Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
214
ISSN:3030-3621
LOGOPEDIYA SOHASIDA DISLALIYA VA DIZARTRIYANI
KORREKSIYALASH METODLARI
Qahramonova Zebuniso Raufjon qizi.
Axborot texnologiyalari va menejment universiteti
Defektologiya yo‘nalishi talabasi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada nutq buzilishlarining ikki keng tarqalgan shakli
— dislaliya va dizartriya haqida tushuncha berilgan, ularning o‘ziga xos xususiyatlari,
yuzaga kelish sabablari va korreksiyalash usullari yoritilgan. Shuningdek, logopedik
ish jarayonida qo‘llaniladigan zamonaviy metodlar, vositalar va texnologiyalar haqida
ma’lumotlar keltirilgan. Maqola maxsus pedagogik ehtiyojga ega bo‘lgan bolalar bilan
ishlovchi mutaxassislar uchun amaliy ahamiyatga ega.
Kalit so‘zlar:
Dislaliya, dizartriya, logopediya, korreksiyalash metodlari, nutq
buzilishi, artikulyatsiya, fonematik eshitish, logoped mashg‘ulotlari, terapevtik
yondashuv, maxsus pedagogika.
Kirish
Logopediya — bu nutq buzilishlarini o‘rganish, oldini olish va tuzatish bilan
shug‘ullanuvchi fan sohasi bo‘lib, ayniqsa bolalar orasida uchraydigan artikulyatsion
muammolarni bartaraf etishda muhim ahamiyatga ega. Nutq rivojidagi buzilishlar bola
psixikasi, o‘qish, yozish, o‘zaro muloqot va ijtimoiy moslashuviga salbiy ta’sir
ko‘rsatadi. Dislaliya va dizartriya aynan shunday muammolarning asosiy turlaridan
hisoblanadi. Ularni o‘z vaqtida aniqlab, to‘g‘ri metodlar bilan korreksiya qilish —
logopedik xizmat sifatini oshirishda asosiy vazifadir. Bugungi kunda zamonaviy
texnologiyalar, innovatsion usullar va multimodal yondashuvlar bu borada yuqori
samaradorlikni ta’minlamoqda.
Dislaliya — bu tovushlarni noto‘g‘ri talaffuz qilish, ularni almashtirish, tushirib
yuborish yoki noto‘g‘ri joyda ishlatish bilan ifodalanadigan artikulyatsion buzilish
hisoblanadi. Bu holat ko‘pincha eshitish, artikulyatsiya apparatining to‘g‘ri
rivojlanmaganligi yoki noto‘g‘ri pedagogik ta’sir natijasida yuzaga keladi. Dislaliya
asosan fonematik eshitishning pastligi va artikulyator mushaklarning yetarli
rivojlanmaganligi bilan bog‘liq. Dislaliya va dizartriyani korreksiyalashda logopedik
amaliyot murakkab, tizimli va izchil faoliyatni talab qiladi. Har bir bola uchun
individual yondashuvni ishlab chiqish zarur, chunki nutq buzilishi har xil shakl va
darajada namoyon bo‘ladi. Shu sababli, logoped mutaxassislar o‘z ishlarida an’anaviy
va zamonaviy metodlarni uyg‘unlashtirgan holda ishlashlari kerak.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
215
ISSN:3030-3621
Dislaliyada korreksiya bosqichlari
odatda quyidagicha tashkil etiladi:
– Diagnostika: bola nutqining ovoz tizimi, artikulyatsiyasi, fonematik eshitish
qobiliyati baholanadi.
– Artikulyatsion mashqlar: har bir tovush uchun maxsus mushaklar, til, lab, jag‘
harakatlarini rivojlantirishga qaratilgan harakatlar. Masalan, “tepalik”, “soatcha”,
“kapalak” mashqlari.
– Tovush ajratish: noto‘g‘ri talaffuz qilinayotgan tovush izolyatsiyalangan
holatda chiqariladi (masalan, faqat "r" tovushini mashq qilish).
– So‘z va gap darajasida mustahkamlash: mashq tovushini so‘z boshida,
o‘rtasida, oxirida aytish, so‘ngra gaplarda ishlatish.
– Nutqiy bog‘lanish mashqlari: hikoya tuzish, qisqa matnlarni qayta aytish orqali
umumiy nutqni rivojlantirish.
– O‘yin texnologiyalari: tovushlar bilan ishlashga doir interaktiv o‘yinlar
bolaning qiziqishini oshiradi.
