Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
166
ISSN:3030-3621
KELAJAK KUTUBXONASI: AQLLI TIZIMLAR VA INSON SALOHIYATI
Eshnazarov Nurillo Normamatovich
Namangan viloyati, Mingbuloq
tumani Axborot-kutubxona markazi
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari
va raqamlashtirish xizmati rahbari
Ushbu maqolada sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining axborot-kutubxona
muassasalarida qo‘llanilishi, foydalanuvchi tajribasini shaxsiylashtirish, axborotga
kirishni optimallashtirish va xizmatlarni avtomatlashtirishdagi o‘rni tahlil qilinadi.
Shuningdek, SI texnologiyalari bilan inson salohiyati uyg‘unlashgan holda kutubxona
tizimining qanday rivojlanishi mumkinligi haqida fikr yuritiladi. Maqolada
O‘zbekistonda sun’iy intellektni joriy etish bo‘yicha davlat siyosati asosida kelajak
kutubxonalarining strategik yo‘nalishlari bayon qilinadi.
Kalit so‘zlar:
sun’iy intellekt, raqamlashtirish, axborot-kutubxona markazi,
foydalanuvchi tajribasi, avtomatlashtirish, aqlli tizimlar, O‘zbekiston
Zamonaviy davrning eng dolzarb masalalaridan biri – inson tafakkuri, anglash
va tahlil qilish qobiliyatiga yaqinlashgan sun’iy intellekt texnologiyalarini
hayotimizning barcha jabhalariga joriy etishdir. Bu texnologiyalar, ayniqsa, axborot
oqimi shiddat bilan ortib borayotgan sharoitda bilimlarni tizimlashtirish, xizmat
ko‘rsatishni takomillashtirish, intellektual jarayonlarni avtomatlashtirishda katta
imkoniyatlar eshigini ochmoqda. Axborot-kutubxona sohasi esa sun’iy intellekt uchun
tabiiy tatbiq maydonlaridan biri sifatida o‘zining istiqbolli imkoniyatlari bilan ajralib
turadi.
Sun’iy intellekt – bu informatika, kompyuter muhandisligi, matematik model va
algoritmik yondashuvlar singari fanlarning qo‘shilishidan vujudga kelgan yangi avlod
texnologiyasidir. “Intellekt” so‘zining o‘zi lotin tilidagi “intellectus” – ya’ni bilish,
fahmlash, tushunish so‘zlaridan olingan bo‘lib, zamonaviy texnologiyalar bu
tushunchani mashinalar orqali modellashtirishga harakat qilmoqda. XX asrning
ikkinchi yarmida ilk bor amaliy ishlanmalar shaklida namoyon bo‘lgan sun’iy intellekt
bugunga kelib sog‘liqni saqlashdan tortib transport tizimlariga, moliyaviy
boshqaruvdan tortib ta’lim, hatto ijodiy sohalargacha kirib bordi. Bugungi kunda
YouTube va Netflix’ning tavsiya tizimlari, Google Search’ning aqlli qidiruvi, Siri va
Alexa kabi ovozli yordamchilar, haydovchisiz avtomobillar – bularning barchasi
sun’iy intellekt mahsulidir.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
167
ISSN:3030-3621
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2021-yil 17-
fevraldagi PQ-4996-sonli qarori bilan sun’iy intellekt texnologiyalarini jadal joriy
etishga qaratilgan muhim chora-tadbirlar belgilab berildi. Unga ko‘ra, “Raqamli
O‘zbekiston — 2030” strategiyasi doirasida sun’iy intellektdan davlat boshqaruvi,
iqtisodiyot, ijtimoiy xizmatlar va ilmiy sohalarda faol foydalanish yo‘lga qo‘yilmoqda.
Ayniqsa, axborot-kutubxona tizimlari uchun bu qaror katta yo‘l ochdi – chunki
foydalanuvchilarning axborotga bo‘lgan ehtiyoji tobora oshib borayotgan, ammo
ularning talabini tez, to‘g‘ri va individual tarzda qondirish ko‘proq intellektual
yondashuvni talab qilmoqda.
Bugun kutubxonachilik – bu faqatgina kitob berish yoki katalog tuzish emas,
balki foydalanuvchi psixologiyasini tushunish, uning intellektual qiziqishini tahlil
qilish, unga eng mos axborotni yetkazish, ilmiy va axboriy xizmatlarni
shaxsiylashtirilgan tarzda taklif etish demakdir. Bu esa aynan sun’iy intellekt
texnologiyalaridan foydalanishni taqozo etadi.
