Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
263
ISSN:3030-3621
STRESS OMILLAR TA’SIRIDA GIPOTALAMO–GIPOFIZ–O‘SIMTA
(GGU) TIZIMI TO‘QIMALARINING GISTOMORFOLOGIK
O‘ZGARISHLARI
Ibaydullayev Naimaxon Adilbekovna,
Qòqand Universiteti Andijon filiali
Pediatriya ishi 1-kurs talabasi
Ilmiy Rahbari:
Xadjaeva Muqaddas Sati Maxamatovna
naimaxonibaydullayeva@gmail.com
+998-93-691-07-25
Annotatsiya
Stress — organizmning ichki va tashqi muhit omillariga moslashish
reaksiyasidir. Bu jarayon organismning homeostazini saqlashga qaratilgan murakkab
mexanizmlarni ishga tushiradi. Biologik omillar (infeksiyalar, travma, og‘ir jismoniy
sharoit), kimyoviy omillar (zaharli modda, toksinlar), ruhiy omillar (ortiqcha
psixologik yuk, xavotir, qo‘rquv) va ijtimoiy omillar (oilaviy nizolar, ish joyidagi
stress, ijtimoiy cheklovlar) stressning asosiy turlarini tashkil qiladi. Stress sharoitida
gipotalamo–gipofiz–o‘simta tizimi organizmning markaziy nevroendokrin boshqaruv
markazi sifatida faollashadi va gormonlar sintezi tezlashadi. Ayniqsa, kortikotropin–
rilizing gormon (CRH), adenokortikotropin gormon (ACTH) va glukokortikoidlar
darajasi oshishi tufayli to‘qimalar va hujayralarda morfologik, funksional o‘zgarishlar
yuzaga keladi.
Stress omillari organizmda neyroimmunoendokrin sinergiyasini keltirib
chiqaradi, bu esa gipotalamo–gipofiz–o‘simta (GGU) tizimining dejenerativ va adaptiv
o‘zgarishlariga olib keladi. Histomorfologik tekshiruvlar stress ta’sirida hujayra
strukturasi, hujayra organellari holati, ekstratsellyulyar matriks tarkibi hamda kapillyar
tarmoq o‘zgarishlariga aniqlik kiritadi. Ushbu maqolada stress omillarining GGU
tizimining barcha bo‘g‘inlaridagi gistomorfologik o‘zgarishlari batafsil tahlil qilinadi.
Annotation
Stress represents the organism's adaptive response to internal and external
stimuli, activating intricate homeostatic mechanisms. Biological stressors (infections,
trauma, extreme physical conditions), chemical agents (toxins, pollutants),
psychological factors (excessive mental load, anxiety, fear), and social stressors
(family conflicts, workplace pressure, social restrictions) constitute primary stress
categories. Under stress, the hypothalamic–pituitary–tumor (HPT) axis becomes
highly active, accelerating hormone synthesis—particularly corticotropin-releasing
hormone (CRH), adrenocorticotropic hormone (ACTH), and glucocorticoids—
resulting in morphological and functional tissue alterations.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
264
ISSN:3030-3621
These stress-induced neuroimmune-endocrine interactions trigger both
degenerative and adaptive histomorphological changes within the HPT axis. Detailed
histological examinations reveal modifications in cell architecture, organelle integrity,
extracellular matrix composition, and capillary networks. This article provides an
extensive analysis of histomorphological transformations across all components of the
HPT axis under stress.
Asosiy qism
1.1.
Stress omillari: turlari va mexanizmi
Stress omillari to‘rtta asosiy guruhga bo‘linadi: biologik, kimyoviy, ruhiy va
ijtimoiy. Biologik stress omillari infeksiyalar, jarrohlik travmalari, ekstringizik denge,
uglevod va lipid almashinuvi buzilishlari kabi holatlarni o‘z ichiga oladi. Kimyoviy
omillar esa zaharli kimyoviy moddalar, og‘ir metallar, dori moddalari va metabolik
chiqindilar ta’sirini bildiradi. Ruhiy stress omillari orasida kognitiv va emotsional
bosim, ortiqcha ish yuklamasi va xotirjamlikni buzuvchi omillar, fobiya va
posttravmatik stress buzilishi kiradi. Ijtimoiy stress omillari esa jamiyatda noto‘g‘ri
munosabat, iqtisodiy bosim, oila muhitidagi taranglik va ijtimoiy izolyatsiya tufayli
yuzaga keladi.
