Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
152
ISSN:3030-3621
ORTTIRILGAN IMMUN TANQISLIGI VIRUSINING AVJ OLISH DAVRI,
OITSGA O‘TISHI VA SABABLARI
Tojiboyeva Sevinch Jasur qizi
Toshkent Kimyo xalqaro universiteti
Stomatologiya yo‘nalishi talabasi
Annotatsiya
Orttirilgan immun tanqisligi virusi (OITV) inson salomatligiga jiddiy tahdid
soluvchi kasalliklardan biri bo‘lib, dastlab immun tizimining yetishmovchiligi tufayli
yuzaga keladi. Vaqt o‘tishi bilan bu holat orttirilgan immun tanqisligi sindromi (OITS)
bosqichiga o‘tadi. XXI asrda ham ushbu infeksiyaning dolzarbligi saqlanib qolgan
bo‘lib, hozirgacha to‘liq davosi topilmagan. Ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, OITV
infeksiyasining erta bosqichlari, OITSga o‘tish omillari, inson salomatligiga ta’siri,
yuqish yo‘llari va kasallikning terminal bosqichi o‘lim bilan yakunlanishi mumkinligi
aniqlangan. Mazkur maqolada ushbu virus haqida umumiy ma’lumotlar taqdim etilib,
kasallik tarqalishini oldini olishga qaratilgan profilaktik chora-tadbirlar tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
OITV, OITS, immun tanqisligi, yuqish yo‘llari, virus, CD4,
stomatologiya, profilaktika.
Kirish
OITV (HIV – Human Immunodeficiency Virus) lentiviruslar jinsiga mansub
bo‘lib, inson organizmidagi CD4+ T-limfotsitlarni zararlaydi. Bu esa immun
tizimining bosqichma-bosqich susayishiga olib keladi. Dastlab 1983-yilda aniqlangan
ushbu infeksiya hozirda global pandemiya darajasiga yetgan. Jahon sog‘liqni saqlash
tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda dunyo bo‘yicha 39 milliondan ortiq
odam OITV bilan yashamoqda va har yili 1,3 milliondan ortiq yangi holat
aniqlanmoqda.
OITV nafaqat tibbiy muammo, balki ijtimoiy-iqtisodiy inqiroz manbai sifatida
ham qaraladi. Virus asosan jinsiy aloqa, zararlangan qon orqali yoki onadan homilaga
yuqadi. Infeksiya bir necha bosqichda rivojlanib, oxir-oqibat OITS bosqichiga o‘tadi.
Ushbu maqolada OITV infeksiyasining rivojlanish bosqichlari, uning xavflari,
stomatologik jihatlari va profilaktik tadbirlari haqida to‘liq ma’lumot beriladi.
Asosiy qism:
OITV— odam organizmida immunitet tanqisligini keltirib chiqaruvchi virus
bo‘lib, organizmning yuqumli kasalliklarga qarshi kurashish qobiliyatini pasaytiradi.
Virus immun tizimining asosiy hujayralaridan biri bo‘lgan CD4+ T-limfotsitlarni
shikastlab, ularning sonini kamaytiradi.
OITS — orttirilgan immunitet tanqisligi sindromi bo‘lib, OITV infeksiyasining
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
153
ISSN:3030-3621
terminal bosqichi hisoblanadi. Bu bosqichda inson organizmi har qanday patogen
mikroorganizmlarga qarshi himoyasiz holatga keladi.
OITV va OITS o‘rtasidagi asosiy farq shundaki, OITV infeksiyasi mavjud bo‘lsa
ham, kasallik belgilari hali namoyon bo‘lmagan bo‘ladi. Aksincha, OITS bosqichi —
virusga qarshi immun javob butunlay izdan chiqqan va turli opportunistik kasalliklar
yuzaga chiqqan davrdir.
OITV infeksiyasining OITSga o‘tish jarayoni:
OITV infeksiyasi bosqichida organizm virusga qarshi immun javob qaytaradi.
Biroq vaqt o‘tishi bilan bu kurash virus foydasiga yakunlanadi. Shaxs tashqi tomondan
sog‘lom ko‘rinishiga qaramay, o‘zi bilmagan holda virusni boshqalarga yuqish xavfini
tug‘diradi. Ushbu davr 8–10 yilgacha davom etishi mumkin. Kasallik belgilari esa
bosqichma-bosqich, yashirin tarzda yuzaga chiqadi.
