ifodasi tizimda
avtomatik shakllantiriladi.
Shifoxonalarda mavjud dori vositalari bo‘yicha aniq zaxira darajasini bilmaslik
ham moliyaviy hisobni noto‘g‘ri yuritishga olib keladi. Aksariyat muassasalarda dori
zaxirasi real talabga asoslanmagan holda shakllantiriladi, bu esa ortiqcha xarajatlar va
ortiqcha ombor maydoni band bo‘lishiga sabab bo‘ladi. Real vaqt asosida ishlaydigan
inventarizatsiya tizimi yordamida omborda mavjud barcha dorilar hajmi, muddati,
narxi, partiyasi va harakat tarixi bo‘yicha to‘liq ma’lumot olish mumkin. Bu orqali
xarid va xarajatlarni maqbullashtirish, moliyaviy hisobotlar bilan uyg‘unlashtirish
osonlashadi.
Moliyaviy hisobotlar va dori vositalari sarfi o‘rtasidagi bog‘liqlikda nazorat
mexanizmlarining roli ham beqiyosdir. Ichki audit guruhi har oyda dori vositalarining
sarfi bo‘yicha buxgalteriya yozuvlari va real foydalanish orasida solishtirma tahlillar
olib borishi lozim. Bunda aniqlangan tafovutlar bo‘yicha sabablar o‘rganiladi:
noto‘g‘ri hujjatlashtirishmi, noto‘liq yozuvlarmi, yoki dori omborda qolgan bo‘lishiga
qaramay sarf qilingan deb ko‘rsatilgan holatlarmi. Har bir bunday tafovutga
mas’uliyatli yondashuv muassasa ishonchliligini oshiradi.
Bundan tashqari, moliyaviy rejalashtirish ham dori vositalari sarfi bilan
to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liq. Har bir shifoxona yillik budjetini tuzishda dori xarajatlari
bo‘yicha aniq prognozga tayanadi. Agar bu prognoz noto‘g‘ri tuzilsa, kelgusida budjet
taqsimoti nomuvofiq bo‘ladi. Statistika, ilgari qo‘llanilgan dori miqdori, bemor oqimi,
mavsumiy kasalliklar tahlili asosida tuzilgan sarf prognozlari esa moliyaviy
barqarorlikni ta’minlaydi.
Yana bir muhim masala — inson omili. Ayni paytda, ayrim tibbiyot
muassasalarida dori vositalarining sarfi qog‘oz shaklida yuritiladi, bu esa noto‘g‘ri
yozuvlar, takroriy ma’lumotlar, qo‘lda tuzilgan hujjatlarda yo‘qotishlar kabi salbiy
holatlarni yuzaga keltiradi. Bu xatoliklar esa moliyaviy hisobga bevosita ta’sir qiladi.
Masalan, noto‘g‘ri sanada yozilgan sarf hujjati boshqa oydagi hisobotda hisobga
olinadi, bu esa bir oyda ortiqcha xarajat, boshqasida esa kam ko‘rsatilgan xarajat
sifatida aks etadi. Avtomatlashtirilgan tizimlarda esa bu kabi xatoliklar minimal
darajada bo‘ladi.
Dori vositalarining real vaqtda nazorat qilinishi, ularning sarfi, partiyasi,
yaroqlilik muddati va tannarxining buxgalteriya tizimi bilan sinxron yuritilishi
shifoxona rahbariyatiga to‘liq nazorat va moliyaviy tahlil imkonini beradi.
Shuningdek, sog‘liqni saqlash boshqaruv organlari uchun ham ishonchli va tahliliy
hisobotlar taqdim etish osonlashadi. Bu esa davlat tomonidan ajratilayotgan
mablag‘larning maqsadli sarflanishi ustidan nazoratni kuchaytiradi.
Shifoxonalarda bu tizimni samarali yo‘lga qo‘yish uchun kasbiy malaka
oshirish, xodimlar o‘rtasida funksional javobgarlikni aniq belgilash, farmatsevtika va
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
96
ISSN:3030-3621
buxgalteriya xodimlari o‘rtasida uzviy hamkorlikni kuchaytirish zarur. Faoliyatda har
bir sarflangan vosita — bu muayyan qiymatdagi byudjet mablag‘i, degan tushunchani
har bir xodim chuqur anglashi kerak.
Bugungi kunda O‘zbekiston sog‘liqni saqlash tizimida elektron tibbiy hisob
yuritish bosqichma-bosqich joriy etilmoqda. Bu orqali barcha harakatlar — retsept
yozish, omborga kirim, sarf, hisobdan chiqarish, yaroqlilik muddati tugagan
mahsulotlar haqida avtomatik ma’lumotlar almashinuvi yuzaga keladi. Natijada
farmatsevtika bo‘limi, omborxona, tibbiyot xodimi va buxgalteriya bo‘limi o‘rtasida
yagona ma’lumot maydoni shakllanadi. Bu esa dori vositalarining isrofi, noto‘g‘ri
xarajat, moliyaviy yo‘qotishlarning oldini oladi.
Xulosa
Shifoxonalarda dori vositalarining sarfi bilan moliyaviy hisobotlarning
uyg‘unligi — bu samarali boshqaruv, tibbiy xavfsizlik va moliyaviy aniqlik uchun
zaruriy omildir. Buning uchun avtomatlashtirilgan axborot tizimlaridan foydalanish,
buxgalteriya va farmatsevtika bo‘limlari o‘rtasida integratsiyalashgan ish yurituv joriy
etish, real vaqt asosidagi monitoringni yo‘lga qo‘yish lozim. Sarflangan dori
vositalarining hujjatlashtirilgan, shaffof va izchil hisobini yuritish orqali sog‘liqni
saqlash tizimi barqarorligini oshirish, moliyaviy yo‘qotishlarni kamaytirish va dori
ta’minotida ishonchlilikni ta’minlash mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi rasmiy veb-sayti –
www.minzdrav.uz
2.
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (WHO) dori vositalari harakati bo‘yicha
yo‘riqnomalari – www.who.int
3.
R. Jo‘rayev, “Tibbiy tashkilotlarda dori vositalari harakati va buxgalteriya
nazorati”, Toshkent, 2022
4.
ISO 13485: Tibbiy mahsulotlar uchun sifat menejmenti tizimlari
5.
A. Hasanov, “Farmatsevtika menejmenti asoslari”, Ilm ziyo nashriyoti, 2021