Dizartriyani korreksiyalash
esa chuqurroq yondashuvni talab qiladi, chunki bu
buzilishda nafaqat artikulyatsiya, balki nafas olish, fonatsiya, mimika va nutq ohangi
ham buziladi. Dizartriya odatda nevrologik asosga ega bo‘lgan holatdir. Shu sababli
logopedik ishlar quyidagicha olib boriladi:
–
Massaj va miyostimulyatsiya:
logopedik massaj og‘iz mushaklari, til, lab,
yonoqning faoliyatini tiklashda muhim. Elektrstimulyatorlar orqali yumshoq
mushaklarga ta’sir etish natijasida harakat koordinatsiyasi yaxshilanadi.
–
Nafas mashqlari:
bolaning nafas olish hajmi va ritmini to‘g‘rilash uchun maxsus
usullar qo‘llaniladi (masalan, puflama mashqlari, shamni o‘chirish, quvurlar orqali
puflash).
–
Fonatsion mashqlar:
tovush chiqarishda ovoz bog‘lovchilarining ishlashini
yaxshilovchi mashqlar bajariladi (past-balandsiz, ohangli tovushlar bilan ishlash).
–
Ovozli o‘yinlar va ritmik elementlar:
metronom, musiqa fonida tovush
chiqarishlar,
harakat
va
nutq
uyg‘unligiga
asoslangan
topshiriqlar.
–
Zamonaviy raqamli texnologiyalar:
logopedik mobil ilovalar, tovush tanish
tizimlari, interaktiv dasturlar yordamida bola tovushlarni eshitib, takrorlab, o‘z
xatolarini o‘zi tuzatishga o‘rganadi. Bunda bolaning nutqi audio va vizual tahlil
qilinadi.
Yana bir samarali yo‘nalish —
sensor integratsiya terapiyasi
. Bu usul bolaning
bir necha analizator (ko‘rish, eshitish, harakat, teginish) orqali kelayotgan axborotni
muvofiqlashtirib qabul qilishiga yordam beradi. Ayniqsa, dizartriya bilan kechadigan
nutq buzilishlarida bu usulning natijalari yaxshi kuzatilmoqda.
Logopedik korreksiyada muhim prinsiplar
quyidagilardan iborat:
– Faollik va ongli ishtirok;
– Individual va diferensial yondashuv;
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
216
ISSN:3030-3621
– Motivatsiyani qo‘llab-quvvatlash;
– Kichik qadamli o‘rganish (bosqichma-bosqich yondashuv);
– Ijobiy emotsional muhit yaratish.
Shuningdek, oilaning ishtiroki ham korreksiya samaradorligiga katta ta’sir
ko‘rsatadi. Logoped har bir mashg‘ulotdan keyin ota-onaga mashqlarni qanday davom
ettirishni, uy sharoitida qanday o‘yinlar orqali mustahkamlash mumkinligini
tushuntirishi lozim. Ota-ona va mutaxassis o‘rtasidagi hamkorlik bolaning
rivojlanishida ijobiy natija beradi.
Dizartriya esa markaziy asab tizimidagi organik zararlanishlar natijasida yuzaga
keladigan og‘irroq nutq buzilishidir. Unda nafaqat tovushlar noto‘g‘ri talaffuz qilinadi,
balki nutq sur’ati, ohangi, ovoz balandligi va artikulyatsiya aniq emasligi bilan
xarakterlanadi. Dizartriya, ayniqsa, miya faoliyatidagi turli nevrologik buzilishlar
natijasida kelib chiqadi. Bu holatlarda logopedik yondashuv nevrologik davolash bilan
birgalikda olib boriladi.
Dislaliyani korreksiyalashda quyidagi usullar samarali hisoblanadi:
Artikulyatsion gimnastika — tovush hosil qiluvchi organlarning
harakatini mustahkamlash;
Fonematik eshitishni rivojlantirish mashqlari;
Tovushlarni izolyatsiyalab chiqarish va so‘z ichida mustahkamlash;
O‘yin asosida mashg‘ulotlar orqali qiziqishni oshirish;
Kompyuter dasturlari yordamida audio-vizual stimulyatsiya.
Dizartriyani korreksiyalash esa ko‘proq ko‘p bosqichli, tizimli yondashuvni
talab qiladi. Bunda:
Artikulyatsion apparatni kuchaytiruvchi massajlar,
Nafas mashqlari,
Tembr, nutq ohangi, ovoz balandligini boshqarishga doir mashqlar,
Interaktiv vositalar (masalan, nutqni tanib, to‘g‘rilovchi logopedik
ilovalar),
Psixologik yordam va harakatlarni muvofiqlashtiruvchi terapiya
usullari ishlatiladi.
