Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
75
ISSN:3030-3621
YASHIL BYUDJETLASHTIRISH VA DAVLAT
XARAJATLARI TAHLILI
Qarshi davlat texnika universiteti
Iqtisodiyot yo’nalishi 4-bosqich
talabasi
Eshmurodov Xurshidbek Farhod o’gli
Annotatsiya:
Ushbu maqolada yashil byudjetlashtirish konsepsiyasining
nazariy asoslari, xalqaro amaliyotdagi joriy etish mexanizmlari hamda davlat
xarajatlari orqali ekologik barqarorlikka erishish yo‘llari tahlil qilingan. Muallif yashil
byudjetni iqtisodiy rivojlanish va ekologik siyosat o‘rtasida bog‘lovchi strategik vosita
sifatida ko‘rib chiqadi. O‘zbekiston tajribasi va istiqbollari asosida muammolar hamda
takliflar ilgari suriladi.
Kalit so‘zlar:
yashil byudjetlashtirish,
davlat xarajatlari,
ekologik
investitsiyalar, barqaror rivojlanish, fiskal siyosat, iqlim moliyasi, byudjet nazorati
Аннотация:
В данной статье анализируются теоретические основы
концепции зелёного бюджетирования, механизмы её внедрения в
международной практике, а также пути достижения экологической устойчивости
через государственные расходы. Автор рассматривает зелёный бюджет как
стратегический инструмент, связывающий экономическое развитие и
экологическую политику. На основе опыта Узбекистана представлены
существующие проблемы и предложены рекомендации.
Ключевые слова:
зелёное бюджетирование, государственные расходы,
экологические инвестиции, устойчивое развитие, фискальная политика,
климатическое финансирование, бюджетный контроль
Abstract:
This article analyzes the theoretical foundations of the green
budgeting concept, implementation mechanisms in international practice, and ways to
achieve environmental sustainability through government expenditures. The author
views green budgeting as a strategic tool linking economic development with
environmental policy. Based on Uzbekistan's experience, challenges are identified and
recommendations are proposed.
Keywords:
green budgeting, government expenditures, environmental
investments, sustainable development, fiscal policy, climate finance, budget control
Kirish
Zamonaviy dunyo iqtisodiyotining barqarorligi ekologik omillar bilan bevosita
bog‘liq bo‘lib, atrof-muhitga salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi iqtisodiy faoliyatlarni
moliyalashtirish ko‘lami global iqlim o‘zgarishi muammosini chuqurlashtirmoqda.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
76
ISSN:3030-3621
Shu bois, ekologik mezonlarni davlat byudjeti siyosatiga integratsiyalash tobora
dolzarb tus olmoqda. Yashil iqtisodiyotga o‘tishda asosiy vositalardan biri sifatida
yashil byudjetlashtirish konsepsiyasi ilgari surilmoqda.
Yashil byudjetlashtirish – bu byudjetni rejalashtirish, shakllantirish, tasdiqlash
va ijro etish jarayonlarida ekologik mezon va ustuvorliklarni inobatga olish orqali
iqtisodiy va ekologik barqarorlikka erishishni ko‘zlaydigan davlat moliyaviy
boshqaruvi yo‘nalishidir. Mazkur yondashuv orqali hukumat atrof-muhitni muhofaza
qilish, iqlim o‘zgarishiga moslashuv, tabiiy resurslardan oqilona foydalanishni qo‘llab-
quvvatlovchi xarajatlarni oshirish imkoniga ega bo‘ladi.
Bugungi kunda Yevropa Ittifoqi, Kanada, Hindiston, Indoneziya kabi
mamlakatlar yashil byudjetlashtirish amaliyotini joriy etgan bo‘lib, bu orqali nafaqat
ekologik, balki iqtisodiy samaradorlikka ham erishmoqda. O‘zbekiston ham yashil
iqtisodiyotga o‘tish strategiyasi doirasida byudjet siyosatini ekologik mezonlar asosida
isloh qilishga kirishgan. Ushbu maqolada yashil byudjetlashtirishning nazariy asoslari,
amaliy jihatlari hamda O‘zbekiston sharoitidagi dolzarb masalalar ko‘rib chiqiladi.