Sun’iy intellekt kutubxonalarda bir necha asosiy yo‘nalishda samarali ishlashi
mumkin. Birinchidan, u elektron resurslarni avtomatik tarzda indeksatsiya qilish,
foydalanuvchi qidiruv tarixiga asoslangan holda tavsiyalar berish, matnlarni avtomatik
tarjima qilish, tahrir qilish va ularning sifati bo‘yicha baho berish kabi funksiyalarni
o‘z zimmasiga oladi. Masalan, ingliz tilidagi ilmiy maqolani foydalanuvchi o‘zbek
tilida o‘qishni xohlasa, SI asosidagi tarjima modullari ushbu talabni bir necha soniyada
bajarib bera oladi. Ikkinchidan, chat-botlar yoki ovozli yordamchilar orqali
foydalanuvchilar kutubxonadan 24 soat davomida maslahat olishlari, kerakli kitoblar
haqida ma’lumot olishlari, ma’lumotlar bazasini qidirishlari mumkin. Bu, ayniqsa,
yosh avlod vakillarining kutubxonaga bo‘lgan qiziqishini oshiradi. Uchinchidan,
sun’iy intellekt axborot xavfsizligi nuqtai nazaridan ham muhim ahamiyatga ega. U
foydalanuvchi ma’lumotlarini muhofaza qilish, tizimdagi shubhali faolliklarni
aniqlash, kontent plagiatini tekshirishda qo‘l keladi. Bunda Turnitin, Grammarly,
ZeroGPT kabi vositalardan foydalanish mumkin. To‘rtinchidan, statistik tahlil orqali
kutubxonadagi eng ko‘p o‘qilgan kitoblar, eng faol foydalanuvchilar, mavsumiy
qiziqishlar kabi ma’lumotlar aniqlanib, xizmatlar rejalashtiriladi. Natijada, kutubxona
faoliyati boshqaruvi strategik jihatdan aniqroq asosga ega bo‘ladi.
Sun’iy intellekt, shuningdek, katta hajmdagi ma’lumotlarni tahlil qilish orqali
foydalanuvchining o‘ziga xos ehtiyojlarini aniqlab bera oladi. Misol uchun, oliy ta’lim
muassasalari talabalarining fanning muayyan yo‘nalishlariga doir qiziqish darajasi,
qanday kitoblarga ehtiyoji borligi, qaysi tillarda ko‘proq resurs kerakligi kabi omillarni
SI tizimi orqali tezkor o‘rganish mumkin. Bu esa ta’limni raqamli axborot bilan
bog‘laydigan yangi yondashuvlarni shakllantiradi.
Aytish joizki, kelajakda sun’iy intellekt yordamida hatto avtomatik kontent
generatsiyasi – ya’ni maqola, tavsif, o‘quv qo‘llanmalari, hatto badiiy hikoyalar ham
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
168
ISSN:3030-3621
yaratilishi mumkin. Bu esa ijodiy faoliyatda inson va mashina hamkorligining yangi
davrini boshlab beradi. Shunday ekan, kutubxona tizimida faoliyat yuritayotgan
mutaxassislar uchun SI texnologiyalarini o‘rganish, amaliyotga tatbiq etish va doimiy
yangiliklardan xabardor bo‘lib borish muhim vazifa bo‘lib qolmoqda.
Xulosa qilib aytganda, sun’iy intellektning axborot-kutubxona markazlaridagi
qo‘llanilishi nafaqat xizmat ko‘rsatish sifatini oshiradi, balki foydalanuvchiga
individual yondashuv, intellektual muloqot va zamonaviy xizmat turlarini taklif etish
imkonini yaratadi. Raqamli texnologiyalar asrida zamonaviy kutubxonachi faqatgina
ma’lumot tarqatuvchi emas, balki sun’iy intellekt yordamida foydalanuvchini
ma’lumot olamida yo‘naltiruvchi, axborot vositalaridan to‘g‘ri foydalanishni
o‘rgatuvchi intellektual ko‘makchiga aylanishi shart. Axborot-kutubxona muassasalari
uchun bu yo‘l – kelajak taraqqiyotining ajralmas qismidir.
Muallif:
Eshnazarov Nurillo Normamatovich
Namangan viloyati, Mingbuloq tumani Axborot-kutubxona markazi
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari va raqamlashtirish xizmati rahbari
Adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–4996-sonli Qarori (17.02.2021).
2.
“Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi.
3.
Baeza-Yates, R., & Ribeiro-Neto, B. (2011).
Modern Information Retrieval
.
Pearson.
4.
UNESCO (2023).
AI and the Future of Knowledge
.
5.
Singh, R., & Sharma, S. (2020). “AI in Library Services: A Global Review.”
Library and Information Science Review
.