Stress ta’sirida gipotalamusda CRH sekretsiyasi oshadi, bu esa adenohipofiz
orqali ACTH sintezini rag‘batlantiradi. ACTH o‘z navbatida nadir kortikosteroid
gormonlar
— kortizol va kortikosteron sintezini ko‘paytiradi. Ushbu
glukokortikoidlarning yuqori darajasi hujayra darajasida oqsil sintezi, metabolik
faoliyat va hujayra o‘limi jarayonlarini modulyatsiya qiladi.
1.2.
Gipotalamusning gistomorfologik tuzilishi va stress ta’siri
Gipotalamus neyron va gliya hujayralar to‘plamidan iborat bo‘lib, yuqori
darajada kapillyar tarmoqqa ega. Paraventrikulyar (PVN) va supraoptik (SON)
yadrolar CRH, oksitosin va vazopressinni sintez qiladi. Stress sharoitida PVN yadro
hujayralarining DNK sintetik faolligi, neyronal o'tkazuvchanligi va mitoxondriyal
zichligi o‘zgaradi, bu esa hujayra hajmi va o‘lim mexanizmlariga ta’sir ko‘rsatadi.
Gliya hujayralari, xususan astrositlar, stressga javoban proliferatsiyalashuvi va
serlamin faoliyati oshadi, bu esa ekstratsellyulyar muhiti o‘zgartirib, neyronlar bilan
bo‘lgan signal almashinuviga ta’sir qiladi.
Kapillyar endoteliysi podositsitlariga o‘xshash kengayish, yopishqoqlik
molekulalarining ekspressiyasi oshishi, qon–miya to‘sig‘i funktsiyasi vaqtincha
buzilishi kuzatiladi. Natijada neyronlar va gliya hujayralari orasidagi ozuqa va signal
molekulalari almashuvi tezlashadi yoki sekinlashadi, bu esa to‘qimalarning morfologik
eskirishi va regeneratsiyasini modulyatsiya qiladi.
1.3.
Gipofizning gistomorfologiyasi va stress sharoitidagi o‘zgarishlar
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
265
ISSN:3030-3621
Gipofiz old mumi (adenohipofiz) va orqa mumi (neirohipofiz) tarkibidan iborat
bo‘lib, adenohipofiz somatotrop, prolaktin, gonadotrop, kortikotrop va tirotrop
hujayralarni o‘z ichiga oladi. Stress sharoitida adenohipofizda kortikotrop
hujayralarning soni va hajmi sezilarli darajada oshadi. Xromofob hujayralar miqdori
kamayishi, xromofil hujayralarning granula zichligi oshishi kuzatiladi. Prolaktin va
somatotrop gormonlarini sekretsiya qiluvchi hujayralar ham strukturaviy adaptiv
o‘zgarishlar — hujayra sarkoplazmasida glyukogen zaxiralarining kamayishi va
mitoxondriyal sonining ko‘payishi bilan namoyon bo‘ladi.
Neirohipofizda esa astrosit va pituitsit hujayralari proliferatsiya darajasi ortadi,
nerv tolalarining miyelin qatlami o‘zgaradi, bu esa elekrofizyologik o‘tkazuvchanlik
parametrlariga ta’sir qiladi. Stress tufayli gipofiz kapsulasi zichligi oshishi,
ekstratsellyulyar kollagen tolalar zichligi ortishi ham qayd etilgan.
1.4.
