Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
206
ISSN:3030-3621
ONA TILI VA ADABIYOT FANINING OʻQITILISHI
Ochilova Umida Rajabovna
Uchquduq tuman 20- maktab oʻqituvchi
ANNOTATSIYA:
Maqolada umumta’lim maktablarida ona tili va adabiyot
fanining o‘qitilish holati, mavjud muammolar va ularni hal etish bo‘yicha samarali
metodlar tahlil qilinadi. Fanlarning o‘zaro bog‘liqligi, o‘quvchilarda muloqot, fikrlash,
estetik idrok va badiiy tafakkurni rivojlantirishdagi o‘rni yoritiladi. Zamonaviy ta’lim
texnologiyalari, interfaol metodlar va kompetensiyaviy yondashuv doirasida fanlarni
o‘qitishning yangi strategiyalari ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
ona tili, adabiyot, ta’lim, metodika, kompetensiya, tafakkur,
interfaol metodlar, til madaniyati, kommunikativ yondashuv, badiiy tahlil.
Bugungi kunda jamiyatning intellektual, madaniy va ma’naviy salohiyatini
yuksaltirishda maktab ta’limining roli beqiyosdir. Ayniqsa, ona tili va adabiyot fanlari
o‘quvchilarning dunyoqarashi, tafakkuri, ma’naviyati va milliy o‘zligini
shakllantirishda asosiy omil hisoblanadi. Ona tilini mukammal egallagan o‘quvchi
fikrni aniq, ravon va lo‘nda ifoda eta oladi, adabiyotni chuqur anglagan shaxs esa
o‘zlikni, xalq tarixini, qadriyatlarini, estetik dunyoqarashni idrok etadi.
Til va adabiyot fanlarining o‘zaro uyg‘unlikda o‘qitilishi nafaqat bilim berish,
balki tarbiyaviy, kommunikativ va madaniy funktsiyalarni ham bajaradi. Bu fanlar
orqali o‘quvchi shunchaki yozma yoki og‘zaki nutqni o‘rganmaydi, balki tafakkur
qiladi, tahlil qiladi, baholaydi, muhokama yuritadi, estetik zavq oladi. Shu bois bu
fanlarni o‘qitish jarayoni puxta rejalashtirilgan, metodik jihatdan boy, interfaol va
o‘quvchiga yo‘naltirilgan bo‘lishi lozim.
Ona tili fani o‘quvchilarga til tizimi, grammatik qurilish, imlo, nutq madaniyati,
stilistika va kommunikativ ko‘nikmalarni o‘rgatadi. Zamonaviy ta’lim kontsepsiyasida
til o‘rganish nafaqat bilim olish, balki uni hayotiy faoliyatda qo‘llashga qaratilgan. Bu
jihatdan kompetensiyaviy yondashuv ayni muddao.
Ona tili darslarida asosiy e’tibor quyidagi yo‘nalishlarga qaratilishi kerak:
O‘quvchining
kommunikativ kompetensiyasini
shakllantirish (fikrni og‘zaki
va yozma ifoda etish, tinglash, so‘zlashuv madaniyati)
Til tizimining ongli tahlili
(so‘z turkumlari, gap bo‘laklari, sintaktik
qurilmalarni amaliy o‘zlashtirish)
Interfaol metodlardan
foydalanish (klaster, insert, baliq suyagi, tahliliy
jadvallar)
Muammoli vaziyatlar
orqali darsni tashkil qilish (masalan, noto‘g‘ri tuzilgan
matnlarni to‘g‘rilash, stilistik tahlil)
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
207
ISSN:3030-3621
Ona tili o‘qituvchisi o‘quvchini mustaqil fikrlovchi, tahlil qiluvchi va muloqotga
kirishuvchi shaxs sifatida shakllantirishda asosiy yo‘lboshchi bo‘ladi.
Adabiyot fani esa o‘quvchining ruhiy-axloqiy dunyosini, estetik didini va badiiy
tafakkurini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. Har bir adabiy asar — bu tarix,
jamiyat, inson va hayot haqida muayyan falsafiy mulohaza, badiiy talqindir.
Adabiyot darslarida quyidagi yondashuvlar muhim hisoblanadi:
Asarning g‘oyaviy-badiiy tahlili
: muallif pozitsiyasi, qahramon xarakteri,
syujet va kompozitsiya elementlari.
Obrazli fikrlashni rivojlantirish
: o‘quvchi badiiy tasvir vositalarini anglaydi,
matnga ruhiy yaqinlashadi.
Ijodiy topshiriqlar
: insho, matn davomini yozish, alternativ yakun, obrazdan
nomidan xat yozish.
Bahs-munozara
: "Bu obraz to‘g‘ri ish tutdimi?", "Qahramon tanlovini qanday
baholaysiz?" singari savollar asosida.
Zamonaviy adabiyot darslari o‘qituvchi markazli emas,
o‘quvchi markazli
bo‘lishi
kerak. Darsni faol metodlar asosida tashkil etish o‘quvchini passiv tinglovchidan faol
ishtirokchiga aylantiradi.
