Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
237
ISSN:3030-3621
DIALEKTIK MOHIYATDA UMUMINSONIY QADRIYATLARNING
SHAKLLANISHI
Kurbonaliyev Ural Xatamovich
ISFT instituti mustaqil tadqiqotchisi
Umuminsoniy va diniy qadriyatlar o‘rtasidagi dialektik aloqaning chuqur
falsafiy mohiyati shundaki, bu ikki qadriyat tizimi insonning mavjudlikdagi ikki asosiy
tomonini – biologik ijtimoiylik va ruhiy-metafiziklikni uyg‘unlashtirishga xizmat
qiladi. Insoniyat qadimdan hayotiy me’yorlar va axloqiy tamoyillarni shakllantirishda,
bir tomondan, o‘zining tajribaviy ongiga, boshqa tomondan esa, ilohiy vohiyga
tayangan. Natijada qadriyatlar dunyosi umuminsoniy mezonlar bilan diniy-me’rifiy
tushunchalar o‘rtasida shakllangan doimiy o‘zaro ta’sir jarayonida boyigan.
Dialektik mohiyatda umuminsoniy qadriyatlar – bu insoniyat jamiyatining eng
optimal, eng murosaviy va universal shaklda tan olingan mezonlari bo‘lsa, diniy
qadriyatlar – ularning transsendent asosli, mutlaq haqiqatga tayanadigan, ilohiy asosda
mustahkamlangan talqinidir. Boshqacha aytganda, har bir umuminsoniy qadriyat
o‘zining chuqur qatlamida diniy asosga ega bo‘lishi mumkin, lekin bu har doim shart
emas. Shu nuqtada qadriyatlar dialektikasining o‘ziga xosligi shundaki, ular bir-birini
faqat to‘ldiribgina qolmaydi, balki bir-birining shakllanishiga ham sabab bo‘ladi.
Falsafa doktori H.Olimov shunday deydi: “Diniy qadriyatlar faqat diniy
jamiyatlar uchun emas, balki butun insoniyatga tegishli bo‘lgan umuminsoniy
qadriyatlarni ham anglashda asosiy vosita bo‘lib xizmat qiladi. Ular hayotning ilohiy
talqinini beradi va umuminsoniy qadriyatlarning asosini chuqurroq, mukammalroq
anglashga imkon yaratadi”.
1
Bu yondashuvda umuminsoniy qadriyatlar – gumanizm, adolat, inson sha’ni,
hayotni qadrlash, tenglik kabi mezonlar bo‘lib, ular diniy qadriyatlar – taqvo, sabr,
rahm-shafqat, vijdon, gunoh va savob doiralari bilan uzviy bog‘liq holda yashaydi.
Bunday o‘zaro ta’sir butun jamiyatning axiologik strukturasida sintetik uyg‘unlik hosil
qiladi. Boshqacha aytganda, umuminsoniy qadriyatlar — bu jamiyat ko‘pchiligi
tomonidan tan olingan me’yorlar bo‘lsa, diniy qadriyatlar — bu me’yorlarni
ilohiylikka bog‘laydigan ruhiy-normativ asosdir.
Xalqaro miqyosda qadriyatlar masalasiga baho beruvchi A.Xaydarov
ta’kidlaydi: “Umuminsoniy qadriyatlar globallashuv sharoitida yadro g‘oyalar sifatida
ilgari suriladi, biroq ularning madaniy va diniy talqinlarsiz yashashi mumkin emas.
Diniy qadriyatlar bu yadroga ma’naviy barqarorlik, axloqiy mezon va shaxsiy
mas’uliyatni olib kiradi”.
2
1
Olimov H., Qadriyatlar va ijtimoiy ong, T.: Ma’naviyat, 2021, 138-bet.
2
Xaydarov A., Globallashuv va qadriyatlar murakkabligi, T.: Yangi asr, 2022, 77-b
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
238
ISSN:3030-3621
Dialektikaning o‘ziga xosligi, shuningdek, bu ikki tizimning tarixiy
shakllanishidagi murakkablikda ko‘zga tashlanadi. Islom dini, masalan, umuminsoniy
qadriyatlar tizimini o‘zining asosiy prinsiplariga aylantirgan. Qur’oni karimda adolat
(adl), inson sha’ni (karomat), mehr-shafqat (rahma), bag‘rikenglik (sabr, afv) kabi
g‘oyalar nafaqat diniy, balki umuminsoniy qadriyatlar sifatida talqin etiladi. Bu esa
diniy qadriyatlarning universal potensialga ega ekanini ko‘rsatadi. Qur’onda: “Biz
sizlarni xalqlar va qabilalarga ajratdik, toki bir-biringizni tanishingiz uchun” (Hujurot
surasi, 13-oyat) deyiladi. Bu oyat insoniyat birligini, umuminsoniy qadriyatlar
talqinida ko‘zlangan bag‘rikenglik va tan olish prinsiplarini ifodalaydi.
