Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
26
ISSN:3030-3621
TISHLI UZATMALARNING MUSTAHKAMLIGI HISOBI
TKTIYF o‘qituvchisi
Xodjiyev Oybek Rasulovich
+998982605566
Annotatsiya:
Mazkur maqolada tishli uzatmalarning mustahkamligini hisoblash
masalasi yoritilgan bo‘lib, mexanizmlarda yuklanishga bardosh bera oladigan tishli
juftliklarni loyihalashning nazariy asoslari va amaliy jihatlari ko‘rib chiqiladi. Asosiy
e’tibor tishli g‘ildiraklar tishlarining sinishiga, sirpanishga (ishqalanishga), kontakt
kuchlanishiga va charchoqqa nisbatan chidamliligini ta’minlovchi hisoblash usullariga
qaratilgan. Hisoblashda zamonaviy standartlar (masalan, GOST yoki ISO me’yorlari)
asos qilib olingan.
Kalit so‘zlar:
mexanik uzatmalar, stanoklar, tishli uzatmalar, ish momenti,
aylanish tezligi.
Kirish.
Mexanik uzatmalar mashinasozlik sanoatida keng qo‘llaniladigan,
harakat va momentni uzatishda muhim rol o‘ynaydigan elementlardandir. Ular orasida
tishli uzatmalar eng samarali, ishonchli va uzoq xizmat qiladigan turlaridan biri
hisoblanadi. Tishli uzatmalar turli mexanizmlarda – avtomobillar, stanoklar,
robototexnika tizimlari, energetika qurilmalari va boshqa ko‘plab texnik vositalarda
harakatni aniqlik bilan uzatish uchun qo‘llaniladi.
Tishli uzatmalarning mustahkamligi ularning xizmat muddati, ishonchliligi va
ekspluatatsiya paytida yuzaga keladigan favqulodda holatlarning oldini olishda asosiy
ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, tishlar yuzasida yuzaga keladigan kontakt kuchlanishlar,
sirpanishdan kelib chiqadigan yeyilish, tishning sinishi yoki charchoqqa uchrashi kabi
holatlar oldindan hisoblab chiqilishi zarur.
Ushbu maqolada tishli uzatmalar mustahkamligini baholashning asosiy
mezonlari, hisoblash formulalari, amaliy yondashuvlar va zamonaviy standartlar
asosida bajariladigan muhim bosqichlar keng yoritiladi. Maqola mexanik uzatma
tizimlarini loyihalashda qatnashayotgan muhandislar, texnologlar hamda texnika
yo‘nalishida tahsil olayotgan talabalar uchun amaliy ahamiyatga ega bo‘lgan nazariy
va amaliy asoslarni taqdim etadi.
Asosiy qism.
1. Tishli uzatmalar haqida umumiy tushuncha
Tishli uzatmalar – bu harakat va momentni uzatishda ishlatiladigan mexanik
elementlar bo‘lib, aylanuvchi jismlar orasida bog‘lanishni ta’minlaydi. Ular aylanish
tezligini o‘zgartirish, momentni kuchaytirish yoki kamaytirish, harakat yo‘nalishini
o‘zgartirish kabi funksiyalarni bajaradi. Tishli g‘ildiraklar juftlikda ishlaydi va tishlar
orasidagi kontakt orqali kuch uzatiladi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
27
ISSN:3030-3621
2. Mustahkamlik nazariyasi asosida yondashuv
Tishli uzatmalarning mustahkamligi deganda, ularning ishlash jarayonida
sinmasligi, yeyrilmasligi, charchamasligi va kontakt yuzalarida plastiklik
deformasiyalarga uchramasligi nazarda tutiladi. Tahlil uchta asosiy xavfli holatni o‘z
ichiga oladi:
Tish sinishi
(egilish bo‘yicha mustahkamlik)
Yuzaning yeyilishi
(sirpanish natijasida)
Kontakt kuchlanishidan yuzaga keladigan charchoq
(pitting)
3. Mustahkamlikni hisoblash mezonlari
Tishli uzatmalarning mustahkamligini hisoblashda quyidagi asosiy parametrlar
inobatga olinadi:
Ish momenti M
Aylanish tezligi n
Tish moduli m
Tish soni z
G‘ildirak materiali (yong‘oq po‘lat, legirlangan po‘lat, quyma temir)
Ishlash muhitining sharoiti (yog‘langan/yog‘lmagan, zarbali yuklar va h.k.)
4. Kontakt kuchlanishini hisoblash (Hertz nazariyasi)
5. Eglish bo‘yicha mustahkamlik hisobi
6. Hisoblashda qo‘llaniladigan standartlar
Amaliy hisoblarda ko‘pincha
GOST 21354-87
,
ISO 6336
, yoki
DIN 3990
standartlaridan foydalaniladi. Ushbu standartlar har xil turdagi yuklanish, aylanish
tezligi va xizmat muddati talablariga mos holda mustahkamlikni aniqlash mezonlarini
beradi.
