Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
63
ISSN:3030-3621
O‘ZBEKISTON HUDUDIDA SAKLAR MADANIYATINING
SHAKLLANISHI VA ARXEOLOGIK MANBALARI
Kenjayev Bektash Davronbek o'g'li
Abu Rayhon Beruniy nomidagi
Urganch davlat univеrsitеti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada O‘zbekiston hududida qadimgi davrlarda
yashagan sak qabilalarining moddiy va nomoddiy madaniyati har tomonlama tahlil
etiladi. Saklar miloddan avvalgi I ming yillikning o‘rtalarida Markaziy Osiyoda
shakllangan va o‘z davrining ijtimoiy-siyosiy hamda madaniy taraqqiyotida muhim
o‘rin egallagan etnoslardan biri sanaladi. Tadqiqotda saklar yashagan hududlar,
ularning ijtimoiy tuzilmasi, urf-odatlari, diniy qarashlari, harbiy san’ati va arxeologik
topilmalarga asoslangan madaniy yodgorliklari o‘rganiladi. Shuningdek, O‘zbekiston
hududida topilgan saklarga oid muhim arxeologik manbalar – qabristonlar,
ko‘chmanchi xarobalari, bronza buyumlari, tosh va metall qurollar tahlil qilinadi.
Ushbu maqola saklarning tarixiy merosi va uning o‘zbek xalqi madaniy
shakllanishidagi o‘rnini ilmiy nuqtai nazardan yoritadi.
Kalit so‘zlar:
Saklar, qadimgi turkiy qabilalar, O‘zbekiston tarixi, arxeologik
yodgorliklar, ko‘chmanchi madaniyat, miloddan avvalgi davr, etnogenetik jarayonlar,
skif-sak madaniyati
O‘zbekiston hududi qadimdan ko‘plab sivilizatsiyalar chorrahasi bo‘lib kelgan.
Ushbu hududda miloddan avvalgi davrlarda yashab, boy moddiy va madaniy meros
qoldirgan ko‘chmanchi va yarim ko‘chmanchi xalqlardan biri — saklar hisoblanadi.
Saklar (antik manbalarda “skiflar” deb ataladi) miloddan avvalgi VII–III asrlarda
Markaziy Osiyo, ayniqsa, Zarafshon vodiysi, Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlari
hududida faol yashab, o‘ziga xos harbiy-siyosiy tuzum, diniy e’tiqod va ijtimoiy hayot
tarziga ega bo‘lgan.
Saklar madaniyati turli arxeologik yodgorliklar orqali bizgacha yetib kelgan.
Xususan, Surxondaryo viloyatidagi Dalverzintepa, Qoratepa, Shor-tepa kabi
yodgorliklarda olib borilgan qazilmalar natijasida saklarga oid qurollar, tangalar, bezak
buyumlari, ko‘chmanchilarga xos uy-joy qoliplari aniqlangan. Shuningdek, ularning
diniy qarashlari, san’atga munosabati, dafn marosimlari va ijtimoiy tabaqalanish tizimi
arxeologik topilmalar asosida o‘rganilgan.
Antik mualliflar — Gerodot, Strabon, Arrian kabi tarixchilarning yozuvlarida
saklarning hayoti, urf-odatlari va jangovar salohiyati haqida qimmatli ma’lumotlar
keltirilgan. Shuningdek, O‘zbekiston arxeologik maktabi olimlari tomonidan so‘nggi
yillarda o‘tkazilgan qazilmalar natijalari saklar madaniy merosini yanada chuqurroq
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
64
ISSN:3030-3621
tahlil qilish imkonini bermoqda. Ushbu maqolada saklar madaniyatining o‘ziga xos
xususiyatlari, ularning O‘zbekiston hududida tutgan o‘rni, boshqa qadimgi xalqlar
bilan aloqalari va ularning bugungi o‘zbek xalqi etnogenezidagi o‘rni ilmiy jihatdan
tahlil qilinadi.
