Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
228
ISSN:3030-3621
YOSHLARNING AXLOQIY TARBIYASI VA MUOMALA MADANIYATI
O’rolova Sevinch Nizomjon qizi
Jizzax Davlat pedagogika Universiteti
"Axloq – bu insonning ko‘rinmas libosi, muomala esa yuragining ohangi."
Alisher Navoiy ruhi ila ilhomlangan hikmat
Annotatsiya:
Ushbu maqolada yoshlarning axloqiy tarbiyasi va muomala
madaniyatining zamonaviy jamiyatdagi o‘rni, shakllanish omillari hamda asosiy
muammolari tahlil qilinadi. Tarixiy va madaniy qadriyatlar asosida axloqiy tarbiyaning
ildizlari yoritilar ekan, raqamli davrda yuzaga kelayotgan muomala inqirozi, ijtimoiy
tarmoqlarning ta’siri, ta’lim va oila tizimidagi bo‘shliqlar chuqur tahlil etiladi.
Maqolada shuningdek, milliy o‘zligimiz va ma’naviy yuksalish uchun zarur bo‘lgan
axloqiy yetakchilik, ijobiy namuna va madaniyatli muloqot tamoyillari ilgari suriladi.
Muallif yoshlar tarbiyasiga oid an’anaviy yondashuvlarni zamonaviy holatlar bilan
solishtirib, izchil tahliliy asosda dolzarb taklif va yechimlarni ilgari suradi. Maqola
nafaqat nazariy bilimlarni, balki amaliy yo‘nalishdagi tavsiyalarni ham o‘z ichiga
olgan bo‘lib, tarbiyachi, pedagog, ota-ona va yoshlarning o‘zlari uchun foydali manba
bo‘la oladi.
Kalit so’zlar:
yoshlar tarbiyasi, axloqiy qadriyatlar, muomala madaniyati,
raqamli madaniyat, oila tarbiyasi, axloqiy yetakchilik, nutq madaniyati, ijtimoiy
tarmoqlar, zamonaviy yoshlar, shaxsiy mas’uliyat
Insoniyat taraqqiyotining har bir bosqichida axloqiy me’yorlar va muomala
madaniyati jamiyatning ichki salomatligini belgilovchi asosiy omillardan biri bo‘lib
kelgan. Asrlar osha shakllanib kelgan bu tushunchalar nafaqat odob va fe’l-atvorga,
balki butun bir avlodning dunyoqarashi, o‘zini anglash darajasi va boshqalar bilan
muloqotga kirishish uslubiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa, bugungi globallashuv
va raqamli axborot oqimlari kuchaygan bir davrda yoshlar oldida faqat imkoniyatlar
emas, balki axloqiy tanlovlar, madaniy sinovlar va ruhiy burilishlar ham to‘planmoqda.
Har bir “like” yoki “share” zamirida axloqiy pozitsiya yotgan zamonda yashayotgan
yosh avlod uchun muomala madaniyati oddiy odob-axloq doirasidan chiqib, shaxsiy
brend va ijtimoiy qiyofa timsoliga aylanmoqda.
Ushbu maqola bugungi yoshlar orasida axloqiy tarbiyaning holatini tahlil qilish,
muomala madaniyatining yangi ko‘rinishlarini ochib berish hamda ijtimoiy institutlar
— oila, ta’lim, ommaviy axborot vositalari va ijtimoiy tarmoqlarning bu jarayondagi
o‘rnini aniqlash maqsadida yozilgan. Maqolada qadimiy axloqiy meros bilan
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
229
ISSN:3030-3621
zamonaviy ehtiyojlar orasidagi ziddiyatlar va uyg‘unliklar ilmiy yondashuv asosida
tahlil qilinadi.
Axloqiy tarbiya — bu kitobda yoziladigan qoidalar emas, balki yurakda ildiz
otgan hayotiy mezonlardir. Insonning yaxshilikni yomonlikdan ajrata olishi, birovga
ozor bermaslik, hurmat va halollikni qadrlashi – bular bolaligidan ongga singgan
qadriyatlarning mevasi. Bunday qadriyatlar esa oila, maktab va mahalla uchligi orqali
bolaga asta-sekin, lekin chuqur singdiriladi. Ota-ona mehridan boshlangan bu yo‘l
maktab tarbiyasi, ustoz ko‘rsatmalari va mahalla ko‘magida mustahkamlanadi. Yaxshi
so‘z, yaxshi muomala, katta-kichikka bo‘lgan e’tibor avvalo yaqin muhitda ko‘rilsa,
yosh qalbda u tabiiy holatga aylanadi.
Tarixga nazar tashlasak, axloq haqida eng muhim saboqlar aynan ma’naviyat
buyuklaridan kelganini ko‘ramiz.
Imom Buxoriy o‘z “Al-Jome’ as-Sahih”
asarida
axloqiy tozalikka, niyat halolligiga urg‘u beradi. Ahmad Yassaviy hikmatlarida odob
– imonning aks-sadosi sifatida talqin etiladi. Alisher Navoiy esa o‘z asarlarida
insoniylik, insof, vijdon va muomala madaniyatini she’riy go‘zallik bilan yuksak
darajada ifoda etadi. Bu siymolarning har biri bizga axloq faqat nazariya emas, balki
amaliy hayot tarzi bo‘lishi kerakligini o‘rgatadi.