Bu ikki fan bir-biridan ajralmas, ular bir-birini to‘ldiradi. Til — bu vosita, adabiyot
esa shu vosita orqali yaratilgan ma’naviy boylik. Ona tilini yaxshi bilmagan o‘quvchi
adabiyotni chuqur anglay olmaydi. Shu bois bu fanlar o‘rtasidagi uzviylikni o‘qituvchi
dars rejasini tuzishda ham inobatga olishi kerak. Masalan, ifoda vositalari
o‘rganilayotgan ona tili darsida shu vositalarning badiiy matndagi ishlatilishini
adabiyot darsida mustahkamlash mumkin. Yoki gap tuzilmasi mavzusi bilan adabiy
nutqdagi uslubiy vositalarni bog‘lash mumkin.
Bugungi ta’lim o‘qituvchidan metodik bilim, psixologik yondashuv, innovatsion
fikrlash va texnologiyalarni qo‘llash ko‘nikmalarini talab etadi. Ona tili va adabiyot
fanlari o‘qituvchisi:
o‘quvchilarda fikrlash va nutq madaniyatini shakllantiruvchi,
darsni interfaol, ta’sirchan va mazmunli tashkil qiluvchi,
darsga hayotiy, ma’naviy va estetik yondashuv olib kiruvchi shaxs bo‘lishi
kerak.
Darsni jadval asosida emas, balki o‘quvchi psixologiyasi va ehtiyojlariga moslab
tashkil etish samaradorlikni oshiradi.
Ona tili va adabiyot fanlarini o‘qitishda zamonaviy axborot-kommunikatsiya
texnologiyalarini joriy etish orqali darsni yanada interfaol va qiziqarli qilish mumkin.
Masalan:
Interaktiv
taqdimotlar
yordamida murakkab tushunchalarni vizual
tushuntirish
Google Forms yoki Quizlet
orqali bilimlarni test tarzida mustahkamlash
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
208
ISSN:3030-3621
Elektron adabiyotlar
va raqamli resurslar orqali kengroq mushohada yuritish
Multimedia vositalari
orqali asar ruhiyatini jonliroq his qilish (film parchalari,
audio kitoblar)
Bunday yondashuvlar o‘quvchilarning mavzuga qiziqishini oshiradi va ularni
zamonaviy bilim olish muhiti bilan tanishtiradi.
Bugungi kunda ona tili va adabiyot fanlarining o‘qitilishida bir qator muammolar
mavjud:
Darslar hanuzgacha
an’anaviy uslubda
olib borilishi
O‘quvchilar faol emas,
passiv tinglovchi
bo‘lib qolishi
Kitobxonlik darajasining
pastligi
, o‘quvchilar orasida badiiy adabiyotga
qiziqishning susayishi
O‘qituvchilarning
metodik yangilanishdan ortda qolishi
Bu muammolarni hal etish uchun quyidagilarni taklif etish mumkin:
Har bir o‘qituvchi
innovatsion metodlarni o‘zlashtirishi
, malaka oshirish
kurslarida faol ishtirok etishi kerak.
Darslarga ijodiy yondashuv
kiritilishi, o‘quvchi faoliyatini faollashtiruvchi
topshiriqlar tanlanishi kerak.
Adabiyot darslarida kitobxonlikni rag‘batlantirish
uchun tanlovlar, bahslar,
o‘quvchilar o‘rtasida badiiy insho musobaqalari tashkil etilishi maqsadga
muvofiq.
Ona tili va adabiyot fanlari uzviy holda
rejalashtirilib, integratsiyalashgan
darslar soni oshirilishi kerak.
Ona tili va adabiyot fanlarining samarali o‘qitilishi o‘quvchining shaxs sifatida
kamol topishida, uning tafakkuri, nutqi, estetik didi va ma’naviyatini shakllantirishda
beqiyos rol o‘ynaydi. Ushbu fanlar darsini zamonaviy pedagogik yondashuvlar,
innovatsion texnologiyalar va o‘quvchining individual ehtiyojlariga moslab tashkil
etish ta’lim sifatini oshirishga xizmat qiladi. O‘qituvchi esa bu jarayonda o‘z bilim va
metodikasini muntazam takomillashtirib borishi, o‘quvchi bilan muloqotni ilg‘or
darajada yo‘lga qo‘yishi zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Rasulova N. "Zamonaviy ta’lim texnologiyalari". – Toshkent: O‘qituvchi, 2020.
2.
Ergashev S. "Ona tili o‘qitish metodikasi". – Toshkent: Fan va texnologiya,
2019.
3.
To‘xtaeva M. "Interfaol metodlar asosida dars o‘tish yo‘llari". – "Pedagogik
mahorat" jurnali, 2021, №3.
4.
Tursunova D. "Adabiyot darslarida kreativ fikrlashni shakllantirish". – "O‘zbek
tili va adabiyoti" jurnali, 2022, №2.
5.
Karimova N. "Ona tili va adabiyot fanlarida integratsiyalashgan yondashuv". –
"Ta’lim va rivojlanish tahlili", 2023, №1.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
209
ISSN:3030-3621
6.
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. “Ona tili va adabiyot fanini
o‘qitish bo‘yicha metodik tavsiyalar”. – Toshkent, 2022.
7.
Vygotskiy L.S. "Pedagogik psixologiya". – Moskva: Pedagogika, 1991.
