Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
59
ISSN:3030-3621
EEF2 NING SARATON RIVOJLANISHIDAGI ROLINI TAVSIFLASH
1
Mirzayeva Nilufar Farhod qizi
1
Toshkent Tibbiyot Akademiyasi
Pediatriya ishi yo‘nalishi talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada eEF2 oqsilining translyatsiya jarayonidagi
ahamiyati va saraton rivojlanishiga ta’siri bayon etildi. eEF2 ning haddan tashqari
faolligi hujayra sikli buzilishiga olib kelib, o‘sma hujayralarining proliferatsiyasi va
invaziyasini kuchaytiradi. Turli saraton turlaridagi ilmiy tadqiqotlar asosida eEF2
omili saraton terapiyasida yangi nishon sifatida baholandi. Bu maqola eEF2 ning oqsil
sintezidagi asosiy funksiyasini tahlil qilish va uning saraton rivojlanishidagi o‘rnini
aniqlash mexanizmlarini ko‘rib chiqadi.
Kalit so‘zlar:
eEF2, Translyatsiya, elongatsiya, saraton, oqsil sintezi, GTPaz,
hujayra sikli.
Translyatsiya— bu hujayralarning o‘z hayot faoliyatini davom ettirish uchun
zarur bo‘lgan oqsillarni sintezlash jarayoni. Oqsil sintezining bu bosqichi
ribosomalarda amalga oshadi va uchta bosqichni qamrab oladi.
Translyatsiyaning dastlabki bosqichi-
initsiatsiya
deb ataladi. Bu bosqichda
ribosoma, i-RNK va metioninni bog‘lagan t-RNK dan iborat kompleks shakllanishi
lozim.
Ikkinchi bosqich -
elongatsiya
da esa ribosoma i-RNK molekulasidagi triplet
kodlarni birin ketin taniydi va har bir kodon uchun mos aminokislotalar
sintezlanayotgan polipeptid zanjirga peptid bog’ orqali bog’lanishi ta’minlanadi. Ya’ni
polipeptid zanjirning cho’zilish jarayoni sodir bo’ladi.
Oqsil biosintezining so’nggi bosqichi -
terminatsiya
jarayonida esa polipeptid
zanjir sintezi yakunlanadi va yangi polipeptid zanjir molekulasi postranslatsion
jarayonlarga yo’naltiriladi.
Translyatsiyaning elongatsiya bosqichida ishtirok etuvchi muhim omillardan bir
bu - eukaryotik elongatsiya omili 2 (eEF2 – eukaryotic elongation factor 2) hisoblanadi
[3]. eEF2 guanozin trifosfataza (GTPaz) oilasiga kiruvchi oqsil hisoblanib, uning GTP
(guanozin trifosfat) bilan bog’lanishi elongatsiya jarayoni faollashtiradi.
Oqsil sintezi davomida, eEF2 aminotsil-tRNKni ribosomaning A (aminoatsil)
saytidan P (peptidil) saytiga translokatsiya qilishini katalizlaydi. Ya’ni, ribosoma oqsil
sintezini olib borayotgan vaqtda har bir yangi aminokislotani bog’lash uchun mRNK
ustida harakat qiladi. Har safar yangi peptt-RNK A saytga kelganida ilgari kelgan
peptidil-tRNK ni P joyiga surish kerak bo’ladi. Bu translokatsiya harakatini aynan
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
60
ISSN:3030-3621
eEF2 boshqaradi. Bu harakatni boshqarish jarayonida u GTP ni GDP ga aylantiradi.
(GDPaz aktivligiga ega)
Elongatsiya jarayonida eEF2 dan tashqari, ko’plab ribosomal oqsillar, transport
RNK (tRNK) sintetazalari va boshqa bir qancha omillar ishtirok etadi. Ushbu omillar
faoliyatining buzilishi oqsil sinteziga ta’sir ko‘rsatib, saraton kasalligining
rivojlanishiga va tarqalishiga turtki bo‘ladi. Noto‘g‘ri tarjima qilingan oqsillar esa
onkogen signallarni uzluksiz faollashtiradi, bu jarayon onkogen genlar va saraton
rivojlantiruvchi genlar faoliyatining izdan chiqishiga olib keladi. Ushbu buzilgan
muvozanat natijasida saratonning rivojlanishi, metastazlar va dori-darmonlarga
chidamlilik xususiyati kuchayadi.
Uzoq yillar davomida saraton kasalligining rivojlanishida oqsillar sintezi muhim
omil sifatida yetarlicha e’tiborga olinmagan edi. So‘nggi yillarda esa eksperimental
texnologiyalarning rivojlanishi tufayli translyatsiya jarayonining amalga oshishi va
tartibga solinishi tobora aniqroq o‘rganilib, bu jaryonda ishtirok etuvchi bir qator
omillar va ularning funksiyalariga oydinlik kiritildi [3].