Ushbu tadqiqotda tarixiy-comparativ tahlil, arxeologik ma’lumotlarni
solishtirish va manbashunoslik uslublari asosiy metod sifatida qo‘llanildi. Avvalo,
O‘zbekiston hududida topilgan arxeologik topilmalar (qabristonlar, sopol buyumlar,
metall qurollar, tangalar va bezaklar) tizimli tarzda o‘rganilib, ular saklar davriga oid
boshqa hududlardagi yodgorliklar bilan qiyoslandi.
Dalverzintepa, Qoratepa, Shor-tepa kabi yirik arxeologik ob’ektlarda olib
borilgan qazilma ishlari, ayniqsa, Surxondaryo viloyatidagi topilmalar asos qilib
olindi. Mazkur joylardan topilgan moddi madaniyat unsurlari, masalan, nayza uchlari,
bronza qilichlar, hayvon tasvirli bezaklar, marosim idishlari va zardushtiylik izlari
bo‘lgan qabrtoshlar orqali saklar hayoti tahlil qilindi. Shuningdek, antik davr
mualliflarining (Gerodot, Strabon, Arrian) yozma manbalari, hamda o‘zbek olimlari –
Ya.Gulyamov, T.Djabarov, R.Masaliev, A.Hodjayev va boshqalarning ilmiy ishlari
o‘rganilib, mavjud tarixiy dalillar bilan solishtirildi. Manba tahlili orqali saklar
madaniyatining shakllanish jarayoni, ular yashagan hududlar va ijtimoiy tuzilmalari
chuqur o‘rganildi. Shuningdek, arxeologik yodgorliklar joylashgan hududlar
kartografik uslubda tahlil qilinib, ularning davriy xronologiyasi aniqlashtirildi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston hududi, xususan, Zarafshon
vodiysi, Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlari miloddan avvalgi I ming yillikning
o‘rtalaridan boshlab sak qabilalari faoliyat yuritgan asosiy etnomadaniy hududlardan
biri bo‘lgan. Arxeologik topilmalar ushbu hududlarda saklarning uzoq muddat
yashaganini, ularning o‘ziga xos ijtimoiy-iqtisodiy tizimi, harbiy tashkiloti va diniy
e’tiqodlari mavjud bo‘lganini isbotlaydi. Xususan, Surxondaryo viloyatidagi
qazilmalarda topilgan ot tasvirli tangalar, hayvon uslubidagi bezaklar, bronza va
temirdan ishlangan harbiy qurollar, marosim idishlari va dafn qilish uslublari saklar
madaniyatining boyligi va murakkabligidan dalolat beradi. Bu topilmalar saklar
jamiyatida harbiy tabaqaning alohida o‘ringa ega bo‘lganini ko‘rsatadi. Ayollarning
ko‘milgan qabristonlarida qurollar bilan birga bezak buyumlarining topilishi esa sak
jamiyatida ayollarning ham ijtimoiy-siyosiy mavqei yuqori bo‘lganini bildiradi.
Bundan tashqari, O‘zbekiston arxeologik maktabi olimlari tomonidan olib borilgan
so‘nggi tadqiqotlar saklar va boshqa qadimgi qabilalar — massagetlar, sogdlar,
baqtriyaliklar o‘rtasidagi madaniy aloqalarni aniqlashga xizmat qildi. Ushbu o‘zaro
ta’sirlar natijasida regional madaniyat shakllanib, u bugungi o‘zbek xalqi etnogeneziga
ham ta’sir ko‘rsatgan.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, saklar tomonidan yaratilgan ko‘chmanchi
madaniyat elementlari — harbiy bezak san’ati, hayvon uslubidagi tasvirlar, diniy
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
65
ISSN:3030-3621
e’tiqod shakllari va ijtimoiy strukturaviy qatlamlar — keyingi turkiy va eroniy
guruhlarga ta’sir ko‘rsatgan. Bu esa O‘zbekiston hududida ko‘chmanchi va
dehqonchilikka asoslangan madaniyatlarning o‘zaro uyg‘unlashuvi natijasida boy
tarixiy merosning shakllanganidan dalolat beradi. Umuman olganda, saklar
madaniyatining O‘zbekiston hududida shakllanishi va arxeologik manbalari bugungi
kun tarixshunosligi uchun muhim ilmiy ahamiyatga ega bo‘lib, u o‘zbek xalqi tarixiy
ildizlarini chuqurroq anglashga xizmat qilmoqda.