Diniy va milliy qadriyatlar esa bu tarbiyaning suyak-mag‘zidir. Dinimizda
“Yaxshi xulqdan afzal ne’mat yo‘q” degan hadisi sharif bejiz aytilmagan. Milliy
an’analarimizda esa hurmat, or-nomus, halollik, kattaga itoat va kichikka mehr nafaqat
odob belgisi, balki shaxsiy yuksalish mezonidir. Bugungi kunda bu qadriyatlar o‘z
zamonaviy talqinini talab qilmoqda, biroq ildiz har doim bitta: axloqli bo‘lish – bu
zamonga emas, vijdonga bo‘ysunishdir.
Insonning kimligi faqat kiyimida emas, so‘zida va muomalasida namoyon
bo‘ladi. Nutq — bu ichki dunyoning aks-sadosi. So‘zga odob aralashsa, u qalbga yo‘l
topadi. Ayniqsa, yoshlarning nutq madaniyati ularning jamiyatdagi o‘rnini, ta’sir
doirasini belgilaydi. Qattiq so‘z yurakni sindiradi, yumshoq so‘z esa ishonch uyg‘otadi.
Bugun esa muomala faqat og‘zaki emas – onlayn. Har bir yozilgan izoh, bosilgan
tugma ham axloqiy mezonlarga bo‘ysunmog‘i kerak. "Onlayn axloq" – bu zamonaviy
odob, yuzsiz muomala orqasidagi yuzni unutmaslikdir.
Haqiqiy muomala madaniyati esa hurmat va empatiyadan boshlanadi. O‘zingni
boshqaning o‘rniga qo‘yish, tinglashni bilish, e’tiborli bo‘lish – bu jamiyatda
madaniyatli inson bo‘lishning bosh mezonidir.
Bugungi kunda ko‘plab yoshlar axloq va madaniyatni shaxsiy muvaffaqiyat
kaliti deb bilmoqda. Ular orasida ilmda yutuqlarga erishgan, el xizmatida bo‘layotgan,
ijtimoiy tarmoqlarda ijobiy namunalar ko‘rsatayotgan yoshlar kam emas. Ularning
harakatlarida nafaqat bilim, balki odob, vatanparvarlik va halollik mujassam.
Shu yo‘lda yurtimizda
“Ma’rifat ulashamiz”, “Yoshlar daftari”, “Mahalla
maktab bilan hamkorlikda”
kabi tarbiyaviy loyihalar yoshlar ongiga sog‘lom
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
230
ISSN:3030-3621
qadriyatlarni singdirishga xizmat qilmoqda. Bu tashabbuslar orqali yoshlar
faollashmoqda, o‘z kuchiga va jamiyatdagi roliga ishonmoqda.
Axloqiy yetakchilik esa faqat buyruq berish emas — o‘rnak bo‘lishdir. So‘zi
bilan emas, amali bilan o‘rgata olgan har bir inson tarbiyaning eng kuchli
vositachisidir.
Axloqiy tarbiya bir kishining emas, butun jamiyatning zimmasidagi
mas’uliyatdir. Maktab – bilim berar, oila – asos qo‘yar, ommaviy axborot vositalari
esa yo‘nalish ko‘rsatadi. Bu uchlik uyg‘un ishlaganda, yosh qalbda sog‘lom qadriyatlar
mustahkamlanadi.
Shu bois maktab, oila va media o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytirish, yoshlar
bilan ochiq muloqotlar, trening va amaliy mashg‘ulotlar tashkil etish zarur. Tarbiya
faqat nasihat emas, balki eshitish, tushunish va birga yechim izlashdir.
Eng muhimi, har bir yosh o‘zining ichki senzurasini, axloqiy mezonini o‘zi
anglab yetmog‘i kerak. Chunki eng kuchli nazorat – bu vijdon nazoratidir.
Xulosa o’rinda shuni ayta olamanki, axloq va muomala madaniyati — bu tayyor
retsept emas, balki har kuni ongli ravishda qilinadigan tanlovdir. Yosh avlodning
qanday bo‘lishi – faqat maktabning, faqat oilaning yoki faqat jamiyatning emas, balki
bu tuzilmalar birga harakat qilganidagina natija beradi. Har bir o‘qituvchi, har bir ota-
ona, har bir media vakili va har bir yosh inson tarbiyaning tirik ishtirokchisi.
Muloqot madaniyatsiz jamiyatda taraqqiyotning rangi so‘nadi. Axloqsiz bilim –
xavfli, hissiz texnologiya – sovuq, yuraksiz taraqqiyot – sustdir. Bu borada
Mahatma
Gandi
aytganidek:
“Axloqsiz bilim, insoniyat uchun halokatli qurol bo‘lishi
mumkin.”
Bugun siz va men – axloqni saqlashga xizmat qilayotgan oddiy insonmiz. Savol
esa oddiy:
Ertaga bolangiz sizdan qanday so‘z va qanday muomala madaniyatini
eslaydi?
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
Imom al-Buxoriy.
Al-Jome’ as-Sahih
. — Hadislar to‘plami. (Arab tili, o‘zbek
tarjimasi bilan)
2.
Navoiy, A.
Mahbub ul-qulub
. — Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot
nashriyoti, 1991.
3.
Ahmad Yassaviy.
Hikmatlar
. — Turkiston: Hikmat Nashriyoti, 2015.
4.
Karimov, I. A.
Yuksak ma’naviyat — yengilmas kuch
. — Toshkent: Ma’naviyat,
2008.
5.
Jo‘rayev, R.
Yoshlar tarbiyasi va axloqiy qadriyatlar
. — Toshkent: O‘qituvchi,
2017.