Zamonaviy
logopediyada
innovatsion
usullar,
masalan,
biofeedback
texnologiyasi, logopedik robotlar, mobil ilovalar yordamida treninglar va virtual
realitet elementlaridan foydalanish orqali ko‘proq natijaga erishilmoqda. Ayniqsa,
bolalarda motivatsiyani oshiruvchi animatsiyalangan, o‘yin shaklidagi vositalar
muhim ahamiyatga ega. Dislaliya va dizartriya logopediyada eng ko‘p uchraydigan
nutq buzilishlari sirasiga kiradi. Har ikkisi ham bolaning to‘laqonli muloqot qilishi,
ijtimoiy hayotga moslashuvi va o‘quv faoliyatida muvaffaqiyatga erishishiga to‘sqinlik
qiluvchi omillardandir. Dislaliya odatda bolaning eshitish qobiliyati, intellektual
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
217
ISSN:3030-3621
darajasi normal bo‘lgan holatda tovushlarni noto‘g‘ri talaffuz qilish bilan
xarakterlanadi. Bu buzilish nutq apparati organlarining anatomik tuzilishidagi
nuqsonlar yoki noto‘g‘ri artikulyatsion odatlar natijasida yuzaga keladi. Dizartriya esa
markaziy asab tizimidagi zararlanishlar natijasida artikulyatsion harakatlarning
buzilishi, tovush chiqarish, nafas olish va intonatsion tizimdagi nosozliklar bilan
kechadi. Dizartriya holatlarida nutqning umumiy sifat darajasi pasaygan bo‘ladi, ya’ni
bola tovushlarni noto‘g‘ri talaffuz qilishdan tashqari, nutqi ohangsiz, tushunarsiz, sekin
yoki haddan ortiq tez, buzilgan artikulyatsiyali bo‘lib qoladi. Ushbu ikki buzilishni
korreksiyalashda logopedik yondashuvlarning tanlovi juda muhimdir. Dislaliyada
avvalo bolaning artikulyatsion apparatini mustahkamlash, tovushlarni to‘g‘ri talaffuz
qilish ko‘nikmasini shakllantirishga qaratilgan mashqlar o‘tkaziladi. Artikulyatsion
gimnastika, fonematik eshitishni rivojlantirish mashqlari, ovoz ajratish va uni so‘zlarda
mustahkamlashga oid topshiriqlar asosiy ish yo‘nalishidir. Shuningdek, tovushlarni
qiziqarli didaktik o‘yinlar yordamida mustahkamlash, suratli kartochkalar,
audiomateriallar
va
interaktiv
logopedik
ilovalardan
foydalanish
orqali
mashg‘ulotlarni yanada samarali qilish mumkin. Dizartriyani tuzatishda esa nafaqat
artikulyatsion apparatni, balki umumiy motorika, nafas olish, ovoz chiqarish, og‘zaki
va mimik harakatlarni muvofiqlashtirishga qaratilgan mashqlar tizimi ishlab chiqiladi.
Bunda reflektor mashqlar, logopedik massaj, nafas mashqlari, biofeedback
texnologiyalari, ritmik gimnastika va musiqa-terapiya muhim ahamiyat kasb etadi.
Bunday kompleks yondashuv logopedik xizmat samaradorligini oshirib,
bolalarning nutqiy va ijtimoiy moslashuv darajasini yaxshilaydi.
Xulosa:
Dislaliya va dizartriya — bolalarda eng ko‘p uchraydigan nutq
buzilishlari bo‘lib, ularni o‘z vaqtida aniqlab, samarali korreksiyalash usullarini
qo‘llash, bolaning kelajakdagi rivoji uchun muhim poydevor yaratadi. Zamonaviy
logopediya bu jarayonni takomillashtirishda innovatsion yondashuvlar, raqamli
texnologiyalar va individual terapiya usullaridan faol foydalanmoqda. Shuning uchun
logoped mutaxassislarining malakasini oshirish, yangi metodikalarni joriy qilish
bugungi kunda dolzarb vazifadir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Solovyeva G. N. "Logopediya asoslari". Moskva, 2018.
2.
Yakubova M. T. “Nutq buzilishlarini korreksiyalash metodikasi”, Toshkent, 2020.
3.
Vygotskiy L. S. “Psixologiya va rivojlanish”. Moskva, 2003.
4.
Hasanova D. Sh. "Defektologiya asoslari", Toshkent, 2019.
5.
American
Speech-Language-Hearing
Association
(ASHA)
materials,
www.asha.org
6.
Martirosova T. A. “Raqamli logopediya: innovatsion yondashuvlar”, 2022.