OITS esa — spetsifik immun tanqislik bilan kechadigan jarayon bo‘lib,
autoimmun reaksiyalar, yomon sifatli va sifatli o‘smalar, shuningdek, opportunistik
infeksiyalar bilan kechadi.
OITV rivojlanish bosqichlari:
inkubatsiya davri organizmga virus yuqishidan boshlab 14 kundan bir yilgacha
davom etadi.
2-o'tkir davr virus yuqqanidan 7-14, ba'zan 30 kun o'tgach namoyon bo'ladi. Bu
davr kasallik alomatlari: haroratning ko'tarilishi, sovqotish, bedarmonlik, faringit,
eshakyemi toshishi, bosh og'rig'i, stomatit, ko'ngil aynishi, ich ketishi kabi o'tkir
belgilar orqali namoyon bo'ladi.
latentlik davrida kasallik alomatlarining pasayishi, limfa bezlarining og'riqsiz
yiriklashuvi kuzatiladi. Latent davri 5-10 yil davom etadi. Turli xil davolash tadbirlari
orqali bu davrni bir necha o'n yilga cho'zish mumkin.
4-OITSdan oldingi davr 1-2 yil davom etadi. Bu davrda hujayra immunitet
pasayish tufayli stomatit, gerpes, kandidoz, til leykoplakiyasi kabi kasalliklarning
takrorlanishi va uzoq davom etishi bilan bog'liq.
5-terminal, ya'ni OITS davri virusli infeksiyaning so'nggi oʻlimoldi davri
hisoblanadi. Bu davr sil, meningit, ensefalit, gripp, o'pka yallig'lanishi, tokso-plazmoz,
gerpes, kandidoz, salmonelloz, saraton, limfoma kabi har xil infeksiyali va infeksiyasiz
kasalliklar paydo bo'lishi bilan bog'liq. Bu davr davolash choralari ko'rilmaganida 3
yilgacha, ba'zan bir yil davom etadi
OITS bosqichining belgisi — CD4+ T-limfotsitlar sonining <200/mm³ gacha
tushishi va opportunistik infeksiyalarning kuchayishi bilan tavsiflanadi.
Yuqish yo‘llari: OITV infeksiyasi yuqgan shaxsning qonida, jinsiy a’zolar
suyuqligida va ona sutida bo‘ladi. Virus uch asosiy yo‘l bilan yuqadi:
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
154
ISSN:3030-3621
Qon orqali – OITV bilan zararlangan qon quyilganda, yoki sterilizatsiya
qilinmagan tibbiy asboblar (soqol olish pichog‘i, igna, shprits va boshqa kesuvchi
vositalar) orqali yuqishi mumkin.
Jinsiy aloqa orqali – himoyalanmagan jinsiy aloqalar natijasida virus yuqadi. Har
qanday jinsiy aloqada virus yuqtirish xavfi mavjud, ayniqsa OITV bilan kasallangan
shaxsda virus yuklamasi yuqori bo‘lsa.
Onadan bolaga – homiladorlik, tug‘ruq jarayoni yoki emizish vaqtida virus
onadan bola organizmiga o‘tadi.
Tashxis usullari: ELISA (enzim bog‘langan immunosorbent testi) – asosiy
skrining testi bo‘lib, OITVga qarshi antitanalarni aniqlaydi.
Western Blot – tasdiqlovchi test sifatida qo‘llaniladi.
PZR (polimeraza zanjir reaksiyasi) – virusning RNK miqdorini aniqlaydi va aniq
monitoring imkonini beradi.
CD4 hujayralar soni va virus RNK yuklamasi — kasallik bosqichini va ARV
davolash samaradorligini baholashda muhim laborator ko‘rsatkichlardir.