Metodologiya
Tadqiqotda tizimli tahlil, solishtirma yondashuv, xalqaro tajriba o‘rganish,
statistik ma’lumotlarni tahlil qilish va normativ-huquqiy hujjatlar asosida baholash
usullari qo‘llanildi. Shuningdek, yashil byudjet mexanizmlarining davlat xarajatlari
strukturasi va iqtisodiy ko‘rsatkichlarga ta’siri o‘rganildi. Davlat byudjeti va ekologik
xarajatlar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik, yashil investitsiyalarning samaradorligi,
sektoral taqsimot tahlili amalga oshirildi. Xalqaro tashkilotlar – OECD, IMF, UNDP
tomonidan ishlab chiqilgan indikatorlar asosida baholash mezonlari qo‘llanildi.
Natijalar va muhokama
Yashil byudjetlashtirish davlat moliyaviy boshqaruvi tizimining yangi,
innovatsion bosqichini ifodalaydi. Uning asosiy maqsadi — fiskal siyosat vositalari
orqali ekologik barqarorlikni ta’minlash, iqlim xavflarini kamaytirish va tabiiy
resurslardan oqilona foydalanishga erishishdir.
Xalqaro amaliyot shuni ko‘rsatmoqdaki, yashil byudjetlashtirish quyidagi
elementlarni o‘z ichiga oladi: ekologik xarajatlarni aniq belgilash va belgilangan
byudjet doirasida ular ustuvorligini ta’minlash; iqlimga moslashish va iqlimga ta’sirni
kamaytirish loyihalariga moliyaviy yordam ko‘rsatish; ekologik zararli subsidiya va
investitsiyalarni
kamaytirish;
moliyalashtirilgan
loyihalarning
ekologik
samaradorligini baholash tizimini joriy etish.
Misol uchun, Fransiyada har yili “yashil byudjet hisoboti” parlamentga taqdim
etiladi va unda davlat xarajatlarining ekologik ta’siri batafsil yoritiladi. Hindiston
hukumati esa davlat xarajatlarini yashil tasniflash asosida moliyalashtiradi va
“environmental tagging” tizimi orqali iqlimga ijobiy yoki salbiy ta’sir qiluvchi har bir
byudjet elementi maxsus indekslar orqali baholanadi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
77
ISSN:3030-3621
Yashil byudjetlashtirishning ijobiy jihatlariga quyidagilarni kiritish mumkin:
– atrof-muhitni muhofaza qilishga yo‘naltirilgan xarajatlar hajmini oshiradi;
–
davlat
siyosatining
ekologik
mas’uliyatini
kuchaytiradi;
– investitsion muhitni yaxshilaydi va ekologik loyihalarga xususiy sektorni jalb etadi;
– byudjet sarf-xarajatlarining shaffofligini oshiradi.
Biroq, bu yondashuvni joriy etishda ayrim muammolar ham mavjud. Ulardan eng
muhimi – mavjud byudjet tizimlarining moslashuvchan emasligi, ekologik xarajatlarni
aniqlashdagi metodik muammolar, malakali mutaxassislar yetishmasligi va ekologik
indikatorlar asosidagi baholash tizimining zaifligidir. Ayniqsa, rivojlanayotgan
mamlakatlarda ekologik xarajatlar ustuvor yo‘nalishlar qatoriga kira olmayapti.
O‘zbekiston misolida olganda, davlat byudjeti tarkibida ekologik xarajatlar
alohida guruh sifatida ajratilmagan. Ekologik fondlar mavjud bo‘lsa-da, ularning
faoliyati ko‘proq lokal va sektoral loyihalarga yo‘naltirilgan. 2023 yildan boshlab,
“Yashil iqtisodiyotga o‘tish strategiyasi” doirasida Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza
qilish va iqlim o‘zgarishi vazirligiga tegishli bo‘lgan loyihalarga byudjetdan moliyaviy
ko‘mak ko‘rsatilmoqda. Lekin, bu tizim hali to‘liq yashil byudjetlashtirish mexanizmi
doirasida shakllanmagan.