Umuminsoniy va diniy qadriyatlar o‘rtasidagi dialektik munosabat insoniyat
ongining doimiy shakllanish, yangilanish va mazmunan chuqurlashuv jarayonini ifoda
etadi. Bu munosabat oddiy parallel mavjudlik emas, balki o‘zaro ta’sir, o‘zgarish va
o‘zaro g‘oyaviy boyitishning kompleks falsafiy shaklidir. Dialektik yondashuvda
qadriyatlar qarama-qarshiliklar asosida emas, balki sintez va uyg‘unlik orqali yangi
shakllanishlar sari rivojlanadi. Aynan mana shu narsa — umuminsoniy va diniy
qadriyatlar orasidagi o‘ziga xos munosabat mexanizmini tashkil qiladi.
Birinchidan, umuminsoniy qadriyatlar tarixiy voqelikda turli millatlar,
konfessiyalar va madaniyatlar tomonidan tan olingan axloqiy mezonlardir. Ular inson
sha’ni, erkinligi, hayot huquqi, adolat va tinchlik kabi g‘oyalar asosida shakllanadi. Bu
qadriyatlar insoniyat tamaddunining yadro g‘oyalari sifatida e’tirof etiladi. Jumladan,
A.Hojiahmadov ta’kidlaganidek: “Umuminsoniy qadriyatlar, aslida, diniy asoslar bilan
yo‘g‘rilgan bo‘lib, ularni umumbashariy darajada tan olinishiga sabab — ular
mazmunan ilohiy manbalardan oziqlanganligidadir”
3
Ikkinchidan, diniy qadriyatlar umuminsoniy qadriyatlarni ilohiy talqinda
mukammallashtiradi, ularni faqat sotsial yoki axloqiy me’yor sifatidagina emas, balki
borliqning metafizik mohiyatidan kelib chiqqan holda asoslaydi. Shu bois, diniy
qadriyatlar inson ongida mas’uliyat, vijdon, tavba, sabr, halollik, vafo kabi
tushunchalarni mutlaq haqiqat bilan bog‘laydi. Bu haqda R.Usmonov quyidagi fikrni
bildiradi: “Diniy qadriyatlar orqali inson axloqi ilohiy ong bilan uyg‘unlashadi.
Natijada inson harakati nafaqat jamoat me’yorlariga, balki Alloh oldidagi javobgarlik
hissiga tayanadi”.
4
Uchinchidan, dialektik aloqaning murakkabligi shundaki, bu qadriyatlar o‘zaro
nafaqat mantiqiy, balki sivilizatsion jihatdan ham bog‘langan. Masalan, Islomdagi
“adl” — adolat qadriyati, nasroniylikdagi “caritas” — mehr va saxovat,
buddaviylikdagi “karuna” — rahm-shafqat kabi diniy tushunchalar, o‘z mohiyatiga
ko‘ra, umuminsoniy qadriyatlar tizimida muhim o‘rin egallaydi. Bu jihatdan olganda,
et.
3
Hojiahmadov A., Ma’naviy qadriyatlar va g‘oyaviy barqarorlik, T.: Ma’naviyat, 2020, 84-bet.
4
Usmonov R., Aksiologik tafakkur va zamonaviy ma’naviyat, T.: Fan va texnologiya, 2021, 126-bet.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
239
ISSN:3030-3621
umuminsoniy qadriyatlar — diniy qadriyatlarning ilohiy yo‘nalganlikda insonparvarlik
mazmunini anglatishidir.
Dialektikaning asosiy o‘ziga xosligi shundaki, diniy qadriyatlar umuminsoniy
qadriyatlarga nisbatan qat’iyroq, mutlaqroq va normativroq xarakterga ega bo‘lsa-da,
ular umuminsoniy qadriyatlarning zamonaviy jamiyatda tan olinishiga zamin yaratadi.
Bu esa, madaniy, huquqiy va siyosiy jihatdan ko‘plab sivilizatsiyalararo muloqot
uchun barqaror aksiologik platforma yaratadi. Bu borada N.Isroilov shunday yozadi:
“Diniy qadriyatlar, ayniqsa Islom dini asosidagi qadriyatlar, zamonaviy umumbashariy
qadriyatlar tizimiga chuqur aksiologik ma’no kiritadi, ularni madaniyatlararo
muloqotning asosi darajasiga ko‘taradi”.
5
Shu tariqa, qadriyatlar dialektikasi — bu vaqt, makon va tafakkur darajasiga
qarab shakllanadigan, biroq o‘zaro uyg‘unlik asosida taraqqiyotga xizmat qiladigan
tizimdir. Diniy qadriyatlar bu tizimda doim ma’naviy mezon, ruhiy tayanch va
abadiylik timsoli bo‘lib, umuminsoniy qadriyatlar esa — sivilizatsiyalararo muloqotda
gumanistik asos bo‘lib xizmat qiladi. Ularning o‘zaro dialektik uyg‘unligi insoniyat
ongini taraqqiyot, barqarorlik va tinchlik sari yetaklaydi.
5
Isroilov N., Diniy qadriyatlar va jamiyat taraqqiyoti, T.: O‘zbekiston, 2022, 93-bet.