Davolash usullari: OIV infeksiyasi – bu surunkali kasallik bo‘lib, hozircha uni
uzil-kesil davolash usuli topilmagan. OIV infeksiyasining uzoq vaqt davom etishi va
sekin rivojlanishi bemorlarni muntazam kuzatib yurishni talab qiladi. Hozirgi vaqtda 2
guruh antiretrovirusli (ARV) preparatlar ma’lum: qaytalama transkriptaza ingibitorlari
QTI va proteaza ingibitorlari PI
Qaytalama transkriptaza ingibitorlariga nukleozidli va nonukleozid preparatlar
kiradi.Qaytalama transkriptazaning nukleozidli ingibitorlari (QTNI) bu guruhning
dastlabki preparatlaridan biri azidotimidindir (AZT, timazid, zidovudin). Bu guruhga
fosfazid, didanozid, lamivudin, stavudin, abakavir va boshqalar kiradi.Qaytalama
transkriptazaning nonukleozidli ingibitorlari (QTNNI)ga nevirapin, delavirdin va
efavirenz kiradi.
Proteaza ingibitorlari – bu guruh preparatlariga indinavir, sakvinavir, ritonavir
va nelfinavirlar kiradi. PI QTIdan farqli ravishda kam nojo‘ya ta’sirga ega. Ular alohida
qo‘llanilganda bu preparatlarga chidamlilik tez rivojlanadi. Shuning uchun ular boshqa
ARV preparatlari bilan birga qo‘llaniladi.ARV preparatlar monoterapiya, biterapiya va
triterapiya, masalan, QTI guruhidan 2 ta preparat va PIdan 1 ta preparat shaklida
qo‘llanishi mumkin. Uchta preparatni birga tayinlash “Yuqori faol antiretrovirusli
terapiya” deb yuritiladi.
ARV terapiyaning samarasi klinik va laboratoriya ko‘rsatkichlari bilan
aniqlanadi. OIV RNK sining miqdori va SD4 – limfotsitlar soni ARTning samarasini
ko‘rsatuvchi muhim ko‘rsatkichlardir.
Asosiy ARV dori guruhlari: NRTI (nukleozidli qaytalama transkriptaza
ingibitorlari): Zidovudin, Lamivudin, Tenofovir.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
155
ISSN:3030-3621
NNRTI (nonukleozidli qaytalama transkriptaza ingibitorlari): Efavirenz,
Nevirapin. PI (proteaza ingibitorlari): Lopinavir, Ritonavir. INSTI (integraza
ingibitorlari): Dolutegravir, Raltegravir. Fyuziya ingibitorlari: Enfuvirtid. CCR5
blokator: Maravirok.
ART boshlanishi: CD4 hujayralar soni <350/mm³ bo‘lsa; Opportunistik
infeksiya mavjud bo‘lsa; Homilador ayollar va tibbiy xodimlar uchun tavsiya etiladi.
Davolash samaradorligi quyidagi mezonlar bilan baholanadi:
Virus yuklamasining <50 nusxa/ml gacha tushishi; CD4 sonining oshishi; Klinik
sinptomlarning kamayishi.
Stomatologiyada OITV/OITS xavfi:
Og‘iz bo‘shlig‘ida qonli muhit mavjudligi – bu holat stomatologik amaliyotda
OITV yuqish xavfini oshiradi, ayniqsa invaziv muolajalarda.
Asboblarning yetarli darajada steril qilinmasligi – sterilizatsiya qoidalariga rioya
qilinmasa, infeksiya yuqish xavfi ortadi.
Himoya vositalaridan foydalanilmasligi – stomatologik ish paytida qo‘lqop,
niqob, ko‘zoynak va steril asboblar ishlatilmasligi OITV yuqishiga sharoit yaratadi.
Profilaktika choralariga quyidagilar kiradi:
Har bir bemor uchun individual, steril asbob-uskunalardan foydalanish;
Faqat bir martalik shprits va qo‘lqopdan foydalanish;
Barcha stomatologik ish joylarida yuqori darajadagi dezinfeksiya va
sterilizatsiya tartiblariga qat’iy rioya etish.
Stomatologiyada OITV/OITS muammosining ahamiyati:
1.Og‘iz bo‘shlig‘ida dastlabki belgilar paydo bo‘ladi – OITSning ilk klinik
belgilari 70–90% hollarda aynan og‘iz bo‘shlig‘ida namoyon bo‘ladi:
Og‘iz kandidozi (zamburug‘li infeksiya); Gerpetik yaralar; Til ustida oq dog‘lar
(leukoplakiya); Qonaydigan yallig‘langan milklar; Og‘iz shilliq qavatida og‘riqli
yaralar.