7. Amaliy misol (qisqacha)
Masalan, 1 kvt quvvatli dvigatel 960 ayl/min tezlikda aylanadi va reduktor orqali
harakat uzatadi. Yuk momenti, tish moduli, material tanlovi ma’lum bo‘lsa, yuqoridagi
formulalar asosida kontakt kuchlanishi va egilish bo‘yicha mustahkamlik hisoblab
chiqiladi. Hisob natijalari standartdagi ruxsat etilgan chegaralardan oshmasligi kerak.
Tishli uzatmalar tish shakliga, joylashuviga va harakat yo‘nalishiga qarab quyidagicha
tasniflanadi:
Tish shakli bo‘yicha:
o
To‘g‘ri tishli (silindrsimon)
o
Egri tishli
o
Konussimon tishli
o
Chervyakli tishli
o
Ichki tishli g‘ildiraklar
Harakat yo‘nalishiga ko‘ra:
o
Parallel o‘qlar orasida
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
28
ISSN:3030-3621
o
Kesishuvchi o‘qlar orasida
o
Kesmashmaydigan o‘qlar orasida (chervyak uzatmalar)
Har bir turdagi tishli uzatmalar o‘zining yuk ko‘tarish qobiliyati, samaradorligi,
kompaktnligi va ishlab chiqarish murakkabligi bo‘yicha farqlanadi.
2. Mustahkamlik tushunchasi
Tishli uzatmalarning mustahkamligi – bu ularning uzoq vaqt davomida mexanik
ta’sirlarga bardosh bera olish qobiliyatidir. Mustahkamlikni baholashda quyidagi
asosiy shikastlanish turlari inobatga olinadi:
Kontakt kuchlanishdan kelib chiqadigan pitting (yuzaning yemirilishi):
Yuza-yuza kontakt kuchi ortiqcha bo‘lsa, mikro yoriqlar paydo bo‘ladi va u
pitting orqali yemiriladi.
Tish
ildizidagi
egilish
natijasida
sinish:
Tish ildizi egiluvchan yuk ostida sinishi mumkin, ayniqsa, zarbali yuklangan
mexanizmlarda.
Plastik
deformatsiya
(yo‘g‘rilish):
Kontakt kuchi haddan tashqari bo‘lsa, materialda doimiy deformatsiya qoladi.
Yuzaning
ishqalanishdan
yemirilishi
(yeyilish):
Yog‘lanuvchi yuzalar etarlicha silliq bo‘lmasa, tishlar sirpanib, ishqalanadi va
yeyiladi.
Xulosa.
Tishli uzatmalar mashinasozlik sohasida eng ko‘p qo‘llaniladigan va
muhim mexanik uzatmalar qatoriga kiradi. Ularning ishonchli va uzoq muddatli
ishlashi tishlarning mustahkamligiga bevosita bog‘liq. Ushbu maqolada tishli
uzatmalar mustahkamligini baholashning nazariy asoslari, hisoblash usullari hamda
ularni amaliyotda tatbiq etish yondashuvlari batafsil yoritildi.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, tishli uzatmalarni loyihalashda faqatgina geometrik
parametrlarga emas, balki kontakt kuchlanish, egilish kuchlanishi, material
xususiyatlari, yuklanish sharoitlari va moylash tizimlariga ham alohida e’tibor qaratish
lozim. Hisoblashda xalqaro standartlar – ISO 6336, GOST 21354-87 va boshqa
me’yoriy hujjatlar asosida harakat qilinishi tishli uzatmaning ishonchli ishlashini
ta’minlaydi. Shuningdek, amaliy hisob-kitoblar tishli g‘ildirakning konstruktsiyasini
optimallashtirish, material tanlashda ehtiyotkorlik bilan yondashish va xizmat muddati
davomida yuzaga keladigan xavf-xatarlarni oldindan baholash imkonini beradi.
Umuman olganda, tishli uzatmalarning mustahkamligini to‘g‘ri hisoblash – bu nafaqat
samarali harakat uzatish tizimini yaratish, balki ishlab chiqarishdagi texnik xavfsizlikni
ta’minlashning ham asosiy garovidir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Гордон Ж.Е. Сопротивление материалов. – Москва: Машиностроение,
2005. – 512 с..
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
29
ISSN:3030-3621
2.
Исмаилов Х.И., Тожиев Х.Т. Mashina detallari. – Тошкент: Fan va
texnologiya, 2017. – 480 б.
3.
ISO 6336-1:2006. Calculation of load capacity of spur and helical gears – Part
1: Basic principles, introduction and general influence factors.
4.
GOST 21354–87. Silindrsimon to‘g‘ri tishli uzatmalar. Hisoblash usullari. –
Moskva: Standart, 1987.