Shunday omillardan biri hisoblangan eEF2 ning hujayrada ortiqcha miqdorda
sintezlanishi bir qator saraton turlarining, masalan, oshqozon-ichak saratoni, jigar
gepatotsellyulyar karsinomasi va o‘pka adenokarsinomasi kabi kasalliklarni keltirib
chiqaradi.
eEF2 ning ortiqcha ekspressiyasi rak hujayralarining tez ko‘payishiga va bemor
holatining yomonlashuviga olib keladi [2].
Oshqozon saratoni - oshqozon epitelial hujayralaridan kelib chiqadigan xavfli
o‘sma bo‘lib, butun dunyo bo‘ylab saraton bilan bog‘liq o‘lim holatlari orasida
yetakchi o‘rinlardan birini egallaydi. Uning rivojlanishiga genetik mutatsiyalar, atrof-
muhit omillari hamda turmush tarziga oid omillar sabab bo‘ladi[4]. So‘nggi
bioinformatik tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki, eEF2 geni oshqozon saratoni
to‘qimalarida va hujayralarida normal to‘qimalarga nisbatan yuqori darajada
ifodalanadi. Tadqiqotlar eEF2 ning PI3K/Akt/mTOR yo‘li orqali autofagiya
(hujayralarni tozalash jarayoni), hujayra migratsiyasi va invaziyasini tartibga solishda
muhim rol o‘ynashini ko‘rsatgan. Shuningdek, eEF2 o‘simta immunitetiga ham ta’sir
ko‘rsatadi. CIBERSORTx tahlili asosida aniqlanishicha, eEF2 ifodasi o‘simtaga
infiltratsiya qiluvchi immun hujayralar bilan bog‘liq. Bu esa eEF2 ni immun tizim bilan
o‘zaro aloqada bo‘ladigan, muhim saraton omili sifatida ko‘rsatadi.
O‘pka saratoni — umr ko‘rish davomiyligi eng past bo‘lgan, juda agressiv
o‘smalardan biri hisoblanadi. NSCLC (kichik hujayrali bo‘lmagan o‘pka saratoni)
uning eng keng tarqalgan shakllaridan bo‘lib, hujayralarning nazoratsiz o‘sishi va
invaziyasi bilan tavsiflanadi. eEF2 oqsil biosintezining elongatsiya bosqichini
faollashtirib, hujayralarning ko‘payishiga va saratonning progressiyasiga sabab
bo‘ladi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
61
ISSN:3030-3621
Saraton hujayralarida oqsil sintezi juda yuqori darajada kechadi, bu esa eEF2
faolligini oshishiga olib keladi. Bu jarayon o‘sma hujayralarining tez o‘sishiga va
yashashiga qulay muhit yaratadi.[1]
Bu holat eEF2 ni saraton terapiyasida yangi nishon sifatida klinik ahamiyatga
ega ekanligini ko‘rsatadi. Bu fikrni tasdiqlovchi dalil sifatida 1-bosqich klinik sinovi
(NCT01061645) doirasida eEF2 modifikatsiyasi orqali oqsil sintezini ingibirlovchi va
EpCAM-musbat karsinomalarni nishonga oluvchi MOC31-PE immunotoksini
o‘rganildi.[2]
Ya‘ni MOC31-PE immunotoksini immunitet tizimining nishoniga yo‘naltirilgan
zaharli moddadir[4].EpCAM ko‘pchilik saraton hujayralarida ko‘p miqdorda uchraydi.
MOC31-PE ning MOC31 qismi EpCAM molekulasini taniydi va unga birikadi.
Saraton hujayrasiga kirib olgan antitananing PE qismi eEF2 oqsilini inaktiv holatga
o‘tkazadi, bu esa oqsil sintezini to‘xtatib, o‘sma hujayralarining nobud bo‘lishiga olib
keladi[2]. Bu esa, o‘z navbatida, eEF2 ning saraton rivojlanishidagi muhim rolini yana
bir bor tasdiqlaydi. eEF2 va eEF2Kning bog‘liqligi. eEF2K- bu eEF2 ni fosforlanish
orqali ingibirlovchi birinchi darajali ferment hisoblanadi. Fosforlangan eEF2 inaktiv
holatga o‘tadi va oqsil sintezini to‘xtaydi. eEF2K ning faoliyati o‘zgarganda, eEF2
ning fosforlanishi va shu bilan birga protein sintezi nazoratsiz o‘zgarishi mumkin.
Biroq, ba‘zi holatlarda eEF2K ning faolligi kamayganida, saraton hujayralari o‘sishi
tezlashishi mumkin. Shuning uchun eEF2 va eEF2K ning o‘zaro aloqalari saraton
hujayralarining o‘sishi va proliferatsiyasini boshqarishdagi muhim rolni o‘ynaydi.