O‘zbekiston hududida saklar madaniyatining shakllanishi va arxeologik
manbalari bugungi tarixshunoslik uchun o‘ta muhim manba sifatida namoyon
bo‘lmoqda. Tadqiqot davomida aniqlanishicha, miloddan avvalgi VII–III asrlarda
O‘zbekistonning janubiy hududlarida sak qabilalari faol yashab, o‘ziga xos moddiy va
nomoddiy madaniyat yaratganlar. Arxeologik topilmalar, qadimiy yozma manbalar va
zamonaviy tadqiqotlar ushbu xalqning urf-odatlari, harbiy san’ati, diniy qarashlari va
ijtimoiy tuzilmasini chuqur o‘rganish imkonini bermoqda.
Dalverzintepa, Qoratepa, Shor-tepa kabi yodgorliklarda topilgan qurol-
yarog‘lar, hayvon uslubidagi bezaklar, tangalar va marosim buyumlari orqali saklar
jamiyatining yuqori darajadagi tashkiliy tuzilmaga ega bo‘lganligi tasdiqlandi. Bu
yodgorliklar saklarning murakkab ijtimoiy tizimga ega bo‘lgan jamiyat sifatida
shakllanganligini ko‘rsatadi. Shuningdek, antik mualliflar tomonidan berilgan
ma’lumotlar va mahalliy olimlarning tadqiqotlari asosida saklar boshqa qadimiy
xalqlar bilan madaniy aloqalarda bo‘lganligi aniqlanmoqda. Ayniqsa, ular O‘zbekiston
hududida keyinchalik shakllangan turkiy-etnik guruhlar, jumladan, o‘zbek xalqining
etnogenezida muhim o‘rin tutgan.
Saklar tomonidan shakllantirilgan ko‘chmanchi madaniyat unsurlari — harbiy
san’at, dafn marosimlari, hayvon uslubidagi tasvirlar va diniy e’tiqodlar — keyinchalik
mintaqadagi boshqa xalqlar madaniy taraqqiyotiga kuchli ta’sir ko‘rsatgan. Bugungi
o‘zbek xalqining tarixiy ildizlarini o‘rganishda saklar madaniy merosi chuqur tahlilni
taqozo etadi va bu boradagi arxeologik tadqiqotlar muhim manba bo‘lib xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Gerodot.
Tarix
. Qadimgi dunyo xalqlari hayotidan. – Toshkent: “Fan”, 1990.
2.
Strabon.
Geografiya
. Qadimgi Yunon tarixchilarining Markaziy Osiyoga oid
yozmalari. – Toshkent: “O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi”, 2003.
3.
Djabarov T. Sh.
O‘zbekiston hududidagi qadimgi qabilalar tarixi
. –
Toshkent: TDYU nashriyoti, 2001.
4.
Masaliev R.
O‘rta Osiyoda saklar madaniyati va arxeologik topilmalar
//
“Tarix va madaniyat” ilmiy to‘plami. – 2019. №2.
5.
Gulomov Ya. G.
Qadimgi O‘zbekiston shaharlari
. – Toshkent: “Fan”, 1971.
6.
Berdimuradov A.
Saklar va ularning tarixiy merosi
. – Urganch: UrDU
nashriyoti, 2020.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
66
ISSN:3030-3621
7.
Хожаев А.
Саки в Средней Азии: археологические источники и их
значение
. – Ташкент: Академия наук РУз, 2018.
8.
Kuzmina E. E.
The Origins of the Indo-Iranians
. – Leiden–Boston: Brill,
2007.
9.
Асафьев Г.
Археологические исследования на юге Узбекистана
//
Вестник древней истории. – М., 1980. №3.
10.
Turg‘unov A.
Skiflar va saklar madaniyati: umumiy jihatlar va hududiy
tafovutlar
. – Samarqand: SIU, 2022.