Bundan tashqari, mamlakatda hali yashil byudjet tasnifi, ekologik indikatorlar
asosida xarajatlarni baholash tizimi, iqlim xavfini inobatga olgan investitsiya
rejalashtirish amaliyotlari joriy etilmagan. Shu sababli, mavjud davlat xarajatlarining
atrof-muhitga ta’siri to‘g‘risida to‘liq tasavvur hosil qilish mushkul.
Yashil byudjetni shakllantirish uchun birinchi navbatda ekologik xarajatlarni
aniqlovchi indikatorlar bazasi yaratilishi zarur. Ikkinchidan, byudjet xarajatlarining
ekologik tasnifi bo‘yicha normativ hujjatlar ishlab chiqilishi kerak. Uchinchi jihat –
moliya va iqtisodiyot sohasida faoliyat yurituvchi mutaxassislarni yashil moliya va
ekologik baholash masalalarida o‘qitish tizimini joriy etishdir.
Xulosa
Yashil byudjetlashtirish — bu nafaqat ekologik siyosat, balki iqtisodiy
strategiyaning ham muhim bo‘g‘inidir. U orqali davlat ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishni
ekologik barqarorlik bilan uyg‘unlashtira oladi. Davlat xarajatlarini ekologik mezonlar
asosida rejalashtirish va baholash orqali budjet mablag‘larining samaradorligi oshadi,
iqlim xavf-xatarlariga qarshi kurashishda moliyaviy tayyorgarlik kuchayadi.
O‘zbekiston sharoitida yashil byudjetlashtirish tizimini shakllantirish – bu uzoq
muddatli strategik vazifa bo‘lib, unga bosqichma-bosqich, xalqaro tajriba va mahalliy
xususiyatlarni inobatga olgan holda yondashish zarur. Shu yo‘lda normativ-huquqiy
asoslarni mustahkamlash, byudjet tizimini ekologik maqsadlarga moslashtirish,
ijtimoiy-iqtisodiy manfaatdor tomonlarni jalb etish muhim ahamiyat kasb etadi.
Eng asosiysi, yashil byudjetlashtirish orqali davlat ekologik va moliyaviy siyosat
o‘rtasida integratsiyani ta’minlab, barqaror rivojlanish maqsadlariga erishish yo‘lida
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
78
ISSN:3030-3621
muhim qadam qo‘yadi. Shu bois, O‘zbekiston uchun yashil byudjetlash jarayonining
bosqichli va chuqur islohotlar asosida shakllanishi strategik zaruriyatga aylangan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 4-oktabrdagi **“Yashil
iqtisodiyotga o‘tish strategiyasi to‘g‘risida”**gi PF-5863-sonli Farmoni.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2023-yil 28-fevraldagi
“Yashil energiya manbalaridan foydalanishni kengaytirish bo‘yicha
kompleks chora-tadbirlar dasturi”
.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi rasmiy sayti –
4.
United Nations Environment Programme (UNEP). (2011).
Towards a Green
Economy: Pathways to Sustainable Development and Poverty Eradication.
https://www.unep.org/resources/report/towards-green-economy
5.
OECD (2021).
Green Growth Indicators 2021.
Organisation for Economic Co-
operation
and
Development.
https://www.oecd.org/environment/green-growth-indicators-2021.htm
6.
Xitoy Xalq Respublikasi Milliy rivojlanish va islohotlar komissiyasi.
China’s
Policies and Actions for Addressing Climate Change.
(2022)
7.
Janubiy Koreya Hukumatining “Green Growth Strategy” dasturi. Ministry of
Environment, Republic of Korea (2020).
8.
Tojiboyev, S. (2022).
Yashil iqtisodiyot va barqaror rivojlanish: nazariy va
amaliy asoslar.
– Toshkent: Iqtisodiyot nashriyoti.
9.
Karimov, R., & Zokirova, D. (2021).
Yashil iqtisodiyotning rivojlanishida
davlat siyosatining o‘rni.
– “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy
jurnali, №2, 35–42-betlar.
10.
Soliev, I., & Yuldasheva, M. (2020).
Ekologik xavfsizlik va yashil
iqtisodiyotni
rivojlantirish
konsepsiyasi.
– “O‘zbekiston iqtisodiy
axborotnomasi”, №4, 22–29-betlar.