Eef2 ning fosforillanishi turli xil saratonlarda disregulyatsiya qilinganligi kuzatildi, bu
erda Eef2 ning fosforillangan holati uning ribosomalar bilan bog'lanishiga to'sqinlik
qiladigan va tarjima va poli(U) yo'naltirilgan polifenilalanin sinteziga ta'sir qiluvchi
faol bo'lmagan shaklni ifodalaydi.[2]
Eef2 bilan bog'liq molekulyar signalizatsiyani inhibe qilish va turli xil saraton
hujayralarida uning fosforillanish darajasini oshirish uchun ko'plab birikmalar topilgan
bo'lsa-da, eEF2 yoki unga bog'liq komplekslarni to'g'ridan-to'g'ri yo'naltiradigan xabar
qilingan inhibitorlarning etishmasligi mavjud.[2]
Bu topilmalar eEF2 ni nishonga oluvchi dorilar ustida qo‘shimcha ilmiy
tadqiqotlar olib borish zarurligini ko‘rsatadi va uni saratonni davolashda istiqbolli
maqsadli nishon sifatida ko‘rsatadi.[2]
Xulosa qilib aytganda, eEF2 elongatsiya jarayonida muhim rol o'ynaydi va
normal hujayralarda tarjima bosqichlariga ta'sir etib patologiya holatini keltirib
chiqaradi. Aberrant eEF2 ifodasi va tartibsiz signalizatsiya saraton hujayralarida
protein sintezida g'ayritabiiy holatni keltirib chiqaradi va shu bilan hujayralarning
cheksiz ko'payishiga olib keladi. Ushbu maqolada biz eEF2 ni o'z ichiga olgan tarjima
jarayonini quyidagicha umumlashtiramiz . eEF2 ribosoma kompleksi bilan ishlashini
osonlashtiradi va shu bilan oqsil sintezini rag'batlantiradi va eEF2 ning ribosoma bilan
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
62
ISSN:3030-3621
o'zaro ta'sirini kuchaytiradi, oqsil sintezini va saraton hujayralarining ko'payishini
rag'batlantiradi.
eEF2 ning posttranslational modifikatsiyalari : eEF2 ning eEF2K tomonidan
fosforlanishi uni faol bo'lmagan holga keltiradi, uning cho'zish kompleksiga
integratsiyasini bostiradi va shu bilan saraton hujayralarining ko'payishi va
rivojlanishini ingibitorlaydi. Bundan farqli o'laroq, eEF2 dagi diftamid modifikatsiyasi
uning mRNK bilan bog'lanishini osonlashtiradi va ribosoma kompleksi bilan o'zaro
ta'sirini barqarorlashtiradi, saraton hujayralarining omon qolishiga va ko'payishiga
yordam beradi. eEF2 ning GTPaz faolligi: eEF2 GTP bilan bog'lanib, ribosoma-oqsil
sintezi
kompleksining
shakllanishiga
yordam
beradi.
eEF2
ning
GTP
gidrolizlanishidan so'ng, eEF2 ribosomadan ajralib chiqadi va keyingi cho'zilish siklini
boshlaydi. Ushbu jarayonning anormal faollashuvi g'ayritabiiy oqsil sinteziga olib
keladi, bu esa saraton hujayralarining ko'payishiga olib keladi.
eEF2 ni ingibitorlar bilan nishonlash saratonni davolash uchun innovatsion
yo'lni taqdim etadi. Ammo, bu ingibitorlar eEF2 da mavjud bo'lgan aniq bog'lanish
joylari va tartibga solish mexanizmlarini ochish uchun ko'proq tadqiqotlar talab etiladi.
Ushbu sohadagi yutuqlar davom etar ekan, yangi eEF2 ingibitorlarini ishlab chiqish
saraton hujayralarining o'sishi va omon qolishini qo'llab-quvvatlovchi muhim yo'llarni
buzish orqali saratonni davolash samaradorligini oshirish uchun katta va'da beradi.
Yangi eEF2 ingibitorlarini izlash nafaqat fundamental ilmiy bilimlarga hissa qo'shadi,
balki qimmatli klinik ilovalarga tarjima qilish xususiyatiga ham ega.
Kelajakda eEF2 ning ingibitorlari saraton kasalligiga chalingan bemorlarda
samarali davolash usuli sifatida qo‘llanilishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1.
Oji Y, Tatsumi N, Fukuda M, Nakatsuka S, Aoyagi S, Hirata E, Nanchi I, Fujiki F,
Nakajima H, Yamamoto Y, Yamamoto Y, et al: The translation elongation factor
eEF2 is a novel tumor-associated antigen overexpressed in various types of cancers.
Int J Oncol 44: 1461-1469, 2014.
2.
Jia X, Huang C, Liu F, Dong Z, Liu K. Elongation factor 2 in cancer: a promising
therapeutic target in protein translation. Cell Mol Biol Lett. 2024 Dec 20;29(1):156.
doi: 10.1186/s11658-024-00674-7. PMID: 39707196; PMCID: PMC11660736.
3.
Song, P., Yang, F., Jin, H.
et al.
The regulation of protein translation and its
implications
for
cancer.
Sig
Transduct
Target
Ther
6
,
68
(2021). https://doi.org/10.1038/s41392-020-00444-9
4.
Wang J, Feng J, Chen X, Weng Y, Wang T, Wei J, Zhan Y, Peng M. Integrated
multi-omics analysis and machine learning identify hub genes and potential
mechanisms of resistance to immunotherapy in gastric cancer. Aging (Albany NY).
2024 Apr 22