O‘simta to‘qimasi (indutsiyalangan adenoma modeli) va
gistomorfologik o‘zgarishlar
Laboratoriya sharoitida o‘simta modeli sifatida gormon-sekretiruvchi pituiter
adenoma indutsiya qilinadi. Bu modelda adenoma hujayralari yuqori prolife-ratsiya
fe’li bilan ajralib turadi. Stress omillari bilan birgalikda o‘simta hujayralarida
ksenobiotik metabolik yo‘llar faollashadi, hujayra-yadro mexanizmi va kromatin
strukturasida o‘zgarishlar ro‘y beradi.
Histomorfologik tekshiruvlar adenoma to‘qimasida: hujayra yadrolarining
torayishi va deformatsiyasi, yakuniy jarayonlarda apoptoz markerlari ekspressiyasi
oshishi; ekstratsellyulyar matriks tarkibida metalloproteinaza faolligi ko‘tarilishi va
sitokin signallashuvi kuchayishi; kapillyar tarmog‘ida yangi kapillyar germinatsiya
faolligi va endoteliya hujayra proliferatsiyasi aniqlangan.
1.5.
Stress omillarining GGU tizimiga gistomorfologik ta’siri: umumiy
tahlil
Stress omillari gipotalamus–gipofiz–o‘simta tizimining barcha bo‘g‘inlarida
yakka tartibdagi va global o‘zgarishlarni yuzaga keltiradi:
Gipotalamusda neyronik apoptoz va reaktiv glioz natijasida
neyronlararo bog‘lanishlarni qayta tashkil etish yuz beradi.
Kapillyar tarmoqlarda o‘tkazuvchanlik va gidrostatik bosim ortishi
tufayli to‘qimalarda shish paydo bo‘lishi, ozuqa yetishmovchiligi muammolari
yuzaga keladi.
Adenohipofizda kortikotrop hujayralarning soni va faoliyati ortishi,
glyuko-gormon zaxiralarining tiklanishi bilan birgalikda hujayra strukturasida
adaptiv o‘zgarishlar yuzaga keladi.
Indutsiyalangan o‘simta to‘qimasida hujayra proliferatsiyasi,
apoptoz va ekstratsellyulyar matrks remodolatsiyasi ko‘chkor o‘zgarishlarga
olib keladi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
266
ISSN:3030-3621
Bu morfologik o‘zgarishlar stressga qarshi javobning bir qismi bo‘lib, dastlab
adaptiv bo‘lsa-da, surunkali bosim holatida patologik o‘zgarishlarga, to‘qima
funksiyasining yomonlashishiga olib keladi.
Xulosa
Stress omillari gipotalamo–gipofiz–o‘simta tizimining gistomorfologik
tuzilishida chuqur va keng qamrovli o‘zgarishlarni keltirib chiqaradi. Gipotalamusda
DNK sintetik faolligi va mitoxondriyal soni tarkibi o‘zgaradi, gipofiz glandulasida
hujayra turlari nisbati va strukturasida adaptiv reprukturizatsiya sodir bo‘ladi.
Indutsiyalangan adenoma modelida esa ekstratsellyulyar matriks remodellashtirish va
angiogenez jarayonlari ko‘tarilib, patologik transformatsiya bosqichlari tezlashadi.
Ushbu natijalar stressga qarshi dori vositalari va gormonal terapiya vositalarini ishlab
chiqishda zarur bo‘lgan gistyopatologik asoslarni beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Selye, H. (1956).
The Stress of Life
. McGraw-Hill.
2.
Junqueira, L.C., Carneiro, J., & Kelley, R.O. (2005).
Basic Histology
. Lange
Medical Books.
3.
Smith, S.M., & Vale, W.W. (2006). The role of the hypothalamic–pituitary–
adrenal axis in neuroendocrine responses to stress.
Dialogues in Clinical
Neuroscience
, 8(4), 383–395.
4.
Everett, J.G., & Markham, C.H. (2000). Histomorphology of pituitary adenomas
under stress conditions.
Journal of Endocrine Pathology
, 4(2), 112–120.
5.
Purves, D., et al. (2001).
Neuroscience
. Sinauer Associates.