2.Stomatolog kasallikni erta aniqlovchi bo‘lishi mumkin – og‘iz bo‘shlig‘idagi
o‘zgarishlar ko‘pincha birinchi bo‘lib stomatolog tomonidan aniqlanadi. Shu sababli,
stomatologlar OITV/OITS klinik belgilari va ularni boshqa patologiyalardan farqlashni
bilishlari hamda bemorni tegishli mutaxassisga yo‘naltira olishlari zarur.
Tibbiyot xodimlari uchun esa doimiy profilaktika choralariga amal qilish,
stomatologik gigiyenani ta’minlash, xavfsizlik texnikasi qoidalariga rioya qilish,
jamiyatda OITV/OITS haqida xabardorlikni oshirish orqali bu infeksiyani nazorat
ostida ushlab turish mumkin.
OITV/OITS infeksiyasini oldini olish usullari:
1.Shaxsiy gigiena qoidalariga qat’iy amal qilish (masalan, faqat shaxsiy ustara,
qaychi, tish cho‘tkasidan foydalanish);
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
156
ISSN:3030-3621
2.Tibbiy muolajalarda bir martalik tibbiy vositalar (shprits, qo‘lqop, igna va h.k.)
dan foydalanish;
3.Sartaroshxona, kosmetik salonlar va stomatologik muassasalarda vositalarning
to‘liq sterilizatsiyasiga ishonch hosil qilish.
Bu choralar infeksiyani yuqish xavfini sezilarli darajada kamaytiradi.
Xulosa
Xulosa qilib aytish mumkinki, orttirilgan immun tanqisligi virusi (OITV) va
uning yakuniy bosqichi bo‘lgan OITS — bugungi kunda insoniyat salomatligiga tahdid
soluvchi eng dolzarb muammolardan biri bo‘lib qolmoqda. Ushbu infeksiya inson
organizmining immun tizimini jiddiy darajada izdan chiqaradi hamda hayot uchun
xavfli bo‘lgan opportunistik infeksiyalar va o‘smalarning rivojlanishiga sabab
bo‘ladi.Hozirgi kunda mavjud antiretrovirusli terapiya (ART) usullari OITV
infeksiyasini to‘liq davolay olmasa-da, uning rivojlanishini sezilarli darajada
sekinlashtirib, bemorning umr davomiyligi va hayot sifatini yaxshilashga xizmat
qilmoqda. Ayniqsa, yuqori samarali kombinatsiyalangan davolash usullari (HAART)
— virus yuklamasini pasaytirish, immunitetni tiklash hamda klinik simptomlarni
kamaytirishda muhim ahamiyatga ega.Shunday qilib, OITV/OITS infeksiyasining
oldini olish va uni nazorat ostida ushlab turish faqat tibbiy yondashuv bilangina emas,
balki kompleks — ijtimoiy, psixologik, ta’limiy va madaniy chora-tadbirlarni o‘z
ichiga olgan tizimli yondashuvni talab etadi. Mazkur maqolada yoritilgan ilmiy
asoslangan ma’lumotlar stomatologlar va tibbiy mutaxassislar uchun ushbu
infeksiyaga qarshi kurashishda, bemorlar va jamiyat salomatligini saqlashda muhim
ilmiy-amaliy yo‘l-yo‘riq bo‘lib xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
UNAIDS.
Global
HIV
&
AIDS
Statistics
–
2023.
https://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet
2.
NIH HIVinfo. Stages of HIV Infection. https://hivinfo.nih.gov/understanding-
hiv/fact-sheets/stages-hiv-infection
3.
StatPearls.
HIV
Clinical
Progression.
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK513289
4.
A.B. Pahriddinov, U.A. Valixonov. OITS/OITV. Toshkent: 2022.
5.
World
Health
Organization
(WHO).
HIV/AIDS
Fact
Sheet.
https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/hiv-aids
6.
Centers
for
Disease
Control
and
Prevention
(CDC).
HIV
Basics.
https://www.cdc.gov/hiv/basics/index.html
7.
Kaiser Family Foundation (KFF). The Global HIV/AIDS Epidemic.
https://www.kff.org/global-health-policy/fact-sheet/the-global-hiv-aids-epidemic
